Αρχαία Ελληνικά Προσανατολισμού Φάκελος Υλικού - Γ' ΛυκείουΕνότητα 1η
"Γιατί φιλοσοφεί ο άνθρωπος;" Ἀριστοτέλης, Μετὰ τὰ φυσικά, Α2, 982b12-28
Εισαγωγή:
Στα φιλοσοφικά κείμενα της ελληνικής αρχαιότητας συναντάται συχνά η ιδέα ότι κάθε δραστηριότητα μας έχει έναν λόγο που συμβαίνει, έναν σκοπό προς τον οποίο αποβλέπει. Αυτό το «γιατί» το ρωτάμε πρώτα για την ίδια τη φιλοσοφία. Ο Αριστοτέλης, θέλοντας να διακρίνει τη φιλοσοφία από άλλες μορφές γνώσης, αναζητά την απάντηση με εμπειρικό τρόπο: ξεκινά από την παρατήρηση ότι όλοι οι άνθρωποι επιζητούν τη γνώση, την οποία κατακτούν μέσα από τις αισθήσεις, και προχωρούν από την εμπειρία που αφορά τα επιμέρους πράγματα στην τέχνη και την επιστήμη. Για να καταλάβουμε για ποιον λόγο φιλοσοφούμε, πρέπει να ορίσουμε τι είναι φιλοσοφία και να εξετάσουμε με ιστορική ματιά το πώς άρχισαν οι άνθρωποι να φιλοσοφούν.
Το Κείμενο:
Διὰ γὰρ τὸ θαυμάζειν οἱ ἄνθρωποι καὶ νῦν καὶ τὸ πρῶτον ἤρξαντο φιλοσοφεῖν, ἐξ ἀρχῆς μὲν
τὰ πρόχειρα τῶν ἀτόπων θαυμάσαντες, εἶτα κατὰ μικρὸν οὕτω προϊόντες καὶ περὶ τῶν
μειζόνων διαπορήσαντες, οἷον περίτε τῶν τῆς σελήνης παθημάτων καὶτῶν περὶτὸν ἥλιον καὶ
τὰ ἄστρα καὶ περὶ τῆς τοῦ παντὸς γενέσεως. Ὁ δ’ ἀπορῶν καὶ θαυμάζων οἴεται ἀγνοεῖν (διὸ
καὶ ὁ φιλόμυθος φιλόσοφός πώς ἐστιν· ὁ γὰρ μῦθος σύγκειται ἐκ θαυμασίων)· ὥστ’ εἴπερ διὰ
τὸ φεύγειν τὴν ἄγνοιαν ἐφιλοσόφησαν, φανερὸν ὅτι διὰ τὸ εἰδέναι τὸ ἐπίστασθαι ἐδίωκον
καὶ οὐ χρήσεώς τινος ἕνεκεν. Μαρτυρεῖ δὲ αὐτὸ τὸ συμβεβηκός· σχεδὸν γὰρ πάντων
ὑπαρχόντων τῶν ἀναγκαίων καὶτῶν πρὸς ῥᾳστώνην καὶ διαγωγὴν ἡ τοιαύτη φρόνησις ἤρξατο
ζητεῖσθαι. Δῆλον οὖν ὡς δι’ οὐδεμίαν αὐτὴν ζητοῦμεν χρείαν ἑτέραν, ἀλλ’ ὥσπερ ἄνθρωπος,
φαμέν, ἐλεύθερος ὁ αὑτοῦ ἕνεκα καὶ μὴ ἄλλου ὤν, οὕτω καὶ αὐτὴν ὡς μόνην οὖσαν
ἐλευθέραν τῶν ἐπιστημῶν· μόνη γὰρ αὕτη αὑτῆς ἕνεκέν ἐστιν.
μειζόνων διαπορήσαντες, οἷον περίτε τῶν τῆς σελήνης παθημάτων καὶτῶν περὶτὸν ἥλιον καὶ
τὰ ἄστρα καὶ περὶ τῆς τοῦ παντὸς γενέσεως. Ὁ δ’ ἀπορῶν καὶ θαυμάζων οἴεται ἀγνοεῖν (διὸ
καὶ ὁ φιλόμυθος φιλόσοφός πώς ἐστιν· ὁ γὰρ μῦθος σύγκειται ἐκ θαυμασίων)· ὥστ’ εἴπερ διὰ
τὸ φεύγειν τὴν ἄγνοιαν ἐφιλοσόφησαν, φανερὸν ὅτι διὰ τὸ εἰδέναι τὸ ἐπίστασθαι ἐδίωκον
καὶ οὐ χρήσεώς τινος ἕνεκεν. Μαρτυρεῖ δὲ αὐτὸ τὸ συμβεβηκός· σχεδὸν γὰρ πάντων
ὑπαρχόντων τῶν ἀναγκαίων καὶτῶν πρὸς ῥᾳστώνην καὶ διαγωγὴν ἡ τοιαύτη φρόνησις ἤρξατο
ζητεῖσθαι. Δῆλον οὖν ὡς δι’ οὐδεμίαν αὐτὴν ζητοῦμεν χρείαν ἑτέραν, ἀλλ’ ὥσπερ ἄνθρωπος,
φαμέν, ἐλεύθερος ὁ αὑτοῦ ἕνεκα καὶ μὴ ἄλλου ὤν, οὕτω καὶ αὐτὴν ὡς μόνην οὖσαν
ἐλευθέραν τῶν ἐπιστημῶν· μόνη γὰρ αὕτη αὑτῆς ἕνεκέν ἐστιν.
Απόδοση στα Νέα Ελληνικά:
(μετάφραση Β. Κάλφας)
θαυμάζω : μένω έκθαμβος, νιώθω έκπληξη για κάτι. Το ρήμα δεν μπορεί να αποδοθεί πλήρως στα νέα ελληνικά, καθώς περιλαμβάνει τόσο την έκπληξη (ευχάριστη ή δυσάρεστη, άρα και την αμηχανία) όσο και την περιέργεια και τον θαυμασμό.
Το θαυμάζειν αποτελεί και για τον Πλάτωνα αρχή της φιλοσοφίας: μάλα γὰρ φιλοσόφου τοῦτο τὸ πάθος͵ τὸ θαυμάζειν· οὐ γὰρ ἄλλη ἀρχὴ φιλοσοφίας ἢ αὕτη [: έντονα ο φιλόσοφος βιώνει την έκπληξη και τον θαυμασμό· και δεν είναι άλλη η αρχή της φιλοσοφίας παρά ακριβώς αυτή] (Θεαίτητος 155d).
φιλοσοφῶ : Στην αρχική του ετυμολογική σημασία (φιλῶ + σοφία) το ρήμα σημαίνει «αγαπώ τη σκέψη και τη γνώση». Η φιλοσοφία είναι φιλία, επιθυμία σοφίας. Στην Πολιτεία (475b) του Πλάτωνα λέγεται: καὶ τὸν φιλόσοφον σοφίας φήσομεν ἐπιθυμητὴν εἶναι.
Ο Αριστοτέλης συνδέει άμεσα τη φιλοσοφική δραστηριότητα με την αναζήτηση της αλήθειας: ὀρθῶς δ΄ ἔχει καὶ τὸ καλεῖσθαι τὴν φιλοσοφίαν ἐπιστήμην τῆς ἀληθείας [: είναι σωστό που καλείται η φιλοσοφία επιστήμη της αλήθειας] (Μετὰ τὰ Φυσικά, 993b1920). Γι’ αυτόν η φιλοσοφία αποσκοπεί στην καθαρή γνώση και όχι στη χρησιμότητα.
Ήδη, λοιπόν, από την αρχαιότητα το ρήμα φιλοσοφῶ άρχισε να αποκτά την ειδικότερη σημασία που έχει και σήμερα: στοχάζομαι, αναζητώ και ερευνώ σε έκταση και βάθος τη φύση των πραγμάτων και την αλήθεια των όντων, τη γνώση, τις αξίες κ.λπ.
ἀπορῶ (στερ. α- + πόρος): βρίσκομαι σε αδιέξοδο και αμηχανία, αδυνατώ να καταλάβω και να εξηγήσω κάτι· διατυπώνω απορία, ρωτώ να μάθω κάτι. Ο Αριστοτέλης (Μετὰ τὰ Φυσικά, 993a30 κ.ε.) παρομοιάζει τη διάνοια που βιώνει την ἀπορία με διάνοια δεμένη που επιδιώκει λύση (λύσιμο). Με αυτό τον τρόπο η ἀπορία γίνεται αφετηρία φιλοσοφικής αναζήτησης.
φρόνησις : Στο χωρίο αυτό η φρόνησις είναι ισοδύναμη νοηματικά με την σοφίαν ή ἐπιστήμην. Σε άλλα κείμενα του Αριστοτέλη (π.χ. στα Ἠθικὰ Νικομάχεια) θα πάρει τη σημασία μιας συγκεκριμένης διανοητικής αρετής, αυτής που επιτρέπει στον άνθρωπο να κάνει σωστές ηθικές επιλογές σε πρακτικά ζητήματα της καθημερινής ζωής.
ἐπιστήμη : ακριβής γνώση. Αντίστοιχα, το ρήμα ἐπίσταμαι σημαίνει «γνωρίζω καλά», «γνωρίζω με βεβαιότητα». Κατά τον Αριστοτέλη η ἐπιστήμη συνδέεται άμεσα με τη λογική λειτουργία του ανθρώπου: ἐπιστήμη δ΄ ἅπασα μετὰ λόγου ἐστί (Ἀναλυτικὰ Ὕστερα, 100b10). Η ἐπιστήμη υπερβαίνει την απλή εμπειρική μάθηση αλλά και τη γνώση μιας τέχνης. Αποτελεί σύνολο τεκμηριωμένων γνώσεων σε συγκεκριμένο και διακριτό τομέα του επιστητού.
Ερμηνευτικά Σχόλια:
Το θαυμάζειν αποτελεί και για τον Πλάτωνα αρχή της φιλοσοφίας: μάλα γὰρ φιλοσόφου τοῦτο τὸ πάθος͵ τὸ θαυμάζειν· οὐ γὰρ ἄλλη ἀρχὴ φιλοσοφίας ἢ αὕτη [: έντονα ο φιλόσοφος βιώνει την έκπληξη και τον θαυμασμό· και δεν είναι άλλη η αρχή της φιλοσοφίας παρά ακριβώς αυτή] (Θεαίτητος 155d).
φιλοσοφῶ : Στην αρχική του ετυμολογική σημασία (φιλῶ + σοφία) το ρήμα σημαίνει «αγαπώ τη σκέψη και τη γνώση». Η φιλοσοφία είναι φιλία, επιθυμία σοφίας. Στην Πολιτεία (475b) του Πλάτωνα λέγεται: καὶ τὸν φιλόσοφον σοφίας φήσομεν ἐπιθυμητὴν εἶναι.
Ο Αριστοτέλης συνδέει άμεσα τη φιλοσοφική δραστηριότητα με την αναζήτηση της αλήθειας: ὀρθῶς δ΄ ἔχει καὶ τὸ καλεῖσθαι τὴν φιλοσοφίαν ἐπιστήμην τῆς ἀληθείας [: είναι σωστό που καλείται η φιλοσοφία επιστήμη της αλήθειας] (Μετὰ τὰ Φυσικά, 993b1920). Γι’ αυτόν η φιλοσοφία αποσκοπεί στην καθαρή γνώση και όχι στη χρησιμότητα.
Ήδη, λοιπόν, από την αρχαιότητα το ρήμα φιλοσοφῶ άρχισε να αποκτά την ειδικότερη σημασία που έχει και σήμερα: στοχάζομαι, αναζητώ και ερευνώ σε έκταση και βάθος τη φύση των πραγμάτων και την αλήθεια των όντων, τη γνώση, τις αξίες κ.λπ.
ἀπορῶ (στερ. α- + πόρος): βρίσκομαι σε αδιέξοδο και αμηχανία, αδυνατώ να καταλάβω και να εξηγήσω κάτι· διατυπώνω απορία, ρωτώ να μάθω κάτι. Ο Αριστοτέλης (Μετὰ τὰ Φυσικά, 993a30 κ.ε.) παρομοιάζει τη διάνοια που βιώνει την ἀπορία με διάνοια δεμένη που επιδιώκει λύση (λύσιμο). Με αυτό τον τρόπο η ἀπορία γίνεται αφετηρία φιλοσοφικής αναζήτησης.
φρόνησις : Στο χωρίο αυτό η φρόνησις είναι ισοδύναμη νοηματικά με την σοφίαν ή ἐπιστήμην. Σε άλλα κείμενα του Αριστοτέλη (π.χ. στα Ἠθικὰ Νικομάχεια) θα πάρει τη σημασία μιας συγκεκριμένης διανοητικής αρετής, αυτής που επιτρέπει στον άνθρωπο να κάνει σωστές ηθικές επιλογές σε πρακτικά ζητήματα της καθημερινής ζωής.
ἐπιστήμη : ακριβής γνώση. Αντίστοιχα, το ρήμα ἐπίσταμαι σημαίνει «γνωρίζω καλά», «γνωρίζω με βεβαιότητα». Κατά τον Αριστοτέλη η ἐπιστήμη συνδέεται άμεσα με τη λογική λειτουργία του ανθρώπου: ἐπιστήμη δ΄ ἅπασα μετὰ λόγου ἐστί (Ἀναλυτικὰ Ὕστερα, 100b10). Η ἐπιστήμη υπερβαίνει την απλή εμπειρική μάθηση αλλά και τη γνώση μιας τέχνης. Αποτελεί σύνολο τεκμηριωμένων γνώσεων σε συγκεκριμένο και διακριτό τομέα του επιστητού.
Τράπεζα Θεμάτων
ΘΕΜΑ 23789
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ
Α1.
α. Να γράψετε τον αριθμό που αντιστοιχεί σε καθεμιά από τις παρακάτω περιόδους λόγου και δίπλα σε αυτόν τη λέξη «Σωστό», αν είναι σωστή, ή τη λέξη «Λάθος», αν είναι λανθασμένη, με βάση το αρχαίο κείμενο (μονάδες 3) και να τεκμηριώσετε κάθε απάντησή σας γράφοντας τις λέξεις/φράσεις του αρχαίου κειμένου που την επιβεβαιώνουν (μονάδες 3):
1. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη η βασική αιτία που οδήγησε τον άνθρωπο προς τη φιλοσοφία ήταν ο θαυμασμός και η περιέργεια.
2. Ο Αριστοτέλης συμπεραίνει ότι οι άνθρωποι επιζήτησαν την επιστήμη για την ίδια τη γνώση και όχι χάριν κάποιας χρησιμότητας.
3. Κατά τον Αριστοτέλη η φιλοσοφική αναζήτηση εμφανίστηκε, αφού προηγήθηκε η ικανοποίηση των άμεσων αναγκών των ανθρώπων.
β. Ο Αριστοτέλης παρομοιάζει τη φιλοσοφία με τον ελεύθερο άνθρωπο. Να αποδώσετε με δικά σας λόγια αυτή την αναλογία. (μονάδες 4)
Μονάδες 10
Β1. Με ποια επιχειρήματα καταλήγει ο Αριστοτέλης στο συμπέρασμα ότι «Δῆλον οὖν ὡς δι’ οὐδεμίαν αὐτὴν ζητοῦμεν χρείαν ἑτέραν»;
Μονάδες 10
Β2. ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
Λούντβιχ Bίτγκενσταϊν, Αφορισμοί και εξομολογήσεις
Ο Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν ήταν Αυστριακός φιλόσοφος, και θεωρείται ένας από τους πλέον επιδραστικούς φιλοσόφους, του οποίου το έργο διαδραμάτισε σπουδαίο ρόλο στην εξέλιξη της φιλοσοφικής σκέψης του 20ού αιώνα. Στο απόσπασμα που ακολουθεί αναφέρεται στην ιδιαιτερότητα της φιλοσοφικής σκέψης.
Ξεκινάμε με μια διανοητική δυσφορία σαν του παιδιού που ρωτάει:
«Γιατί;» Το ερώτημα του παιδιού δεν είναι σαν εκείνο του ώριμου ανθρώπου· είναι μια έκφραση απορίας και όχι αίτημα για παροχή ακριβών πληροφοριών. Έτσι και οι φιλόσοφοι ρωτούν: «Γιατί;» και «Tι;», χωρίς να ξέρουν τι ακριβώς είναι αυτό που ρωτούν. Εκφράζουν ένα αίσθημα διανοητικής δυσφορίας... Τα φιλοσοφικά προβλήματα έχουν τη μορφή: «Τα ΄χω χαμένα».
Από το σχολικό βιβλίο, Αρχές Φιλοσοφίας, Β΄ Λυκείου
Αφού μελετήσετε το παραπάνω κείμενο, σε ποιο βαθμό θεωρείτε ότι η άποψη του Βίτγκενσταϊν είναι σύμφωνη με τις απόψεις που διατυπώνει ο Αριστοτέλης για την αφετηρία και τις επιδιώξεις της φιλοσοφικής δραστηριότητας. Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με αναφορές και στα δύο κείμενα.
Μονάδες 10
Β3.Να συνδέσετε καθεμία από τις φράσεις της στήλης Α με μία φράση της στήλης Β, ώστε να συμπληρώνεται ορθά το νόημά της.
1. Ο Σωκράτης θέτει ως σκοπό της ζωής
του
α. να αποδείξει την άγνοια όσων
θεωρούνται σοφοί.
β. να ειρωνευτεί τους σημαντικούς
ανθρώπους της Αθήνας του 5ου αι π.Χ.
2. Ο Πλάτων απομακρύνθηκε από τη
φιλοδοξία της συμμετοχής στα κοινά,
επειδή μεταξύ άλλων
α. δεν είχε ενδιαφέρον για τα πολιτικά
δρώμενα της Αθήνας
β. η οικογένειά του είχε σχέσεις με το
καθεστώς των Τριάκοντα Τυράννων.
3. Η Ακαδημία του Πλάτωνα έκλεισε
α. μετά την αποτυχία του τρίτου ταξιδιού
του στη Σικελία.
β. το 529 μ.Χ. με απόφαση του
Ιουστινιανού
4. Ο Αριστοτέλης εγκατέλειψε την Αθήνα
το 323 π.Χ.
α. λόγω των κατηγοριών που του είχαν
αποδοθεί.
β. για να ολοκληρώσει το συγγραφικό έργο
του
5. Τα μέρη της ψυχής κατά τον Αριστοτέλη
είναι
α. το ἄλογον, το λόγον ἔχον και το
ἐπιθυμητικόν.
β. το ἄλογον, το λόγον ἔχον και το
λογιστικόν.
Μονάδες 10
Β4. Να γράψετε ένα σύνθετο ομόρριζο ουσιαστικό της Νέας Ελληνικής, για καθεμία από τις
παρακάτω λέξεις του αρχαίου διδαγμένου κειμένου:
ἤρξαντο, σελήνης, ἥλιον, φεύγειν, χρήσεως.
Μονάδες 10
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
Ἀριστοτέλης, Μετὰ τὰ φυσικά, Α2, 982b12-28
Α1.
α.
1-Σ: Διὰ γὰρ τὸ θαυμάζειν οἱ ἄνθρωποι καὶ νῦν καὶ τὸ πρῶτον ἤρξαντο φιλοσοφεῖν
2-Σ: διὰ τὸ εἰδέναι τὸ ἐπίστασθαι ἐδίωκον καὶ οὐ χρήσεώς τινος ἕνεκεν.
3-Σ: πάντων ὑπαρχόντων τῶν ἀναγκαίων ...ἡ τοιαύτη φρόνησις ἤρξατο ζητεῖσθαι.
β.
Ο Αριστοτέλης αναφέρει ότι επιζητούμε τη φιλοσοφία ως τη μόνη ελεύθερη επιστήμη κατά τρόπο αναλογικό (ὥσπερ ...) με την έννοια του ελεύθερου ανθρώπου, καθώς ελεύθερος είναι εκείνος ο άνθρωπος που υπάρχει για τον εαυτό του και όχι για κάποιον άλλο. Όπως ο ελεύθερος άνθρωπος υπάρχει για τον εαυτό του, έτσι και φιλοσοφία υπάρχει για τον εαυτό της.
Β1. Ο Αριστοτέλης θέλει να αποδείξει ότι μονάχα η φιλοσοφία υπάρχει χάριν του εαυτού της, δεν υφίσταται δηλαδή για λόγους χρηστικούς και εξυπηρέτησης αναγκών. Ξεκινώντας την επιχειρηματολογία του ο Αριστοτέλης, ισχυρίζεται πως αφετηρία του φιλοσοφεῖν είναι το θαυμάζειν: αρχικά για τα παράξενα και παράδοξα της καθημερινής ζωής που είχαν άμεσα μπροστά τους οι άνθρωποι (τὰ πρόχειρα τῶν ἀτόπων) όπως για παράδειγμα καθημερινά φαινόμενα στατικού ηλεκτρισμού και μαγνητισμού, το ουράνιο τόξο, τις βροντές, τις αστραπές κλπ, και στη συνέχεια προοδευτικά και για τα πιο σπουδαία και σημαντικά φυσικά κοσμολογικά φαινόμενα, όπως για παράδειγμα (οἷον ...) τα σεληνιακά, ηλιακά, αστρικά, αλλά και την ίδια τη γένεση του σύμπαντος με μία κλιμάκωση από τα πιο κοντινά στον άνθρωπο
και τις δυνατότητες της γνώσης του στα πιο μακρινά και δυσερμήνευτα. Η φιλοσοφική δραστηριότητα, επομένως, επιδρά στον άνθρωπο κατά τρόπο ολιστικό και όχι μόνο διανοητικά αλλά και συναισθηματικά, αφού η απαρχή της κατεξοχήν έλλογης
δραστηριότητας του ανθρώπου βρίσκεται σε ένα συναίσθημα, ένα πάθος, όπως είναι το θαυμάζειν.
Στη συνέχεια, ο Αριστοτέλης διατυπώνει τον ισχυρισμό ότι η απορία και ο θαυμασμός υποδηλώνουν τη συνειδητοποίηση εκ μέρους των ανθρώπων της άγνοιάς τους και κατ’ επέκταση (διατηρώντας μία επιφύλαξη εἴπερ ... ) την επιθυμία τους να την υπερβούν χάριν της ίδιας της γνώσης και όχι κάποιας χρησιμότητας. Ακολούθως, με μία σύντομη ιστορική διαπίστωση (Μαρτυρεῖ δὲ αὐτὸ τὸ συμβεβηκός·) τεκμηριώνει τον προηγούμενο ισχυρισμό: μόνο όταν οι άνθρωποι ικανοποίησαν όλες τις βασικές βιοτικές ανάγκες τους, μόνο τότε στράφηκαν οι άνθρωποι σε αυτού του είδους την πνευματική αναζήτηση. Η φιλοσοφική δραστηριότητα υπερβαίνει τις πιεστικές ανάγκες της
καθημερινής ζωής, καθώς αναπόφευκτα προϋποθέτει χρόνο ελευθερίας κι άνεση ζωής. Ο Αριστοτέλης συμπεραίνει (Δῆλον οὖν..) εμβαθύνοντας ότι δεν επιδιώκουμε αυτήν τη γνώση για να καλύψει με τη σειρά της κάποια ανάγκη, αλλά την επιζητούμε ως τη μόνη ελεύθερη επιστήμη κατά τρόπο αναλογικό (ὥσπερ ...) με την έννοια του ελεύθερου ανθρώπου. [303 λέξεις]
B2.
ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
Λούντβιχ Bίτγκενσταϊν, Αφορισμοί και εξομολογήσεις
Στα δυο κείμενα, αν και απέχουν χρονικά μεταξύ τους, εντοπίζονται παράλληλες τοποθετήσεις ως προς την αφετηρία και τις επιδιώξεις της φιλοσοφικής δραστηριότητας. Ο Αριστοτέλης ισχυρίζεται πως αφετηρία του φιλοσοφεῖν είναι το θαυμάζειν με τη σημασία τόσο της πρωτογενούς έκπληξης (ευχάριστης ή δυσάρεστης) όσο και της περιέργειας. Η επιθυμία της γνώσης κατ’αυτόν είναι έμφυτη στον άνθρωπο. Η απορία και ο θαυμασμός υποδηλώνουν τη συνειδητοποίηση εκ μέρους των ανθρώπων της άγνοιάς τους, και κατ’ επέκταση την επιθυμία τους να την υπερβούν. Άλλωστε, ο Αριστοτέλης συνδέει άμεσα τη
φιλοσοφική δραστηριότητα με την αναζήτηση της αλήθειας. Ομοίως και ο Bίτγκενσταϊν θεωρεί ότι αφετηρία της φιλοσοφικής δραστηριότητας είναι η διανοητική δυσφορία, η έκφραση απορίας του τι και του γιατί που εγγενώς υπάρχει στον άνθρωπο (Ξεκινάμε με μια διανοητική δυσφορία …«Γιατί;»… Τα φιλοσοφικά προβλήματα έχουν τη μορφή: «Τα ΄χω χαμένα). Παράλληλα, ο Bίτγκενσταϊν διαπιστώνει ότι οι άνθρωποι αναζητούν τη γνώση, ενώ δεν γνωρίζουν τι ακριβώς ρωτούν (οι φιλόσοφοι ρωτούν… αυτό που ρωτούν). Επομένως, διαφαίνεται ότι και γι’ αυτόν η στόχευση του φιλοσοφικού στοχασμού είναι προσανατολισμένη στην κατάκτηση της γνώσης και στην αναζήτηση των δυνατοτήτων της ανθρώπινης σκέψης χωρίς να υπηρετεί κατ’ ανάγκην χρησιμοθηρική στόχευση. [188 λέξεις]
Β3.
1-α, 2-β, 3-β, 4-α, 5-α
Β4.
απαρχή, έναρξη, αρχηγός –
προσελήνωση, πανσέληνος, σεληνόφως –
ηλιοφάνεια, αντηλιά, ηλιοστάσιο –
διαφυγή, προσφυγή, καταφύγιο –
χρησιμοποίηση, αχρηστία, κατάχρηση.
Α1.
α. Να γράψετε τον αριθμό που αντιστοιχεί σε καθεμιά από τις παρακάτω περιόδους λόγου και δίπλα σε αυτόν τη λέξη «Σωστό», αν είναι σωστή, ή τη λέξη «Λάθος», αν είναι λανθασμένη, με βάση το αρχαίο κείμενο (μονάδες 3) και να τεκμηριώσετε κάθε απάντησή σας γράφοντας τις λέξεις/φράσεις του αρχαίου κειμένου που την επιβεβαιώνουν (μονάδες 3):
1. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη η βασική αιτία που οδήγησε τον άνθρωπο προς τη φιλοσοφία ήταν ο θαυμασμός και η περιέργεια.
2. Ο Αριστοτέλης συμπεραίνει ότι οι άνθρωποι επιζήτησαν την επιστήμη για την ίδια τη γνώση και όχι χάριν κάποιας χρησιμότητας.
3. Κατά τον Αριστοτέλη η φιλοσοφική αναζήτηση εμφανίστηκε, αφού προηγήθηκε η ικανοποίηση των άμεσων αναγκών των ανθρώπων.
β. Ο Αριστοτέλης παρομοιάζει τη φιλοσοφία με τον ελεύθερο άνθρωπο. Να αποδώσετε με δικά σας λόγια αυτή την αναλογία. (μονάδες 4)
Μονάδες 10
Β1. Με ποια επιχειρήματα καταλήγει ο Αριστοτέλης στο συμπέρασμα ότι «Δῆλον οὖν ὡς δι’ οὐδεμίαν αὐτὴν ζητοῦμεν χρείαν ἑτέραν»;
Μονάδες 10
Β2. ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
Λούντβιχ Bίτγκενσταϊν, Αφορισμοί και εξομολογήσεις
Ο Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν ήταν Αυστριακός φιλόσοφος, και θεωρείται ένας από τους πλέον επιδραστικούς φιλοσόφους, του οποίου το έργο διαδραμάτισε σπουδαίο ρόλο στην εξέλιξη της φιλοσοφικής σκέψης του 20ού αιώνα. Στο απόσπασμα που ακολουθεί αναφέρεται στην ιδιαιτερότητα της φιλοσοφικής σκέψης.
Ξεκινάμε με μια διανοητική δυσφορία σαν του παιδιού που ρωτάει:
«Γιατί;» Το ερώτημα του παιδιού δεν είναι σαν εκείνο του ώριμου ανθρώπου· είναι μια έκφραση απορίας και όχι αίτημα για παροχή ακριβών πληροφοριών. Έτσι και οι φιλόσοφοι ρωτούν: «Γιατί;» και «Tι;», χωρίς να ξέρουν τι ακριβώς είναι αυτό που ρωτούν. Εκφράζουν ένα αίσθημα διανοητικής δυσφορίας... Τα φιλοσοφικά προβλήματα έχουν τη μορφή: «Τα ΄χω χαμένα».
Από το σχολικό βιβλίο, Αρχές Φιλοσοφίας, Β΄ Λυκείου
Αφού μελετήσετε το παραπάνω κείμενο, σε ποιο βαθμό θεωρείτε ότι η άποψη του Βίτγκενσταϊν είναι σύμφωνη με τις απόψεις που διατυπώνει ο Αριστοτέλης για την αφετηρία και τις επιδιώξεις της φιλοσοφικής δραστηριότητας. Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με αναφορές και στα δύο κείμενα.
Μονάδες 10
Β3.Να συνδέσετε καθεμία από τις φράσεις της στήλης Α με μία φράση της στήλης Β, ώστε να συμπληρώνεται ορθά το νόημά της.
1. Ο Σωκράτης θέτει ως σκοπό της ζωής
του
α. να αποδείξει την άγνοια όσων
θεωρούνται σοφοί.
β. να ειρωνευτεί τους σημαντικούς
ανθρώπους της Αθήνας του 5ου αι π.Χ.
2. Ο Πλάτων απομακρύνθηκε από τη
φιλοδοξία της συμμετοχής στα κοινά,
επειδή μεταξύ άλλων
α. δεν είχε ενδιαφέρον για τα πολιτικά
δρώμενα της Αθήνας
β. η οικογένειά του είχε σχέσεις με το
καθεστώς των Τριάκοντα Τυράννων.
3. Η Ακαδημία του Πλάτωνα έκλεισε
α. μετά την αποτυχία του τρίτου ταξιδιού
του στη Σικελία.
β. το 529 μ.Χ. με απόφαση του
Ιουστινιανού
4. Ο Αριστοτέλης εγκατέλειψε την Αθήνα
το 323 π.Χ.
α. λόγω των κατηγοριών που του είχαν
αποδοθεί.
β. για να ολοκληρώσει το συγγραφικό έργο
του
5. Τα μέρη της ψυχής κατά τον Αριστοτέλη
είναι
α. το ἄλογον, το λόγον ἔχον και το
ἐπιθυμητικόν.
β. το ἄλογον, το λόγον ἔχον και το
λογιστικόν.
Μονάδες 10
Β4. Να γράψετε ένα σύνθετο ομόρριζο ουσιαστικό της Νέας Ελληνικής, για καθεμία από τις
παρακάτω λέξεις του αρχαίου διδαγμένου κειμένου:
ἤρξαντο, σελήνης, ἥλιον, φεύγειν, χρήσεως.
Μονάδες 10
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
Ἀριστοτέλης, Μετὰ τὰ φυσικά, Α2, 982b12-28
Α1.
α.
1-Σ: Διὰ γὰρ τὸ θαυμάζειν οἱ ἄνθρωποι καὶ νῦν καὶ τὸ πρῶτον ἤρξαντο φιλοσοφεῖν
2-Σ: διὰ τὸ εἰδέναι τὸ ἐπίστασθαι ἐδίωκον καὶ οὐ χρήσεώς τινος ἕνεκεν.
3-Σ: πάντων ὑπαρχόντων τῶν ἀναγκαίων ...ἡ τοιαύτη φρόνησις ἤρξατο ζητεῖσθαι.
β.
Ο Αριστοτέλης αναφέρει ότι επιζητούμε τη φιλοσοφία ως τη μόνη ελεύθερη επιστήμη κατά τρόπο αναλογικό (ὥσπερ ...) με την έννοια του ελεύθερου ανθρώπου, καθώς ελεύθερος είναι εκείνος ο άνθρωπος που υπάρχει για τον εαυτό του και όχι για κάποιον άλλο. Όπως ο ελεύθερος άνθρωπος υπάρχει για τον εαυτό του, έτσι και φιλοσοφία υπάρχει για τον εαυτό της.
Β1. Ο Αριστοτέλης θέλει να αποδείξει ότι μονάχα η φιλοσοφία υπάρχει χάριν του εαυτού της, δεν υφίσταται δηλαδή για λόγους χρηστικούς και εξυπηρέτησης αναγκών. Ξεκινώντας την επιχειρηματολογία του ο Αριστοτέλης, ισχυρίζεται πως αφετηρία του φιλοσοφεῖν είναι το θαυμάζειν: αρχικά για τα παράξενα και παράδοξα της καθημερινής ζωής που είχαν άμεσα μπροστά τους οι άνθρωποι (τὰ πρόχειρα τῶν ἀτόπων) όπως για παράδειγμα καθημερινά φαινόμενα στατικού ηλεκτρισμού και μαγνητισμού, το ουράνιο τόξο, τις βροντές, τις αστραπές κλπ, και στη συνέχεια προοδευτικά και για τα πιο σπουδαία και σημαντικά φυσικά κοσμολογικά φαινόμενα, όπως για παράδειγμα (οἷον ...) τα σεληνιακά, ηλιακά, αστρικά, αλλά και την ίδια τη γένεση του σύμπαντος με μία κλιμάκωση από τα πιο κοντινά στον άνθρωπο
και τις δυνατότητες της γνώσης του στα πιο μακρινά και δυσερμήνευτα. Η φιλοσοφική δραστηριότητα, επομένως, επιδρά στον άνθρωπο κατά τρόπο ολιστικό και όχι μόνο διανοητικά αλλά και συναισθηματικά, αφού η απαρχή της κατεξοχήν έλλογης
δραστηριότητας του ανθρώπου βρίσκεται σε ένα συναίσθημα, ένα πάθος, όπως είναι το θαυμάζειν.
Στη συνέχεια, ο Αριστοτέλης διατυπώνει τον ισχυρισμό ότι η απορία και ο θαυμασμός υποδηλώνουν τη συνειδητοποίηση εκ μέρους των ανθρώπων της άγνοιάς τους και κατ’ επέκταση (διατηρώντας μία επιφύλαξη εἴπερ ... ) την επιθυμία τους να την υπερβούν χάριν της ίδιας της γνώσης και όχι κάποιας χρησιμότητας. Ακολούθως, με μία σύντομη ιστορική διαπίστωση (Μαρτυρεῖ δὲ αὐτὸ τὸ συμβεβηκός·) τεκμηριώνει τον προηγούμενο ισχυρισμό: μόνο όταν οι άνθρωποι ικανοποίησαν όλες τις βασικές βιοτικές ανάγκες τους, μόνο τότε στράφηκαν οι άνθρωποι σε αυτού του είδους την πνευματική αναζήτηση. Η φιλοσοφική δραστηριότητα υπερβαίνει τις πιεστικές ανάγκες της
καθημερινής ζωής, καθώς αναπόφευκτα προϋποθέτει χρόνο ελευθερίας κι άνεση ζωής. Ο Αριστοτέλης συμπεραίνει (Δῆλον οὖν..) εμβαθύνοντας ότι δεν επιδιώκουμε αυτήν τη γνώση για να καλύψει με τη σειρά της κάποια ανάγκη, αλλά την επιζητούμε ως τη μόνη ελεύθερη επιστήμη κατά τρόπο αναλογικό (ὥσπερ ...) με την έννοια του ελεύθερου ανθρώπου. [303 λέξεις]
B2.
ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
Λούντβιχ Bίτγκενσταϊν, Αφορισμοί και εξομολογήσεις
Στα δυο κείμενα, αν και απέχουν χρονικά μεταξύ τους, εντοπίζονται παράλληλες τοποθετήσεις ως προς την αφετηρία και τις επιδιώξεις της φιλοσοφικής δραστηριότητας. Ο Αριστοτέλης ισχυρίζεται πως αφετηρία του φιλοσοφεῖν είναι το θαυμάζειν με τη σημασία τόσο της πρωτογενούς έκπληξης (ευχάριστης ή δυσάρεστης) όσο και της περιέργειας. Η επιθυμία της γνώσης κατ’αυτόν είναι έμφυτη στον άνθρωπο. Η απορία και ο θαυμασμός υποδηλώνουν τη συνειδητοποίηση εκ μέρους των ανθρώπων της άγνοιάς τους, και κατ’ επέκταση την επιθυμία τους να την υπερβούν. Άλλωστε, ο Αριστοτέλης συνδέει άμεσα τη
φιλοσοφική δραστηριότητα με την αναζήτηση της αλήθειας. Ομοίως και ο Bίτγκενσταϊν θεωρεί ότι αφετηρία της φιλοσοφικής δραστηριότητας είναι η διανοητική δυσφορία, η έκφραση απορίας του τι και του γιατί που εγγενώς υπάρχει στον άνθρωπο (Ξεκινάμε με μια διανοητική δυσφορία …«Γιατί;»… Τα φιλοσοφικά προβλήματα έχουν τη μορφή: «Τα ΄χω χαμένα). Παράλληλα, ο Bίτγκενσταϊν διαπιστώνει ότι οι άνθρωποι αναζητούν τη γνώση, ενώ δεν γνωρίζουν τι ακριβώς ρωτούν (οι φιλόσοφοι ρωτούν… αυτό που ρωτούν). Επομένως, διαφαίνεται ότι και γι’ αυτόν η στόχευση του φιλοσοφικού στοχασμού είναι προσανατολισμένη στην κατάκτηση της γνώσης και στην αναζήτηση των δυνατοτήτων της ανθρώπινης σκέψης χωρίς να υπηρετεί κατ’ ανάγκην χρησιμοθηρική στόχευση. [188 λέξεις]
Β3.
1-α, 2-β, 3-β, 4-α, 5-α
Β4.
απαρχή, έναρξη, αρχηγός –
προσελήνωση, πανσέληνος, σεληνόφως –
ηλιοφάνεια, αντηλιά, ηλιοστάσιο –
διαφυγή, προσφυγή, καταφύγιο –
χρησιμοποίηση, αχρηστία, κατάχρηση.
Online Μαθήματα:
88ο Online Μάθημα:
93⁰ Online Μάθημα:
97ο Online Μάθημα:
Πηγές:
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου