Το παρόν που δεν ζούμε
Του Σπύρου Βλαχόπουλου
Η σχέση του ανθρώπου με το παρόν υπήρξε ανέκαθεν προβληματική. Οπως είχε παρατηρήσει ο Μπλεζ Πασκάλ, ποτέ δεν στεκόμαστε στο παρόν. Αντιθέτως, ανακαλούμε το παρελθόν και προσμένουμε το μέλλον. Ισως γιατί υπάρχουν πράγματα που μας ενοχλούν στο παρόν, ίσως γιατί μας προκαλεί άγχος. Οποιος πάντως και να είναι ο λόγος, το παρόν συνήθως το σκεφτόμαστε μόνο για να σχεδιάσουμε το μέλλον μας. Φαίνεται, δηλαδή, να κυριαρχούν το παρελθόν και το μέλλον.
Το παρελθόν γιατί μαθαίνουμε από αυτό και το μέλλον γιατί παραπέμπει στην κίνηση, η δε ζωή είναι μια διαρκής κίνηση. Ετσι, δεν ζούμε πραγματικά, αλλά ελπίζουμε να ζήσουμε στο μέλλον. Οπως εξάλλου είχε επισημάνει ακόμη παλαιότερα ο Σενέκας, το μεγαλύτερο εμπόδιο για να ζήσεις είναι η προσδοκία, η οποία εξαρτάται από το αύριο και χάνει το σήμερα.
Τα πράγματα όμως έχουν αλλάξει από την εποχή του Σενέκα και του Πασκάλ και η σχέση του σύγχρονου ανθρώπου με το παρόν έχει γίνει ακόμη πιο προβληματική. Το 1989 ο φιλόσοφος Χέρμαν Λούμπε έδωσε μια διάλεξη με τον εύγλωττο τίτλο: «Στο πέρασμα του χρόνου. Για τη συντόμευση της παραμονής στο παρόν». Δεν χρειάζεται όμως να μεταβεί κάποιος στον χώρο της φιλοσοφίας για να διαπιστώσει πόσο λίγο στεκόμαστε στο παρόν. Στο ίδιο συμπέρασμα θα καταλήξει κανείς και εάν παρατηρήσει το δίκαιο.
Δεν είναι τυχαίο ότι κατά την ερμηνεία του δικαίου από τη θεωρία και τα δικαστήρια κερδίζει συνεχώς έδαφος η προσέγγιση εκείνη η οποία είναι προσανατολισμένη στο μέλλον και στις συνέπειες που θα έχει η επιλογή της μιας ή της άλλης ερμηνευτικής εκδοχής.
Αν και δεν διατυπώνεται ρητά στις δικαστικές αποφάσεις, ο προσεκτικός αναγνώστης τους θα διαπιστώσει ότι ο δικαστής «πίσω από τις γραμμές» προβαίνει συχνά σε προγνώσεις, αποφασίζοντας με βάση τις συνέπειες που θα αναπτύξουν οι αποφάσεις του στο μέλλον.
Επίσης, στο δίκαιο κερδίζει συνεχώς έδαφος η «δυναμική» ερμηνεία, η οποία δεν επικεντρώνει στη βούληση του νομοθέτη όταν θέσπισε τον κανόνα δικαίου, αλλά στο πώς θα λειτουργήσει ο κανόνας δικαίου στο μέλλον και στο πώς θα προσαρμοστεί στις μεταβαλλόμενες συνθήκες της συνεχώς εξελισσόμενης πραγματικότητας. Αν ψάξει δε κανείς στα πλέον σύγχρονα πεδία του δικαίου, όπως στο περιβαλλοντικό δίκαιο και στο δίκαιο των προσωπικών δεδομένων, θα διαπιστώσει ότι αυτά επικεντρώνονται στο μέλλον, κυρίως μέσω της απαίτησης για εκπόνηση μελετών που θα αξιολογούν και θα αντιμετωπίζουν τους μελλοντικούς κινδύνους.
Ας αφήσουμε όμως το δίκαιο και ας συλλογιστούμε την καθημερινότητα, για να διαπιστώσουμε πόσο έχουμε ελαχιστοποιήσει το παρόν μας. Ας συγκρίνουμε, λ.χ., τα βιντεοκλίπ των τραγουδιών της δεκαετίας του 1980 με αυτά των επόμενων δεκαετιών. Οι εικόνες εναλλάσσονται πλέον με αστραπιαίες ταχύτητες και καμία δεν διαρκεί περισσότερο από μερικά δευτερόλεπτα. Ας συγκρίνουμε επίσης την ανάγνωση των έντυπων εφημερίδων με τις ενημερωτικές σελίδες στο Διαδίκτυο και την ταχύτητα με την οποία εμφανίζονται και «κατεβαίνουν» οι ειδήσεις σε αυτές.
Ενώ δηλαδή τις ειδήσεις στις έντυπες εφημερίδες τις διαβάζεις, τις σκέφτεσαι και ενίοτε επανέρχεσαι σε αυτές, στο Διαδίκτυο, εάν διακόψεις την ανάγνωση μιας ιστοσελίδας και επανέλθεις ύστερα από μερικές ώρες, αυτό που θα συναντήσεις δεν θα έχει συνήθως καμία σχέση με αυτό που διάβασες μερικές ώρες πριν. Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν ζει το παρόν ούτε στα ταξίδια. Παλαιότερα, τα ταξίδια διαρκούσαν πολύ περισσότερο και ο ταξιδιώτης «τα ζούσε».
Τώρα πλέον τα ταξίδια έχουν γίνει σε μεγάλο βαθμό μια τυπική διαδικασία και επιλέγουμε το μέσο και τον τρόπο του ταξιδιού μας όχι με βάση τις εμπειρίες και τις απολαύσεις που θα μας προσφέρει, αλλά με βάση το πόσο γρήγορα θα φθάσουμε στον προορισμό μας.
Ολα τα ανωτέρω συνδέονται ασφαλώς με τη ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας και τίθενται σε νέα βάση με την τεχνητή νοημοσύνη. Οι πολυάριθμες εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης έχουν πολλά, διαφορετικά χαρακτηριστικά, εμφανίζουν όμως και ένα κοινό: Μειώνουν δραστικά τον χρόνο της απάντησης στο ερώτημα που τους τίθεται και περιορίζουν σημαντικά τη νοητική διαδικασία της αναζήτησης και του συλλογισμού.
Το ίδιο συμβαίνει και με τις μηχανές αναζήτησης. Ετσι, δεν κουραζόμαστε καθόλου πλέον για την αναζήτηση πληροφοριών όσον αφορά, λ.χ., την προσωπικότητα ενός ανθρώπου με παρουσία στον δημόσιο βίο. Με ένα «κλικ» έχουμε στη διάθεσή μας το σύνολο των πληροφοριών για το πρόσωπό του. Η διάσταση του χρόνου συρρικνώνεται συνεχώς. Μαζί συρρικνώνεται και το παρόν, που γίνεται τόσο στιγμιαίο που δεν μπορείς πλέον ούτε καν να το αντιληφθείς.
Πολλά ακόμη θα μπορούσαν να γραφούν για τη σχέση του σύγχρονου ανθρώπου με το παρόν. Εάν πάντως μπορεί να συναχθεί ένα συμπέρασμα από όλα αυτά, είναι ότι μαζί με τη συντόμευση του παρόντος μάλλον συντομεύουμε και τη χαρά της ζωής. Γιατί όπως μας θυμίζει μια αγγλική ρήση (από αυτές που δεν μπορούν να μεταφραστούν): «The present moment is a gift. That’s why we call it the present».