Από PISA σε PISA… Πόσο καλά μιλούμε, γράφουμε και κατανοούμε τα Ελληνικά μας;

Από PISA σε PISA… 

Πόσο καλά μιλούμε, γράφουμε και κατανοούμε τα Ελληνικά μας;

Γνωρίζουμε στην Ελλάδα αν και πόσο κατέκτησαν οι μαθητές τη μητρική τους γλώσσα σύμφωνα με τους σκοπούς και το επίπεδο που προβλέπονται από τα Προγράμματα Σπουδών; Γιατί πώς αλλιώς μπορούμε να έχουμε σαφή γνώση τού τι επιτεύχθηκε με τη διδασκαλία και τι όχι; Προς το παρόν, πηγαίνουμε από PISA σε PISA με κλαυθμούς και οδυρμούς στη γλωσσική μας Βαβυλώνα (ή Βαβυλωνία;)

Γεώργιος Μπαμπινιώτης 19 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2026

Ακούμε και διαβάζουμε στον δημόσιο λόγο λάθη, αστοχήματα, ασυνταξίες, ανορθογραφίες και διαπιστώνουμε έλλειψη γνώσης και ποιότητας στη χρήση των Ελληνικών μας, παράλληλα προς την αποδεδειγμένη αδυναμία των παιδιών μας ―και όχι μόνον― να κατανοούν γραπτά κείμενα. Μερικά ψήγματα μόνο: 

Τίθονται, άνηκε, αναγγέλουν, αναγάγει, υπό τού μηδενός, αλειφή, αρκετά [αντί πολύ], επίταξη γιατρών [αντί επιστράτευση], επιπτώσεις [με θετική σημασία!], θνητότητα – θνησιμότητα [σύγχυση], τον ρόλο του ως υπουργός, των πολιτών καθεαυτών [αντί καθεαυτούς], εξ’ ακοής [το εξ δεν παίρνει απόστροφο], διαχείρηση, τού Βύρων, τον υπογράφων, επέβαλλαν και εφέτος νέους φόρους, τα επιχείρια τής κακίας [αντί τα επίχειρα], κοινοτυπία [αντί κοινοτοπία], κυρία υπουργός [αντί υπουργέ], η/τη Μέρι [σε υποτίτλους ξένων ταινιών], πρωτοπορεία [αντί πρωτοπορία], μεγενθύνω, συνοθύλευμα [αντί συνονθύλευμα], η οικογένεια τής εκλιπόντος [αντί τής εκλιπούσης], το φορέα/δήμο/χώρο/θεό [αντί τον για αιτιατική αρσενικού], η διεθνή συνθήκη, υπέγραψέ μου εδώ, το δέρμα επεξεργάζεται σε εργοστάσια [αντί υφίσταται επεξεργασία], δέχτηκε απλά [αντί απλώς = μόνο], επειγόντων συνθηκών [αντί επειγουσών], μιλάει σαν γιατρός [αντί μιλάει ως γιατρός (αν είναι γιατρός)].

Το πρώτο εθνικό θέμα για κάθε χώρα, το μείζον καθοριστικό θέμα για κάθε λαό, είναι αν οι πολίτες του γνωρίζουν επαρκώς τη μητρική τους γλώσσα, αν τη μιλούν και τη γράφουν σωστά και αν την κατανοούν εις βάθος όταν την ακούν και τη διαβάζουν. Από αυτό ξεκινούν όλα: η καλλιέργεια τής σκέψης τους, η παιδεία τους, οι επιστήμες, οι θεσμοί, οι κοινωνικές σχέσεις, η πολιτική, η δημοκρατία. Γιατί όλα περνούν μέσα από τη μητρική γλώσσα. 

Να το πούμε καθαρά και ―ας μού επιτραπεί― «αφοριστικά»; Η έλλειψη επαρκούς γνώσης τής μητρικής γλώσσας συνιστά, κατά κανόνα, και έλλειψη επαρκούς δυνατότητας σκέψης και λόγου. Πρόκειται για ένα μειονέκτημα που ακολουθεί το άτομο σε όλες τις εκφάνσεις τής ζωής του και σε όλες τις δραστηριότητές του. Και δεν αναφέρομαι σε άτομα με εγγενείς δυσκολίες (δυσλεξία λ.χ.), αλλά σε πολύ συχνές, καθημερινές γύρω μας περιπτώσεις περισσότερο ή λιγότερο μορφωμένων συμπολιτών μας, συχνά ασκούντων δημόσια αξιώματα ή εκφωνούντων δημόσιο από τη δουλειά τους λόγο, αλλά και μαθητών, φοιτητών ακόμη και εκπαιδευτικών με ατελή ή περιορισμένη γνώση και χρήση τής μητρικής γλώσσας: λάθη συντακτικά, γραμματικά, λεξιλογικά, ορθογραφικά, σύνταξης κειμένων, εκφοράς τού λόγου, κατανόησης και απόδοσης γραπτών κειμένων κ.λπ. 

Ωστόσο, η γνώση τού κόσμου περνάει μέσα από την γλώσσα («η γλώσσα μου είναι ο κόσμος μου» μάς είπε ο Βιτγκενστάιν, ο φιλόσοφος τής γλώσσας). Τα «όντα» τού κόσμου υπάρχουν για μάς ως «έννοιες», αποθηκευμένες στο «εργαστήρι τού νου» μας. Αλλά οι έννοιες, για να μπορούν να αξιοποιηθούν και να γνωστοποιηθούν, πρέπει να γίνουν «σημασίες» ντυμένες με «φθογγικές μορφές»∙ να γίνουν «λέξεις», συμβατικού χαρακτήρα για κάθε λαό. Και για να υπερβούν το απλό επίπεδο των λέξεων και να αποτελέσουν «λόγο», πρέπει να συνδεθούν με έναν λεπτό, σύνθετο, πολύμορφο δομικό μηχανισμό σε κάθε γλώσσα, με ό,τι αποκαλούμε «σύνταξη» και «γραμματική». Όταν λειτουργήσουν όλα αυτά, μιλούμε για γλώσσα, την εθνική μητρική γλώσσα κάθε λαού. Και από μόνα αυτά τα λίγα, έστω σχηματικά και γενικευμένα ειπωμένα, είναι, νομίζω, φανερό πόσο απαιτητική, μακρά και σύνθετη διαδικασία είναι η κατάκτηση τής μητρικής γλώσσας. 

Πώς θα επιτευχθεί αυτή η κατάκτηση με τρόπο επαρκή και δημιουργικό για τη γενικότερη συγκρότηση και προσωπικότητα τού καθενός μας, αφού η γνώση αυτή συνδέεται με τη νόηση και τον κόσμο μας, άρα καθορίζει έμμεσα όλη μας την ζωή; Πέρα από την εγγενή γλωσσική ικανότητα που κληρονομεί βιολογικά ο άνθρωπος, χρειάζονται στοχευμένη προσπάθεια τής οικογένειας, καλά οργανωμένη σχολική γλωσσική εκπαίδευση, καλό γλωσσικό περιβάλλον (ΜΜΕ, κοινωνικές σχέσεις κ.λπ.) και συνεχής ατομική προσπάθεια τού καθενός μας, γιατί η γλώσσα είναι «έργο ζωής». 

Οικογένεια. Όλα ξεκινούν από το σπίτι. Πώς και πόσο μιλούν στα παιδιά οι γονείς τους και ―καθόλου λιγότερο― ο παππούς και η γιαγιά και άλλα συγγενικά μέλη τού σπιτιού. Ήδη στην ανάπτυξη τής παιδικής γλώσσας παίζουν μεγάλο ρόλο τα γλωσσικά «ακούσματα» από το σπίτι. Αλλά και τα «διαβάσματα»∙ τι δίνουμε να διαβάσει και τι διαβάζει το παιδί από έντυπα (βιβλία, εφημερίδες, περιοδικά) και επιλεγμένα ηλεκτρονικά κείμενα. Μαζί, πώς προφυλάσσουμε το παιδί―μείζον σύγχρονο πρόβλημα― από το να εκτίθεται γλωσσικά σε «ηλεκτρονικά σκουπίδια» που στρεβλώνουν το γλωσσικό του αίσθημα ή λειτουργούν αρνητικά και ασυναίσθητα για τα παιδιά ως… πρότυπα. Ας προστεθεί η αναγκαία προσοχή στο διευρυμένο περιβάλλον τής οικογένειας και κυρίως στις παρέες των παιδιών (με ποια παιδιά παίζουν και μιλούν στο σπίτι, στη γειτονιά, στο σχολείο). Παρακολουθούμε συστηματικά ως γονείς στο σχολείο την επίδοση τού παιδιού στην γλώσσα; Και τι κάνουμε, όταν μάς χτυπάει καμπανάκι ότι το παιδί αντιμετωπίζει γλωσσικές ελλείψεις και προβλήματα; 

Τελικά, η γλωσσική επίδραση που δέχεται το παιδί στο σπίτι λειτουργεί ως κύριος παράγων διαμόρφωσης τής γλωσσικής του ικανότητας και τής στάσης του στην γλώσσα (πόση σημασία και αξία δίνει στο να μάθει την γλώσσα του). 

Σχολείο. Έχουμε συνειδητοποιήσει ότι τα παιδιά μας περνούν ένα μέρος τής ζωής τους, 14 ολόκληρα χρόνια, στο σχολείο; Και ότι όλα αυτά τα χρόνια τα παιδιά μας διδάσκονται την ελληνική γλώσσα, με κυμαινόμενη ποσότητα (αριθμό διδακτικών ωρών και μαθημάτων σε όλες τις βαθμίδες) και ακόμη πιο κυμαινόμενη ποιότητα διδασκαλίας τής γλώσσας; Αποτέλεσμα; Δεν θα αναφερθώ εδώ στα αποτελέσματα τής αξιολόγησης τού προγράμματος PISA (αποφεύγω τις προκλήσεις), αλλά στις γνωστές μεγάλες αδυναμίες ―με εξαιρέσεις, φυσικά― που διέπουν τη γλωσσική έκφραση των μαθητών μας, γραπτή και προφορική. Αδυναμίες στο λεξιλόγιο, στην γραμματική, στην σύνταξη, στην εκφορά τού λόγου, στην ορθογραφία∙ αδυναμίες τόσο στην παραγωγή όσο και στην πρόσληψη τής μητρικής γλώσσας. 

Οι αδυναμίες αυτές οφείλονται σε μειωμένη γλωσσική ικανότητα των παιδιών μας; Είναι ανεπίδεκτα γλωσσικής μαθήσεως; Σε καμία περίπτωση. Δεν χαϊδεύω αφτιά∙ ερμηνεύω. Θα αναφέρω τρεις κύριους δυσμενείς για τη γλώσσα λόγους στο σχολείο: 

α) Οι μαθητές μας δεν αποκτούν συνείδηση τής γλώσσας ως αξίας, αξίας που οφείλουν να ενστερνισθούν και να υπηρετήσουν. Στέκονται συνήθως ―σε ανησυχητικό βαθμό―σαν η γνώση τής μητρικής γλώσσας να μη τους ενδιαφέρει πολύ και να μην έχει καν προτεραιότητα στην προσπάθειά τους για μόρφωση (τα Αγγλικά για κάποια παιδιά ελκύουν περισσότερο το ενδιαφέρον και την εκτίμησή τους). 

β) Σε μεγάλο βαθμό δεν διδάσκεται σωστά η γλώσσα στο σχολείο. Πικρή αλήθεια, κυρίως από έλλειψη τής απαιτούμενης γλωσσικής και διδακτικής κατάρτισης των εκπαιδευτικών από τα Πανεπιστήμιά μας ώστε να μπορούν να την μάθουν οι ίδιοι εις βάθος και να την διδάξουν με τρόπο που να αγαπήσουν τα παιδιά την γλώσσα και να ενδιαφερθούν να την μάθουν. Λείπει επίσης η συνεχής επιμόρφωση των εκπαιδευτικών σε συναφή θέματα τής γλωσσικής επιστήμης και των σύγχρονων μεθόδων διδασκαλίας τής μητρικής γλώσσας. 

γ) Τα γλωσσικά διαβάσματα και ακούσματα των παιδιών τείνουν να είναι από περιορισμένα έως ανύπαρκτα. Διαταράχθηκε ή εγκαταλείφθηκε η ουσιαστική επαφή των παιδιών μας με το βιβλίο και με γραπτά κείμενα γενικότερα. Ομοίως λείπουν σχεδόν παντελώς για τους μαθητές μας ακούσματα από ομιλητές που αξιοποιούν δημιουργικά την γλώσσα μας. Δεν διαβάζουν βιβλία, εφημερίδες και περιοδικά. Δεν ακούν ομιλίες, συζητήσεις, καλό θεατρικό λόγο. Έχουν δηλαδή «στέρηση πρότυπου ποιοτικού προφορικού και γραπτού λόγου», που επηρεάζει άμεσα την ικανότητά τους να εκφράζονται προφορικώς και γραπτώς. Και συγχρόνως δεν ασκούνται επαρκώς στην παραγωγή, πρόσληψη και επεξεργασία κειμένων (εξ ού και η αδυναμία καλής επίδοσης στις εξεταστικές διαδικασίες τού PISA). 

Γλωσσικό περιβάλλον. Ποια είναι η ποιότητα των Ελληνικών που ακούν τα παιδιά μας από τα ΜΜΕ; Δεν αλλοιώνεται και στρεβλώνεται η αίσθηση τής γλώσσας των παιδιών από την πολύωρη επαφή τους με την ακατέργαστη γλώσσα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και την κυριαρχία τού καταιγισμού τής ανεξέλεγκτης εικόνας εις βάρος τού λόγου; Και, αν εξαιρεθεί ο λόγος που εκπέμπεται από έμπειρους δημοσιογράφους των τηλεοπτικών Δελτίων Ειδήσεων στα ΜΜΕ και κάποιων εκπομπών λόγου, τα Ελληνικά που ακούγονται σε σειρές συνεχείας (σήριαλ) και ποικίλου περιεχομένου εκπομπές λειτουργούν θετικἀ για τη χρήση τής γλώσσας; Πρέπει να συνειδητοποιηθεί από όλους η γλωσσική ευθύνη των ΜΜΕ (τηλεοπτικών και ραδιοφωνικών σταθμών) και των ηλεκτρονικών διαδικτυακών μέσων (μέσων κοινωνικής δικτύωσης, ιστοτόπων και πλατφορμών όπως λ.χ. το FB), δοθέντος ότι ο λόγος τους λειτουργεί και επηρεάζει ως πρότυπο.  Διαβάζοντας π.χ. τους ελληνικούς υποτίτλους ξένων ταινιών συναντάς «γλωσσικά τέρατα» τού τύπου «η Μέρι» (κατάληξη θηλυκού ονόματος σε -ι, όπως γράφουμε το ψάρι ή το τυρί! ). Έχουμε συνειδητοποιήσει τι επίδραση ασκούν όλα αυτά; Αφελής απορία: το ΕΣΡ δεν έχει λόγο σε αυτά τα θέματα; 

Στο γλωσσικό περιβάλλον είναι ανάγκη να τονισθεί και μια άλλη έντονα αρνητική για την γλώσσα μας κατάσταση: η ξενολαγνία. Όταν οι εμπορικοί ιδίως δρόμοι των ελληνικών πόλεων βρίθουν ξενόγλωσσων επιγραφών και λατινογραμμένων επωνυμίων και όταν η δημόσια τηλεόραση γέμει ξενόγλωσσων τίτλων εκπομπών (που δεν έχει σχέση με τους ικανούς δημοσιογράφους οι οποίοι πραγματώνουν τις εκπομπές), δεν είναι φανερό ότι στα παιδιά ιδίως γεννά μια «νοοτροπία μίμησης », συνδυασμένη με την ψευδαίσθηση και ματαιοδοξία κοινωνικού γοήτρου των ξενισμών; Αν μέσα από την πράξη προβάλλεται ως ευρύτερο γλωσσικό μήνυμα ότι η ξενόγλωσση έκφραση τίτλων, επωνυμιών και ονομάτων «προσδίδει κύρος και αναγνώριση» στην εμπορική δραστηριότητα (που απευθύνεται σε Έλληνες πελάτες), τότε σε εθνικό επίπεδο υποβαθμίζεται, πάλι στην πράξη, η ελληνική γλώσσα. Και ας κρίθηκε μόλις πρόσφατα από την UNESCO ότι η Ελληνική, όχημα έκφρασης ενός μεγάλου πολιτισμού στην αδιάλειπτη χρήση της 40 αιώνων, αξίζει να βρίσκεται στο βάθρο των διεθνώς εορταζομένων γλωσσών μαζί με μόνο τις επτά επίσημες γλώσσες τού ΟΗΕ (Αγγλική, Γαλλική, Ισπανική, Ρωσική, Κινεζική, Αραβική, Αφρικανική) και την Πορτογαλική. 

Αυτομόρφωση 

Η δομή τής ανθρώπινης γλώσσας, όλων των γλωσσών, περιλαμβάνει σύνταξη, γραμματική και λεξιλόγιο. Η κατάκτηση τής μητρικής γλώσσας σημαίνει για κάθε ομιλητή γλώσσας ότι έχει επάρκεια σε αυτούς τους τρείς τομείς. Ότι κατέχει καλά τη συντακτική δομή τής γλώσσας, γιατί η «πρόταση» που δηλώνει τα νοήματά μας είναι προϊόν καλής γνώσης τού συντακτικού μηχανισμού τής γλώσσας. Από κοντά έρχεται η γραμματική δομή τής γλώσσας, από την οποία αρύονται οι ομιλητές τους «γραμματικούς τύπους» που «ντύνουν» τις συντακτικές σχέσεις. Τέλος, η καλή γνώση τού λεξιλογίου τής γλώσσας, τής δήλωσης των εννοιών που θέλουμε να εκφράσουμε υπό μορφήν σημασιών συνδυασμένων με φθόγγους, δηλαδή «λέξεων», είναι η βάση τής γλωσσικής επικοινωνίας. 

Και επειδή η γλώσσα δεν είναι ούτε μόνο λέξεις ούτε μόνο προτάσεις αλλά συνεχής λόγος, δηλαδή προφορικό ή γραπτό κείμενο, που ξεκινάει από προθέσεις και απολήγει σε σκοπούς, βασική γνώση στη γλώσσα είναι η δύσκολη, λεπτή και πολυεπίπεδη γνώση τής παραγωγής και πρόσληψης κειμένων. Πρόκειται για μια πολυπαραγοντική τεχνική που περιλαμβάνει προθέσεις, συνεκτικότητα (λογική αλληλουχία) και συνοχή (γλωσσική αλληλουχία), συνάφεια προς το περιβάλλον (γλωσσικό και εξωγλωσσικό) και αποδεκτότητα (δυνατότητα να γίνει κατανοητό το κείμενο από τον ακροατή/αναγνώστη). Καταλαβαίνουμε ότι η σύνταξη και κατανόηση κειμένων έχει ιδιαίτερες δυσκολίες∙ απαιτεί γνώση τού μηχανισμού τής γλώσσας (γλωσσικών επιπέδων και κειμενικών λειτουργιών) και μακρά επίπονη άσκηση. Αυτός είναι και ο κύριος λόγος για τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι μαθητές ―όχι μόνο τής Ελλάδος― στην κατανόηση και επεξεργασία κειμένου (δεν μιλούμε για «ανάγνωση»!) στον διαγωνισμό τού PISA, τού Προγράμματος Διεθνούς Αξιολόγησης των Μαθητών (Programme of International Student Assessment), που από λανθασμένη σύνδεση τείνει να συνδέεται με την ιταλική πόλη PISA και (μεταφορικά;) με τον κίνδυνο κατάρρευσης τού κεκλιμένου πύργου της. 

Αν αυτή είναι η σύνθεση τής γλώσσας και τόσο απαιτητική η γνώση της, καταλαβαίνουμε ότι χρειάζεται συνεχής προσπάθεια καθενός μας να κρατάμε σε εγρήγορση την γλωσσική μας ικανότητα. Αυτό σημαίνει συνειδητή αναδρομή, ευκαίρως ακαίρως, σε λεξικά, γραμματικές, συντακτικά, βιβλία για τα συχνά λάθη που γίνονται στην χρήση τής γλώσσας μας, αλλά και βιβλία και δημοσιεύματα για την Ελληνική, ομιλίες και εκπομπές στην τηλεόραση και το ραδιόφωνο. Χρειαζόμαστε βελτίωση και εμπλουτισμό τού λεξιλογίου μας, προσοχή στις ορθογραφικές αδυναμίες μας, «φρεσκάρισμα» των γραμματικών μας γνώσεων και μεγάλη προσοχή στον τρόπο που μιλάμε και γράφουμε τα Ελληνικά μας. Χρόνος, κόπος, συνεχής προσπάθεια, ευαισθησία, αδιάπτωτο ενδιαφέρον για καλύτερη ποιότητα των Ελληνικών μας, που σημαίνει ―αυτό είναι και ένα επιπλέον καθοριστικό κέρδος― βελτίωση και ποιότητα στην λειτουργία τής σκέψης μας. 

Επιλεγόμενα 

Η κατάκτηση τής μητρικής γλώσσας, το είπα ήδη, είναι «έργο ζωής», που σημαίνει έργο αδιάπτωτης φροντίδας και ενασχόλησης διά βίου. Φροντίζοντας και βελτιώνοντας τη γλωσσική μας ικανότητα στη μητρική μας γλώσσα, καλλιεργούμε συγχρόνως τη νοητική μας ικανότητα, αφού γλώσσα και διάνοια δεν χωρίζονται («Οὐκοῦν διάνοια καὶ λόγος ταὐτόν», επισημαίνει ο Πλάτων στον Σοφιστή). Αν όμως είναι τόσο σημαντική η κατάκτηση και καλλιέργεια τής μητρικής γλώσσας, καταλαβαίνουμε τι έμφαση χρειάζεται να δοθεί από όλους τους διαμορφωτικούς παράγοντες τής γλώσσας που αναφέραμε και ιδιαίτερα από την σχολική εκπαίδευση. Ειδικά στην κατανόηση κειμένων ―ένα θέμα που επανέφεραν πρόσφατα οι εξετάσεις τού Προγράμματος PISA―, πέρα μιας ειδικής τεχνικής που είναι διδάξιμη, χρειάζεται να ανατραπεί άρδην η στάση αυτής τής διαδικασίας. Χρειάζεται να εμπεδωθεί η ανάγνωση κειμένων «με ένταση προσοχής και μεγάλη συγκέντρωση» («close reading» έχει χαρακτηρισθεί) έναντι τού «βιαστικού αναγνώστη» στον οποίον έχει μετατρέψει σήμερα παιδιά και μεγάλους η γρήγορη βιαστική («στα πεταχτά»!) ανάγνωση που κυριαρχεί σε σχέση με ποικιλόμορφα γραπτά τού διαδικτύου. 

Η κατανόηση κειμένου είναι μια κατεξοχήν δημιουργική γλωσσική διεργασία που απαιτεί καλή γνώση τής γλώσσας, προσεκτική ανάγνωση και ασκημένη ικανότητα, ιδίως αν τίθενται ερωτήσεις κατανόησης και ζητείται η σύνταξη περίληψης πολύ περιορισμένου αριθμού λέξεων. Απαιτείται δηλαδή λιτότητα και πυκνότητα λόγου με έμφαση στις λέξεις-κλειδιά που αποδίδουν το κεντρικό νόημα τού κειμένου. Το ίδιο, και ακόμη περισσότερο, ισχύει για την παραγωγή ουσιωδών κειμένων. Έχουμε μορφώσει και ασκήσει εντατικά τους μαθητές μας στο σχολείο σε αυτή την πολύ σύνθετη και απαιτητική διαδικασία; Και μάλιστα από το Δημοτικό (ηλικία 6-12 ετών) όπου τίθεται και ολοκληρώνεται η βασική γνώση τής μητρικής γλώσσας (λεξιλόγιο, σύνταξη, γραμματική); Στις βαθμίδες Γυμνασίου και Λυκείου, υπό ευνοϊκές εκπαιδευτικές συνθήκες, συμπληρώνεται, βελτιώνεται και κυρίως συνειδητοποιείται η λειτουργία τής γλώσσας. 

Και το κρίσιμο ερώτημα στην Πολιτεία: γνωρίζουμε στην Ελλάδα με την καθιέρωση ενός επαναλαμβανόμενου ανά διετία πανελλαδικού γλωσσικού διαγωνισμού (το ίδιο και για τα μαθηματικά) για τα παιδιά που τελείωσαν την ΣΤ’ Δημοτικού και τα παιδιά που τελείωσαν την Γ’ Γυμνασίου ―χωρίς ονόματα και βαθμολογίες―, αν και πόσο κατέκτησαν τη μητρική τους γλώσσα σύμφωνα με τους σκοπούς και το επίπεδο που προβλέπονται από τα Προγράμματα Σπουδών και τους σκοπούς διδασκαλίας τής γλώσσας; Γιατί πώς αλλιώς μπορούμε να έχουμε σαφή και ασφαλή γνώση τι επιτεύχθηκε με τα ισχύοντα αναλυτικά προγράμματα και με τη διδασκαλία και τι όχι; Πώς αλλιώς μπορούμε να γνωρίζουμε επακριβώς πού εμφανίζονται οι αδυναμίες, ώστε να κινηθεί το υπεύθυνο Υπουργείο διορθωτικά; Μήπως βαδίζουμε στα τυφλά ιδίως μετά την κατάργηση τού Παιδαγωγικού Ινστιτούτου που γνώριζε εις βάθος τα θέματα και τα αντιμετώπιζε δραστικά; 

Προς το παρόν, πάντως, πηγαίνουμε από PISA σε PISA με κλαυθμούς και οδυρμούς στην γλωσσική μας Βαβυλώνα (ή Βαβυλωνία;). 

Ο Γ. Μπαμπινιώτης είναι ομότιμος καθηγητής Γλωσσολογίας και πρώην πρύτανης τού ΕΚΠΑ Πηγή: Protagon.gr

Πηγή:

https://www.protagon.gr/apopseis/apo-pisa-se-pisa-poso-kala-miloume-grafoume-kai-katanooume-ta-ellinika-mas-44343441105

Κάθε απώλεια έχει πρόσωπο

Χαμένα πάνε εντελώς τα λόγια των δακρύων./ Όταν μιλάει η αταξία η τάξη να σωπαίνει/ ―έχει μεγάλη πείρα ο χαμός./ Τώρα πρέπει να σταθούμε στο πλευρό/ του ανώφελου. /Σιγά σιγά να ξαναβρεί το λέγειν της η μνήμη/ να δίνει ωραίες συμβουλές μακροζωίας/ σε ό,τι έχει πεθάνει.

 Κική Δημουλά, «Κονιάκ Μηδέν Ἀστέρων», από τα «Ποιήματα», εκδόσεις Ίκαρος, (1998). 

Υπάρχουν θάνατοι που συγκλονίζουν μια ολόκληρη κοινωνία και άλλοι που χάνονται σχεδόν αθόρυβα μέσα στην καθημερινότητα. Όταν φεύγει από τη ζωή ένα δημόσιο πρόσωπο, η είδηση κατακλύζει τα μέσα ενημέρωσης, οι αρχές κινητοποιούνται, οι θεσμοί παρεμβαίνουν, οι διαδικασίες ελέγχονται εξονυχιστικά και κάθε λεπτομέρεια αποκτά δημόσια βαρύτητα. Κι έτσι γεννιέται αναπόφευκτα ένα δύσκολο ερώτημα: αν στη θέση του βρισκόταν ένας άγνωστος άνθρωπος, ένας απλός πολίτης χωρίς αναγνωρισιμότητα, θα υπήρχε η ίδια κινητοποίηση;

Η αξία της ανθρώπινης ζωής, φυσικά και δεν μπορεί να εξαρτάται από τη δημοσιότητα. Ένας άνθρωπος δεν αξίζει περισσότερο επειδή το πρόσωπό του είναι γνωστό ούτε λιγότερο επειδή η ζωή του κύλησε μακριά από τα φώτα. Για την οικογένεια που βιώνει την απώλεια ενός αγαπημένου της προσώπου, το κενό που αφήνει η απουσία του είναι οδυνηρό και δυσαναπλήρωτο. Ο πόνος δεν γνωρίζει κοινωνική θέση, επάγγελμα ή φήμη.

Κι όμως, η δημοσιότητα διαθέτει μια δύναμη που συχνά η ανωνυμία δεν έχει. Λειτουργεί σαν προβολέας που φωτίζει διαδικασίες, παραλείψεις, αδυναμίες και ευθύνες. Όσο περισσότερα βλέμματα στρέφονται σε μια υπόθεση, τόσο δυσκολότερο γίνεται για τους αρμόδιους να αδρανήσουν ή να αρκεστούν σε τυπικές απαντήσεις. Και ακριβώς εδώ δοκιμάζεται η αξιοπιστία των θεσμών. Ένας θεσμός είναι πραγματικά αξιόπιστος όχι όταν δρα επειδή τον παρακολουθούν, αλλά όταν λειτουργεί με την ίδια συνέπεια ακόμη και για εκείνον που δεν διαθέτει δημόσιο βήμα, επιρροή ή πρόσβαση στα μέσα ενημέρωσης.

Το ίδιο ισχύει και για την ιατρική. Η κοινωνία εμπιστεύεται στους γιατρούς το πολυτιμότερο αγαθό της: την ανθρώπινη ζωή. Γι’ αυτό και η επιστημονική επάρκεια, η τήρηση των κανόνων και η επαγγελματική ευθύνη δεν είναι απλές τυπικές υποχρεώσεις· αποτελούν τη βάση πάνω στην οποία οικοδομείται η εμπιστοσύνη του πολίτη. Όταν γεννώνται ερωτήματα για διαδικασίες ή πρακτικές, η διαφάνεια και ο ουσιαστικός έλεγχος προστατεύουν όχι μόνο τον ασθενή αλλά και το κύρος της ίδιας της ιατρικής κοινότητας.

Ίσως, λοιπόν, το ουσιαστικότερο ερώτημα δεν είναι γιατί ένας επώνυμος θάνατος προκαλεί τόσο μεγάλη κινητοποίηση. Το ερώτημα είναι γιατί δεν θεωρούμε αυτονόητο ότι κάθε θάνατος αξίζει την ίδια προσοχή όταν υπάρχουν σκιές και αναπάντητα ερωτήματα.

Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια αρχίζει από μια απλή παραδοχή: κάθε ζωή έχει την ίδια αξία, ακόμη κι όταν το όνομα εκείνου που τη χάνει δεν θα γίνει ποτέ πρωτοσέλιδο.

✍️ Δρ Πολύβιος Ν. Πρόδρομος, 

Φιλόλογος, MA, PhD, Συγγραφέας εκπαιδευτικών βιβλίων

Γιατί ο πλανήτης βρίσκεται σε μόνιμη κρίση;

Αθανάσιος Πλατιάς

09.09.2026

Ο όρος «πολυκρίση» χρησιμοποιήθηκε τα τελευταία χρόνια για να περιγράψει τη συνύπαρξη πολλών κρίσεων που αλληλεπιδρούν και ενισχύουν η μία την άλλη. Το πρόβλημα σήμερα είναι βαθύτερο. Οι κρίσεις δεν είναι πλέον παρεκκλίσεις από την κανονικότητα. Είναι η νέα κανονικότητα. Ο πλανήτης έχει εισέλθει σε μια περίοδο διαρκούς και επιταχυνόμενης γεωπολιτικής και γεωοικονομικής αστάθειας.

Οι εκδηλώσεις αυτού του φαινομένου είναι ήδη ορατές. Ο πόλεμος στην Ουκρανία βρίσκεται στο πέμπτο έτος του χωρίς ορατή διέξοδο. Οχι μόνο δεν βρισκόμαστε κοντά στο τέλος του πολέμου, αλλά αντίθετα αυξάνονται οι ενδείξεις γεωγραφικής και λειτουργικής κλιμάκωσής του. Η Ουκρανία κλιμακώνει πλήττοντας σε μεγάλο γεωγραφικό βάθος ενεργειακές, βιομηχανικές και στρατιωτικές υποδομές της Ρωσίας. Η Μόσχα, από την πλευρά της, κλιμακώνει εντατικοποιώντας τις επιθέσεις εναντίον της Ουκρανίας, χωρίς όμως να μπορεί να επιτύχει αποφασιστικό πολιτικό αποτέλεσμα.

Το πρόβλημα για τη Ρωσία είναι ότι το «στρατηγικό βάθος» της Ουκρανίας δεν βρίσκεται στο ουκρανικό έδαφος. Βρίσκεται στην Ευρώπη, η οποία παρέχει όπλα, οικονομικούς πόρους, πληροφορίες και διπλωματική υποστήριξη. Αυτό δημιουργεί ισχυρό κίνητρο στη Μόσχα να διευρύνει το γεωγραφικό πεδίο της αναμέτρησης, αυξάνοντας το κόστος για τις χώρες που στηρίζουν το Κίεβο, χωρίς ταυτόχρονα να περάσει το κατώφλι της στρατιωτικής σύγκρουσης με χώρες του ΝΑΤΟ. Κάτι τέτοιο θα δοκίμαζε μεν τη συνοχή της Ατλαντικής Συμμαχίας αλλά θα μπορούσε να οδηγήσει σε ανεξέλεγκτη κλιμάκωση. Ετσι βλέπουμε επιθέσεις στους κόμβους διοικητικής υποστήριξης που συνδέουν την Ουκρανία με ευρωπαϊκές χώρες (όπως πρόσφατα στα σύνορα Ουκρανίας – Ρουμανίας), υβριδικές επιθέσεις, κυβερνοεπιθέσεις και προσπάθειες διατάραξης μεταφορικών και επικοινωνιακών δραστηριοτήτων. Ταυτόχρονα η Μόσχα μεταφέρει τεχνογνωσία παραγωγής υπερηχητικών πυραύλων στο Ιράν για να αυξήσει το κόστος στις ΗΠΑ. Τέλος, αναζητεί τρόπους να στείλει το ηχηρό μήνυμα (signaling) ότι είναι έτοιμη να χρησιμοποιήσει πυρηνικά όπλα. Ολα αυτά προοιωνίζονται περαιτέρω κλιμάκωση.

Κλιμάκωση έχουμε και στον Περσικό Κόλπο. Ο εξάμηνος πόλεμος έχει ήδη περιορίσει την ελευθερία της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, έχει επηρεάσει τις θαλάσσιες μεταφορές στην Ερυθρά Θάλασσα και έχει αναδιατάξει τις παγκόσμιες ενεργειακές αγορές. Ο πόλεμος ΗΠΑ – Ιράν δείχνει πώς μια περιφερειακή σύγκρουση μπορεί εύκολα να επεκταθεί γεωγραφικά και να αποκτήσει παγκόσμιες διαστάσεις.

Τα παραπάνω δεν αποτελούν μια σειρά άσχετων γεγονότων. Πίσω τους βρίσκονται βαθύτερες μεταβολές στη δομή και τη λειτουργία του διεθνούς συστήματος.

Η πρώτη είναι η διάχυση και ανακατανομή της ισχύος. Η συγκέντρωση ισχύος στα χέρια των ΗΠΑ μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί. Η άνοδος της κινεζικής ισχύος αποτελεί τη σημαντικότερη έκφραση αυτής της μεταβολής και έχει οδηγήσει σε έναν νέο, σφοδρό γεωπολιτικό και γεωοικονομικό ανταγωνισμό. Το πεδίο αυτού του ανταγωνισμού βρίσκεται στην περιφέρεια της Ευρασίας (Rimland): από τη Βαλτική και τη Μαύρη Θάλασσα μέχρι την Ανατολική Μεσόγειο, την Ερυθρά Θάλασσα, τον Περσικό Κόλπο και τις θάλασσες της Ανατολικής Ασίας. Ολες οι θαλάσσιες περιοχές γύρω από την Ευρασία «έχουν πάρει φωτιά». Ταυτόχρονα, ισχύς διαχέεται προς μεσαίες δυνάμεις όπως η Ινδία, η Τουρκία, η Ινδονησία και η Βραζιλία, αλλά και προς μικρότερους κρατικούς και μη κρατικούς δρώντες. Εδώ η γεωπολιτική μεταβολή συναντά την τεχνολογική. Drones, εμπορικοί δορυφόροι, φτηνοί αισθητήρες, όπλα εξαιρετικής ακριβείας στόχευσης και τεχνητή νοημοσύνη έχουν μειώσει το κόστος απόκτησης σημαντικών στρατιωτικών δυνατοτήτων.

Αυτό δεν σημαίνει εξίσωση ισχύος. Οι ΗΠΑ, η Κίνα και η Ρωσία εξακολουθούν να διαθέτουν πολύ μεγαλύτερη συνολική ισχύ από τους υπόλοιπους δρώντες. Η τεχνολογική διάχυση όμως επιτρέπει σε έναν ασθενέστερο δρώντα να επιβάλλει δυσανάλογο κόστος σε έναν ισχυρότερο. Οι Χούθι δεν χρειάζεται να ελέγχουν την Ερυθρά Θάλασσα για να διαταράξουν τη ναυσιπλοΐα. Αρκεί να αυξήσουν το ρίσκο διέλευσης. Το ίδιο ισχύει και για το Ιράν: δεν χρειάζεται να κυριαρχεί στον Περσικό Κόλπο για να αυξήσει το κόστος και το ρίσκο διέλευσης από τα Στενά του Ορμούζ. Η Ουκρανία δεν χρειάζεται να αποκτήσει αεροπορική υπεροχή για να πλήττει κρίσιμες ρωσικές υποδομές σε μεγάλο γεωγραφικό βάθος.

Αλλάζει ταυτόχρονα και η οικονομία του πολέμου. Φτηνά drones αναγκάζουν αμυνόμενους να χρησιμοποιούν πανάκριβα συστήματα προστασίας. Οπλα εξαιρετικής ακριβείας στόχευσης μπορούν πλέον να παραχθούν σε μεγάλους αριθμούς, να δημιουργήσουν κορεσμό στις αντίπαλες άμυνες και να εξαντλήσουν τα αποθέματα κάθε αμυνόμενου. Η τεχνητή νοημοσύνη προσθέτει μια ακόμη διάσταση: επιτρέπει την ενοποίηση αισθητήρων, πληροφοριών, επικοινωνιών, διαδικασιών επιλογής στόχων και οπλικών συστημάτων. Ο ανταγωνισμός δεν διεξάγεται πλέον ανάμεσα σε μεμονωμένα οπλικά συστήματα αλλά ανάμεσα σε ολόκληρες στρατιωτικές αρχιτεκτονικές: ποιος συλλέγει καλύτερα πληροφορίες, ποιος τις επεξεργάζεται ταχύτερα και ποιος τις αξιοποιεί αποτελεσματικότερα.

Η δεύτερη βαθιά μεταβολή αφορά την ίδια τη διεθνή τάξη. Οι ΗΠΑ λειτούργησαν επί δεκαετίες ως ο βασικός πυλώνας της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής ασφαλείας. Σήμερα, όμως, δεν μπορούν να υποστηρίξουν τις δεσμεύσεις που συσσώρευσαν στην περίοδο της ηγεμονίας τους. Δεν επαρκούν οι διαθέσιμοι πόροι για να υποστηρίξουν ταυτόχρονα συμμαχίες στην Ευρώπη, στη Μέση Ανατολή και στην Ασία. Για αυτό προσπαθούν να απεγκλωβιστούν από τις δεσμεύσεις τους στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή ώστε να επικεντρωθούν στην Ανατολική Ασία όπου βρίσκεται ο κύριος ανταγωνιστής τους, η Κίνα.

Ο πόλεμος στον Κόλπο κατέστησε ορατούς τους αμερικανικούς περιορισμούς σε αποθέματα πυρομαχικών, οπλικών συστημάτων, διαθεσιμότητας στρατιωτικών δυνάμεων και γενικότερα δυνατότητας ταυτόχρονης παρουσίας σε πολλά μέτωπα. Για να συγκεντρώσουν δυνάμεις στον Κόλπο, έπρεπε να τις αποσύρουν από το κύριο μέτωπο, την Ανατολική Ασία.

Την ίδια στιγμή, η Ουάσιγκτον αμφισβητεί πλευρές της μεταπολεμικής τάξης που η ίδια οικοδόμησε. Οι ιμπεριαλιστικές πολιτικές της στη Βενεζουέλα, ο εμπορικός πόλεμος κατά του Καναδά και οι απειλές για κατάληψη της Γροιλανδίας ενισχύουν την αβεβαιότητα για τον χαρακτήρα της αμερικανικής ισχύος. Οι ΗΠΑ έχουν πλέον μετατραπεί σε πηγή αστάθειας στο διεθνές σύστημα και συμπεριφέρονται στους συμμάχους τους ως να ήταν δορυφόροι. Ετσι δεν πρέπει να αιφνιδιάζει κανένα ότι οι σύμμαχοί τους αντιδρούν αναζητώντας εναλλακτικές διευθετήσεις ασφαλείας. Η Συμφωνία της Μέκκας μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας και Πακιστάν μπορεί να διαβαστεί μέσα από αυτό το πρίσμα. Η ίδια λογική εξηγεί τη συζήτηση για ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία και την αναζήτησή πυρηνικών επιλογών από Νότια Κορέα, Ιαπωνία και Πολωνία. Η αβεβαιότητα για την αξιοπιστία των συμμαχιών ενισχύει τη λογική της αυτοβοήθειας.

Η τρίτη μεταβολή είναι η εργαλειοποίηση της οικονομικής αλληλεξάρτησης. Η παγκοσμιοποίηση αναπτύχθηκε σε μια περίοδο κατά την οποία η λογική της οικονομικής αποτελεσματικότητας υπερίσχυε της γεωπολιτικής λογικής. Αυτό άλλαξε με την άνοδο της Κίνας και την επιστροφή του ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων. Η διασύνδεση των οικονομιών μετατράπηκε έτσι σε πεδίο αντιπαράθεσης. Χρηματοπιστωτικά δίκτυα, τεχνολογία, σπάνιες γαίες, ενέργεια, λιμάνια, ναυτιλία, θαλάσσιες διαδρομές και εφοδιαστικές αλυσίδες αποτελούν πλέον εργαλεία γεωοικονομικού πολέμου. Οι ΗΠΑ οπλοποιούν την κυριαρχία τους στο χρηματοπιστωτικό σύστημα, στην τεχνολογία και στην ενέργεια. Η Κίνα με τη σειρά της οπλοποιεί τη βιομηχανική της παραγωγή, τις εφοδιαστικές αλυσίδες και τις σπάνιες γαίες.

Η φύση της διεθνούς πολιτικής και του πολέμου δεν άλλαξαν, ούτε εξαφανίστηκαν οι παραδοσιακοί μηχανισμοί της ισχύος και της εξισορρόπησης. Αυτό που άλλαξε είναι το περιβάλλον μέσα στο οποίο λειτουργούν. Η διάχυση της ισχύος, η τεχνολογική επανάσταση, η εργαλειοποίηση της αλληλεξάρτησης και η μειωμένη ικανότητα της ηγεμονικής δύναμης να οργανώνει μόνη της τη διεθνή τάξη δημιουργούν πολλαπλά σημεία τριβής, περισσότερους δρώντες ικανούς να προκαλέσουν αναταραχή και περισσότερους μηχανισμούς μέσω των οποίων μια τοπική κρίση μπορεί να μεταδοθεί σε όλον τον πλανήτη.

Αυτός είναι ο λόγος που η πολυκρίση έχει μετατραπεί σε μόνιμη κρίση.

👉 Ο κ. Αθανάσιος Πλατιάς είναι ομότιμος καθηγητής Στρατηγικής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και πρόεδρος του Συμβουλίου Διεθνών Σχέσεων.

Πηγή:

https://www.tovima.gr/print/opinions/giati-o-planitis-vrisketai-se-monimi-krisi/

Πλησμονή

Άγγελος Αλεξόπουλος

02.09.2026

Η αφθονία που υπόσχεται η ΑΙ εξηγεί πολύ καλά πώς το περισσότερο γεννά ακόμη περισσότερο. 

Δεν μας λέει όμως πότε αισθανόμαστε πλήρεις

https://www.tovima.gr/print/opinions/plismoni/

Το 2006, ο αμερικανός σχεδιαστής λογισμικού Αζα Ράσκιν, τότε συνιδρυτής της Humanized, ανέπτυξε μια μορφή αυτόματης φόρτωσης νέου περιεχομένου ώστε να μη χρειάζεται να κλικάρουμε στην επόμενη σελίδα.

Χρόνια αργότερα, εξήγησε ότι μαζί με εκείνο το «κλικ» χάθηκε ένα φυσικό σημείο παύσης. Το παρομοίασε με ένα ποτήρι κρασί που ξαναγεμίζει χωρίς να το καταλάβουμε. Ο πάτος δεν φαίνεται ποτέ για να μας κάνει να σκεφτούμε αν θέλουμε κι άλλο.

Το ατελείωτο σκρολάρισμα έχει πλέον βρει και τον ιδανικό μηχανισμό τροφοδοσίας του. Πρόσφατη εθνογραφική μελέτη στο «AI & Society» για την παραγωγή ΑΙ βίντεο στην Κίνα, με επιτόπια έρευνα σε δύο πρακτορεία στην Ανχούι και στη Γουχάν, κατέγραψε μια ιδιότυπη γραμμή μαζικής παραγωγής περιεχομένου.

Σε ένα γραφείο, περισσότερα από πενήντα μεταχειρισμένα κινητά χρησιμοποιούνταν για τη διαχείριση πάνω από εκατό λογαριασμών στο Douyin, το κινεζικό «αδελφάκι» του TikTok. Οι άνθρωποι πίσω από τους λογαριασμούς δημιουργούσαν παραλλαγές και κρατούσαν όσες απέδιδαν καλύτερα.

Η ΑΙ μειώνει τόσο το κόστος της δοκιμής όσο και της απόρριψης, ώστε το περιεχόμενο μετατρέπεται σε αναλώσιμο πείραμα για το τι θα ευνοήσει ο αλγόριθμος. Ενας από τους δημιουργούς που συμμετείχαν στην έρευνα το συνόψισε ως εξής: «περιεχόμενο σχεδιασμένο για να ξεχαστεί».

Η παραγωγή και η κατανάλωση κλιμακώνονται. Η προσοχή μας όχι· ούτε η ικανοποίηση ακολουθεί αναγκαστικά τον ίδιο ρυθμό.

Το χάσμα ανάμεσα στο «περισσότερο» και στο «αρκετό» δεν είναι καινούργιο. Το 1930, ο Τζον Μέιναρντ Κέινς φαντάστηκε ότι σε εκατό χρόνια η παραγωγικότητα θα είχε λύσει μεγάλο μέρος του οικονομικού προβλήματος και ακόμη και μια εβδομάδα εργασίας 15 ωρών θα ήταν αρκετή. Διέκρινε μάλιστα τις βασικές ανάγκες που μπορούν να ικανοποιηθούν από εκείνες που τροφοδοτούνται από τη σύγκριση με άλλους και έτσι δεν έχουν σαφές όριο. Τότε θα εμφανιζόταν ένα διαφορετικό πρόβλημα: Πώς θα μαθαίναμε να ζούμε σοφά, ευχάριστα και καλά;

Σχεδόν μισό αιώνα μετά, ο ουγγροαμερικανός οικονομολόγος Τίμπορ Σιτόφσκι παρατήρησε ότι η ικανοποίηση των αναγκών δεν καταλήγει αναγκαστικά σε διαρκή ικανοποίηση. Οταν η δυσφορία υποχωρεί, αλλά λείπει η διέγερση, η άνεση μπορεί να οδηγήσει στην πλήξη.

Η απόλαυση της ευημερίας, υποστήριξε, απαιτεί περιέργεια, γνώση και την ικανότητα να αξιοποιούμε δημιουργικά τον ελεύθερο χρόνο μας. Στις 31 Ιουλίου η OpenAI παρουσίασε τη δική της εκδοχή τής αφθονίας ως «abundant intelligence»: ολοένα ικανότερη νοημοσύνη, διαθέσιμη σε περισσότερους ανθρώπους με χαμηλότερο κόστος. Στις 25 Αυγούστου περιέγραψε και τη δυναμική της: περισσότερες χρήσεις γίνονται οικονομικά εφικτές και η ζήτηση διευρύνεται.

Η αφθονία που υπόσχεται η ΑΙ εξηγεί πολύ καλά πώς το περισσότερο γεννά ακόμη περισσότερο. Δεν μας λέει όμως πότε αισθανόμαστε πλήρεις. Η πλησμονή εξακολουθεί να προϋποθέτει τη δική μας κρίση.

Πηγή:

https://www.tovima.gr/print/opinions/plismoni/

Hustle culture

Hustle culture: Τι είναι και 

γιατί λειτουργεί τόσο τοξικά για την ψυχική σου υγεία

Το hustle culture είναι τόσο βαθιά εμποτισμένο στην κοινωνική και επαγγελματική πραγματικότητα που βιώνουμε σε παγκόσμιο επίπεδο, που οριακά το έχουμε ρομαντικοποιήσει με κάποιον τρόπο.

Φωτογραφία από Karolina Grabowska (pexels.com)

Αθανασία Αντωνοπούλου

7/4//2023

Για να μπορέσεις να καταλάβεις ακόμα περισσότερο και πιο εύκολα τι ακριβώς είναι το hustle culture, σκέψου τον όρο «εργασιομανία» και πολλαπλασίασε την ισχύ του επί δέκα.

Το hustle culture είναι τόσο βαθιά εμποτισμένο στην κοινωνική και επαγγελματική πραγματικότητα που βιώνουμε σε παγκόσμιο επίπεδο, που οριακά το έχουμε ρομαντικοποιήσει με κάποιον τρόπο, υποστηρίζοντας –συνειδητά ή μη– πως πρέπει να φτάσεις στην εξάντληση, για να μπορέσεις να γευτείς την επιτυχία ή/και την ευτυχία.

Και μπορεί να είναι viral, όμως σίγουρα δεν είναι κάτι καινούριο, αφού διαρκώς και από την παιδική μας ήδη ηλικία, μαθαίνουμε και εκπαιδευόμαστε στη σκέψη πως όσο πιο σκληρά εργαστούμε, τόσο μεγαλύτερα θα είναι τα οφέλη που θα αποκομίσουμε. Και ενώ αυτή η τακτική μπορεί όντως να φέρνει επιτυχία και ευτυχία σε ορισμένους ανθρώπους, συνήθως δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο που οδηγεί σε burnout και αγχώδεις διαταραχές.

Είναι αυτό το mindset που υιοθετούμε, μετακινώντας διαρκώς τον πήχη όλο και πιο ψηλά, κυνηγώντας ακόμα περισσότερα τη στιγμή που ήδη έχουμε πετύχει αρκετά, χωρίς να υπάρχουν όρια και ισορροπίες και κάνοντας θυσίες που στην πραγματικότητα, δεν χρειάζεται να κάνουμε.

Από μικρές μαθαίνουμε να διαβάζουμε περισσότερο κυνηγώντας υψηλότερους βαθμούς και αργότερα, στην ενήλικη ζωή μας, κάνουμε υπερωρίες και δε λέμε ποτέ όχι, με απώτερο σκοπό να πάρουμε αύξηση ή προαγωγή που συνήθως, δεν έρχεται ποτέ. Και έτσι, κάνουμε προτεραιότητα την εργασία μας, βάζουμε στην άκρη τη φροντίδα του εαυτού μας και την ψυχική μας υγεία, πιστεύουμε πως πρέπει να κάνουμε περισσότερα, να είμαστε περισσότερα, να έχουμε περισσότερα.

Πώς ορίζεται το hustle culture

Πριν προχωρήσουμε περισσότερο, ας δούμε πρακτικά τον ορισμό.

Το hustle culture ή αλλιώς, η κουλτούρα burnout, επικεντρώνεται στην ιδέα πως το να δουλεύεις υπερωρίες και να θυσιάζεις τη φροντίδα του εαυτού σου, είναι απαραίτητες προϋποθέσεις προκειμένου να πετύχεις. Η υπόσχεση πως εάν δώσεις όλη σου την προσοχή στη δουλειά, τότε θα μπορέσεις να πετύχεις οτιδήποτε θες και τα πάντα ταυτόχρονα.

Φωτογραφία από Nataliya Vaitkevich (pexels.com)

Πώς μεταφράζεται το hustle culture στην εργασία μας

Η εργασιακή κουλτούρα που έχει η εταιρεία ή η επιχείρηση, στην οποία εργάζεσαι, είναι μείζονος σημασίας για τη γενικότερη ικανοποίηση που παίρνεις από τη δουλειά σου, για τη φροντίδα και τη διάθεση που βάζεις σε αυτό που κάνεις, για την παραγωγικότητα και την απόδοση που παρουσιάζεις.

Δυστυχώς όμως, το hustle culture επηρεάζει αρνητικά όλες αυτές τις παραμέτρους και αυτό φαίνεται εάν:Οι υπάλληλοι επαινούνται ή επιβραβεύονται όταν δουλεύουν με εξαντλητικά ωράρια.
Άνθρωποι στέλνουν διαρκώς mail ή μηνύματα σε ομαδικές συνομιλίες, ακόμα και εάν είναι σαββατοκύριακο ή είσαι εκτός ωραρίου.
Ορισμένοι υποστηρίζουν με περηφάνια πως δεν κοιμούνται πολλές ώρες, δεν τρώνε για να προλάβουν να τα κάνουν όλα στη δουλειά και γενικώς, ακολουθούν μη υγιείς συνήθειες.
Οι υπάλληλοι δηλώνουν περήφανοι που δεν παίρνουν άδεια ή παροτρύνονται να μην το κάνουν.
Υπάρχει η αίσθηση πως το πιο σημαντικό για όλους είναι η δουλειά – και το να έχεις προσωπική ζωή δεν είναι φυσιολογικό.
Όταν κάποιος ζητά βοήθεια, η απάντηση είναι πως πρέπει να ψάξει μόνος του την άκρη και τη λύση, αντί να του προσφέρονται οι πόροι και οι τρόποι διαχείρισης ενός προβλήματος.

Εάν κάτι από όλα αυτά σου φαίνεται οικείο, ίσως να βρίσκεσαι σε ένα εργασιακό περιβάλλον που υποστηρίζει το hustle culture και παρά το γεγονός πως η εργασιομανία φαίνεται ενίοτε σαν πλεονέκτημα ενός εργαζομένου, στην πραγματικότητα δεν είναι βιώσιμη σε βάθος χρόνου.

Μάλιστα, υπάλληλοι που φτάνουν στο burnout, σε αυτή την πλήρη εξουθένωση, είναι πιο πιθανό να δηλώσουν παραίτηση, συν ότι φυσικά και δεν είναι αποδοτικοί στο maximum των δυνατοτήτων τους.

Πώς επηρεάζεται η ψυχική σου υγεία από το hustle culture

Στις οικονομικές συνθήκες που βρισκόμαστε, τα χρήματα και οι πηγές εισοδήματος είναι ένας από τους βασικότερους λόγους που βιώνουμε στρες και άγχος και ενίοτε, θεωρείται πως το hustle culture είναι η απάντηση σε αυτό το πρόβλημα. Όσο περισσότερα κάνεις, όσο περισσότερες είναι οι παράλληλες δουλειές σου, τόσο καλύτερη θα είναι και η εικόνα του τραπεζικού σου λογαριασμού.

Το ζήτημα σε όλο αυτό όμως, τελικά είναι πως το hustle culture μπορεί να προκαλέσει περισσότερο στρες από αυτό που πάει να λύσει.

Δες πώς επηρεάζει την ψυχική σου υγεία:

1. Ενοχή

Μήπως αισθάνεσαι ενοχές όταν παίρνεις ρεπό; Ή νιώθεις ενοχές όταν έχεις έξτρα ελεύθερο χρόνο, να τον αφιερώσεις εκεί που θες εσύ; Αυτή είναι μία βασική ένδειξη του hustle culture, η βαθιά ενοχή όταν ασχολείσαι με οτιδήποτε άλλο που δεν είναι η δουλειά σου. Σκέψου πως στην εποχή που είχε πρωτοξεκινήσει η εργασία από το σπίτι, ένα 62% των εργαζομένων φοβόταν πως αυτή η τακτική θα αντιμετωπιζόταν ως τεμπελιά από μέρους τους, ενώ στη πραγματικότητα ήταν και πιο αποδοτικοί και είχαν καλύτερη ισορροπία προσωπικής και επαγγελματικής ζωής.

2. Άγχος

Σε έρευνα φάνηκε πως το 44% των υπαλλήλων αγχώνονταν για τη δουλειά τους ήδη από την προηγούμενη ημέρα, κάτι απολύτως φυσιολογικό εάν σκέφτεσαι πως με το που μπεις στο γραφείο, ο εργοδότης σου περιμένει να δουλέψεις ακόμα πιο εξαντλητικά από χθες. Μία πολύ ξεκάθαρη συνταγή του hustle culture. Είτε επειδή έχεις προκλήσεις και στην προσωπική σου ζωή, είτε επειδή απλά δεν κοιμήθηκες καλά χθες το βράδυ, αυτή η μόνιμη πίεση να ξεπερνάς τον εαυτό σου κάθε μέρα είναι σίγουρη οδός προς το άγχος, ακόμα χειρότερα εάν συνδυάσουμε και το πόσο λίγη ή ανύπαρκτη είναι η ευαισθησία στον επαγγελματικό χώρο απέναντι σε θέματα ψυχικής υγείας.

3. Τοξική θετικότητα

Προφανώς και ακολουθώντας το hustle culture, δεν υπάρχει χωροχρόνος για «αρνητικά» συναισθήματα. Είτε πρόκειται για έναν κουραστικό πελάτη, για την κίνηση που συνάντησες πηγαίνοντας στο γραφείο, για τον κακό καφέ που πήρες το πρωί, χρειαζόμαστε και τις ευκαιρίες απλά να παραπονεθούμε. Το να εκφράζουμε και να αποδεχόμαστε αυτού του είδους τα δύσκολα συναισθήματα είναι βασικό για την ψυχική μας υγεία, όμως καλούμαστε να λέμε «όλα καλά» και να προχωράμε, γιατί πολύ απλά έχουμε ένα εκκωφαντικό deadline πάνω από το κεφάλι μας και πρέπει να μουδιάσουμε ή να βάλουμε στον πάγο οτιδήποτε άλλο, για να βγει η δουλειά και να βγει καλά.

4. Απάθεια

Όταν οι άνθρωποι ενθαρρύνονται να εργάζονται σε υπερωρίες, να καταπιέζουν τα συναισθήματά τους, να μην παίρνουν ποτέ ρεπό και άδεια, το burnout τους οδηγεί στο να σταματούν να νοιάζονται ολοκληρωτικά. Η απάθεια οδηγεί στην έλλειψη συγκέντρωσης, στο να χάνεις την όρεξη και το ενδιαφέρον για τη δουλειά σου, να μην μπορείς να απολαύσεις τίποτα σε αυτό που κάνεις και γενικότερα, να νιώθεις ένα συνολικό μούδιασμα. Συν ότι μπορεί να έχεις και αυτή την αίσθηση πως δεν βρίσκεις καν τον λόγο να δουλεύεις τόσο πολύ.

Πώς θα αντιμετωπίσεις το hustle culture

Φτάσαμε ως εδώ, οπότε λογικά έχεις καταλάβει πόσο τοξικό είναι το hustle culture. Όχι μόνο για την ψυχική σου υγεία, αλλά και για τη σωματική, γιατί έχεις υψηλότερη αρτηριακή πίεση, κίνδυνο για εγκεφαλικό και έμφραγμα, αϋπνία και εξάντληση, έντονους πονοκεφάλους, προβλήματα με το στομάχι σου, πόνους στο στήθος και λιγότερο ενισχυμένο ανοσοποιητικό σύστημα.

Άρα, κάτι πρέπει να κάνεις:Βάλε όρια
Επικεντρώσου στις προτεραιότητές σου
Πάρε χρόνο για ξεκούραση
Όρισε εσύ τι είναι επιτυχία για εσένα
Ζήτα βοήθεια

Πηγή:

https://pelop.gr/hustle-culture-ti-einai-kai-giati-leitourgei-toso-toxika-gia-tin-psychiki-sou-ygeia/?fbclid=IwAR1iqjUdrUfW1WwQ9tl9SxrJ5xiAVj0MiHwAPKWJWP1b29RCFp4R2bSfxMA#goog_rewarded

Με πληροφορίες από betterup.com

Δουλειά από την παραλία: Η αόρατη εργασία των διακοπών και το «always on»

Δουλειά από την παραλία: 

Η αόρατη εργασία των διακοπών και το «always on»

Η κουλτούρα της «διαρκούς διαθεσιμότητας» μετατρέπει τις διακοπές σε άλλο ένα πεδίο άγχους, καθιστά ανέφικτη την πραγματική ξεκούραση και θολώνει τα όρια μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής.

26.08.202 Κωνσταντίνος Δέδες

Ο Σπύρος παρακολουθεί τη φουρτουνιασμένη θάλασσα του Αιγαίου από το σπίτι των διακοπών του. Κοιμήθηκε αργά και το βάρος των ματιών του σε συνδυασμό με την αντηλιά και την έλλειψη καφεΐνης τον βυθίζουν σταδιακά σε έναν λήθαργο. Πρέπει, όμως, να συγκεντρωθεί. Τα επόμενα λεπτά θα τον καλέσει ξανά ο συνάδελφός του, ο οποίος τον ξύπνησε γύρω στις εννιά, και θα προσπαθήσουν να λύσουν μαζί το πρόβλημα που παρουσιάστηκε στο λογισμικό.

Ο Σπύρος βρίσκεται στην Τήνο, ο συνάδελφός του στην Αθήνα. Ο Σπύρος έχει πάρει μερικές ημέρες άδειας, ο συνάδελφος όχι. Στο τέλος της ημέρας, άσχετα από τον φόρτο εργασίας του καθενός, έχουν δουλέψει και οι δύο. «Συνέχεια το ίδιο γίνεται» λέει ο Σπύρος, και από το βάθος ακούγεται (επιτέλους) ο ήχος της μηχανής του καφέ.

Η εικόνα μιας ξαπλώστρας δίπλα στο κύμα συνοδεύεται πλέον από τις ειδοποιήσεις μιας οθόνης. Για έναν μεγάλο αριθμό εργαζομένων, η θερινή άδεια δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια αλλαγή σκηνικού, με την πίεση που τη συνοδεύει να μεταφέρεται απλώς εκτός γραφείου, μπροστά από τη θάλασσα.

Η έννοια της πλήρους αποσύνδεσης τείνει να εξελιχθεί σε πολυτέλεια, προσθέτοντας στις διακοπές το βάρος της αόρατης εργασίας – έστω κι αν αυτή είναι ολιγόλεπτη, όπως συνέβη στην περίπτωση του Σπύρου.

Το «επείγον» ταξιδεύει παντού

Αυτή η εξέλιξη τροφοδοτείται άμεσα από την τεχνολογική παγίδα της διαρκούς συνδεσιμότητας. Οι εφαρμογές και τα εταιρικά email παραμένουν ανοιχτά όλο τον χρόνο, με το smartphone να λειτουργεί ως ψηφιακός δίαυλος που μεταφέρει τις εργασιακές εκκρεμότητες στην τσέπη του εργαζομένου. Ετσι, κάθε ειδοποίηση αποτελεί μια δυνητική κατάσταση εκτάκτου ανάγκης. Την ίδια στιγμή, η γενίκευση της εξ αποστάσεως εργασίας θόλωσε περαιτέρω τα όρια, καλλιεργώντας την προσδοκία ότι εφόσον κάποιος μπορεί να εργαστεί από παντού, οφείλει να είναι διαθέσιμος ανά πάσα στιγμή.

«Συνήθως γνωρίζω αν πρέπει να έχω τον νου μου στο κινητό ακόμα και σε άδεια. Δεν είναι πάντα στο χέρι μου βέβαια» περιγράφει ο Φάνης Χρ., 32 ετών. «Ακόμα και να το έχω στον νου μου, ο ήχος από τα email με αποσυντονίζει. Δεν με ταράζει, αλλά με βάζει στη διαδικασία να σκεφτώ, όπως όταν είμαι στο γραφείο, ενώ κάνω διακοπές. Αν ξέρω ότι δεν χρειάζεται να κάνω κάτι, θα έχω αθόρυβο το κινητό για λίγες μέρες και θα το κοιτάζω μόνο μία φορά την ημέρα. Δυστυχώς, σε επείγοντα μηνύματα πάντα απαντάω, και αν για κάποιον λόγο δεν το δω εγκαίρως, θα νιώσω λίγες τύψεις» αναφέρει ο ίδιος.

Το τίμημα αυτής της κατάστασης είναι πρωτίστως ψυχολογικό. Η αδυναμία αποσύνδεσης γεννά το εργασιακό FOMO (Fear of Missing Out) – τον διαρκή φόβο ότι η απουσία από τα δρώμενα της εταιρείας θα επιφέρει απώλεια ελέγχου, παρανοήσεις ή παραγκωνισμό. Ταυτόχρονα, η ενοχή της αδράνειας κάνει τον εργαζόμενο να αισθάνεται ότι η παράλειψη απάντησης σε ένα εκτός ωραρίου email συνιστά έλλειψη επαγγελματισμού.

Η ξεκούραση που δεν έρχεται ποτέ

Η Μαρίνα Μ., 30 ετών, βιώνει αυτή την πίεση ως ένα διαρκές εσωτερικό αδιέξοδο. «Οταν είμαι σε περίοδο άγχους ή έχω άδεια σε περίοδο πολύ φορτωμένη για το γραφείο, συνήθως έχω ένα συναίσθημα ότι βουλιάζω, αλλά ταυτόχρονα ότι πρέπει να είμαι σε εγρήγορση – ένα πολύ επικίνδυνο δίπολο. Οταν επιλέξω να ανοίξω το κινητό, το ανοίγω ξεκάθαρα από επιλογή, που είναι επίσης προβληματικό. Δεν αισθάνομαι τύψεις αν μου στείλουν, γιατί απαντάω στο 99% των φορών. Απαντάω όσο πιο επιγραμματικά, κοφτά και κατατοπιστικά μπορώ για να μη λάβω επιπλέον ερωτήσεις, και συνήθως δεν μου ξαναστέλνουν» επισημαίνει.

Το αποτέλεσμα όλων αυτών είναι το λεγόμενο vacation burnout: ο εγκέφαλος παραμένει σε εγρήγορση, η ξεκούραση δεν ολοκληρώνεται ποτέ και η επιστροφή στην καθημερινότητα συνοδεύεται από σωματική και πνευματική εξάντληση.

Ερμηνεύοντας τις βαθύτερες ρίζες αυτής της συμπεριφοράς, η ψυχολόγος Νάσια Φάντη εξηγεί πώς η σύγχρονη κουλτούρα διαμορφώνει την ψυχοσύνθεσή μας: «Η διαρκής ανάγκη να αποδεικνύουμε και να ενισχύουμε την εργασιακή μας αξία και αυτοεικόνα μέσα από τη δίχως όρια διαθεσιμότητα προς τη δουλειά μας, δημιουργεί αυτό που ονομάζεται “hustle culture”. Πρόκειται για κάτι που έχει φυτευτεί και διαρκώς ενισχύεται από την εργασιακή κουλτούρα τόσο σε μεγάλα εταιρικά περιβάλλοντα όσο και σε μικρές επιχειρήσεις: η ιδέα ότι για να αξίζεις τον μισθό σου, για να πάρεις αύξηση, για να μπορείς να εξελιχθείς και να αναγνωριστείς, πρέπει να δίνεις ασταμάτητα παραπάνω από όσα σου ζητούνται. Περισσότερες ώρες, διαθεσιμότητα ακόμη και εκτός ωραρίου, ελάχιστες μέρες άδειας» αναφέρει η ψυχολόγος.

Η ενοχή αρχίζει από την παιδική ηλικία

Το πρόβλημα, βέβαια, σύμφωνα με την κυρία Φάντη, ξεκινά από πολύ νωρίτερα: «Στην παιδική και εφηβική ηλικία, πολλοί ένιωθαν ενοχή ή και ντροπή όταν δεν έκαναν τίποτα. Η αδράνεια και η ξεκούραση συχνά βαφτίζονταν ως “βαρεμάρα” και απαιτούσαν άμεση δράση. Οταν το διάλειμμα παίρνει αρνητικό πρόσημο, αυτό αντανακλάται στις διακοπές. Το λεγόμενο “vacation burnout” προκύπτει όταν η άδεια προκαλεί περαιτέρω εξάντληση αντί για ξεκούραση, καθώς ο περιορισμένος χρόνος μάς πιέζει να προλάβουμε να αποσυνδεθούμε και να δούμε τα πάντα, με αποτέλεσμα οι ρυθμοί να μην πέφτουν ποτέ. Μακροπρόθεσμα, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος burnout και αγχωδών διαταραχών που επηρεάζει την απόδοση, τις διαπροσωπικές σχέσεις και τη λειτουργικότητα του ατόμου» τονίζει η ίδια.

Η τάση αυτή εκδηλώνεται εντονότερα στην Ελλάδα, όπου το εργασιακό περιβάλλον χαρακτηρίζεται από υψηλή ένταση. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Eurostat, η Ελλάδα κατατάσσεται σταθερά στην 1η θέση στην Ευρωπαϊκή Ένωση στις πραγματικές ώρες εργασίας, με τον μέσο όρο να αγγίζει τις 39,6 ώρες την εβδομάδα (έναντι 35,9 του μέσου όρου της ΕΕ), ενώ πάνω από το 12% των εργαζομένων δηλώνει ότι εργάζεται συστηματικά πάνω από 49 ώρες εβδομαδιαίως.

Όταν η ομάδα καταφέρει να λειτουργήσει προστατευτικά, η αποσύνδεση γίνεται εφικτή, όπως σημειώνει ο Φάνης. «Νιώθω ότι έχω ξεκουραστεί όταν η ομάδα αλληλοκαλύπτεται· έχει τύχει να μη χρειαστεί να ασχοληθώ καθόλου σε όλο το διάστημα των διακοπών. Οταν όμως πρέπει να εμπλακώ έστω και λίγο, επηρεάζει την ξεκούρασή μου» λέει με έμφαση. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το θεσμοθετημένο «Δικαίωμα στην Αποσύνδεση», το οποίο κατοχυρώνει τη δυνατότητα του εργαζομένου να απέχει από την ψηφιακή επικοινωνία εκτός ωραρίου και κατά τη διάρκεια των αδειών του, παραμένει στην πράξη χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα. Ο Σπύρος, που βρέθηκε στην Τήνο για να γιορτάσει τον γάμο του φίλου του και έφτασε να λύνει εξ αποστάσεως ένα πρόβλημα λογισμικού, το επιβεβαιώνει. Και χωρίς να έχει πιει καφέ.

Πηγή:

https://www.tovima.gr/print/society/me-to-laptop-stin-paralia/

Η γεωμετρία του κύκλου

 Δρ Πολύβιος Ν. Πρόδρομος, 

Φιλόλογος, MA,PhD, Συγγραφέας των εκδόσεων Πατάκη 

Η γεωμετρία του κύκλου

Στα πανηγύρια δίνει πλέον ραντεβού μια ολόκληρη γενιά

Εμπάτε αγόρια στο χορό, κορίτσια στα τραγούδια

                                                        να δείτε και να μάθετε πώς πιάνεται η αγάπη.

                                                                                                               Ηπειρώτικο

Σε μια πλατεία χωριού, κάτω από τις γιρλάντες με τα λαμπιόνια, το κλαρίνο δίνει το σύνθημα και ο κύκλος του χορού αρχίζει σιγά σιγά να μεγαλώνει. Δεν τον σχηματίζουν πια μόνο οι μεγαλύτεροι, που γνωρίζουν τα βήματα από χρόνια. Ανάμεσά τους, και συχνά στην πρώτη γραμμή, βρίσκονται εικοσάχρονοι που ίσως το προηγούμενο βράδυ διασκέδαζαν σε κάποιο club της πόλης και τώρα πιάνονται χέρι χέρι, ώμο με ώμο, συμμετέχοντας στον χορό με μια φυσικότητα που, για τη γενιά τους, έρχεται σε αντίθεση με τις συνήθειες της καθημερινότητάς τους. 

Η εικόνα αυτή αποτυπώνει ένα από τα πιο ενδιαφέροντα πολιτισμικά φαινόμενα της εποχής μας. Σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται με πρωτοφανή ταχύτητα, όπου η τεχνολογία και η παγκοσμιοποίηση επηρεάζουν διαρκώς τον τρόπο ζωής και τα πρότυπα των ανθρώπων, θα περίμενε κανείς οι νέοι να απομακρύνονται ολοένα και περισσότερο από το παρελθόν. Κι όμως, συμβαίνει συχνά το αντίθετο. Όλο και περισσότεροι στρέφονται στην παράδοση, όχι σαν κάτι ξεπερασμένο, αλλά ως μια ζωντανή μορφή πολιτισμού, μια πηγή εμπειριών και αξιών που τους επιτρέπει να συνδεθούν με τις ρίζες τους, να ενισχύσουν την αίσθηση της ταυτότητάς τους και να βιώσουν την αυθεντικότητα και την ουσιαστική ανθρώπινη επαφή που συχνά αναζητούν στη σύγχρονη ζωή. 

Οι κυκλικοί χοροί, το πιάσιμο των χεριών και ο κοινός ρυθμός δημιουργούν μια έντονη αίσθηση κοινότητας, που συχνά απουσιάζει από τη σύγχρονη, περισσότερο ατομοκεντρική, καθημερινότητα. Ο νέος δεν παραμένει απλός θεατής, αλλά γίνεται ενεργό μέλος ενός συνόλου που μοιράζεται ρυθμό, συναίσθημα και κοινό βίωμα. Έτσι, η διασκέδαση παύει να περιορίζεται στην απλή κατανάλωση και αποκτά τον χαρακτήρα μιας ουσιαστικής συλλογικής εμπειρίας.

Η ίδια η γεωμετρία του κύκλου έχει, άλλωστε, έναν ιδιαίτερο συμβολισμό. Μέσα του συνυπάρχουν διαφορετικές ηλικίες, εμπειρίες και καταβολές. Ένας νέος μπορεί να χορεύει δίπλα σε έναν ηλικιωμένο, ένας επισκέπτης δίπλα σε έναν άνθρωπο του τόπου, ένας έμπειρος χορευτής δίπλα σε κάποιον που δοκιμάζει για πρώτη φορά τα βήματα. Στο πανηγύρι, ο χορευτικός κύκλος δεν είναι απλώς μια σειρά ανθρώπων πιασμένων χέρι με χέρι. Είναι ένα σχήμα που ανασαίνει: ανοίγει, κλείνει, κάνει χώρο. Κι εκεί ακριβώς κρύβεται όλη του η ουσία. Εδώ κανείς δεν παρεξηγείται για έναν ιδρωμένο ώμο ή για ένα χέρι που πίεσε λίγο παραπάνω την πλάτη· η σωματική εγγύτητα δεν εκλαμβάνεται ως εισβολή, αλλά ως ο ίδιος ο τρόπος τού «μαζί».

Η αίσθηση αυτή δεν περιορίζεται στον χορευτικό κύκλο. Απλώνεται σε ολόκληρο το πανηγύρι, που για λίγες ώρες μετατρέπεται σε μια ανοιχτή κοινότητα.  Άγνωστοι πιάνονται από το χέρι, κάθονται στο ίδιο τραπέζι, μοιράζονται ένα τραγούδι, ένα γέλιο, ένα κέρασμα, μια κουβέντα. Οι αποστάσεις μικραίνουν. Σε μια εποχή όπου η επικοινωνία μεσολαβείται όλο και περισσότερο από οθόνες και οι ανθρώπινες σχέσεις γίνονται συχνά βιαστικές και επιφανειακές, η άμεση επαφή με τον άλλον αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Για τους νέους της Gen Z, αυτή η ανάγκη γίνεται ακόμη πιο έντονη. Η καθημερινότητά τους οργανώνεται συχνά γύρω από ατομικές οθόνες, προσωπικές διαδρομές και σχέσεις που αναπτύσσονται μέσα από σύντομες ψηφιακές ανταλλαγές. Κι ενώ η επικοινωνία είναι σχεδόν διαρκής, η ουσιαστική ανθρώπινη εγγύτητα δεν είναι πάντοτε εξίσου δεδομένη. Στο πανηγύρι, αντίθετα, η επαφή είναι άμεση και αδιαμεσολάβητη. Οι άνθρωποι κοιτάζονται, αγγίζονται, συντονίζουν τα βήματά τους και μοιράζονται τον ίδιο ρυθμό, τον ίδιο χώρο και την ίδια στιγμή. Ίσως, τελικά, αυτή η απλότητα, η αμεσότητα και η ελευθερία της συμμετοχής να εξηγούν σε μεγάλο βαθμό γιατί η παράδοση εξακολουθεί να βρίσκει τόσο έντονη απήχηση στους νέους.

Αυτή ακριβώς η αίσθηση συμμετοχής και κοινότητας γίνεται πιο εμφανής, αν συγκρίνει κανείς το πανηγύρι με ορισμένες σύγχρονες μορφές νυχτερινής διασκέδασης. Στο club, συχνά, το πλήθος δεν σημαίνει απαραίτητα κοινότητα. Η μουσική είναι δυνατή, αλλά δεν γίνεται πάντοτε κοινό τραγούδι. Τα σώματα βρίσκονται κοντά, αλλά παραμένουν κλεισμένα στην ατομική τους εικόνα. Η απόσταση παραμένει ακόμη και όταν τα σώματα ακουμπούν. Μπορεί κανείς να βρίσκεται ανάμεσα σε εκατοντάδες ανθρώπους και να αισθάνεται εντελώς μόνος. Εκεί, όποιος δεν «πιάσει» τον ρυθμό ενός κομματιού εισπράττει βλέμματα ειρωνικά. Όποιος καθίσει κατά λάθος στον «λάθος» καναπέ, τον χρυσοπληρωμένο, τον σηκώνουν· κι αν δεν το αντιληφθεί μόνος του, θα του το δείξουν με λόγια και με πράξεις ότι είναι ανεπιθύμητος. 

Το πανηγύρι αντιστρέφει αυτή τη λογική. Στη μία περίπτωση, ο άνθρωπος αισθάνεται εκτεθειμένος στα βλέμματα και στην κρίση των άλλων. Στην άλλη, νιώθει ότι οι γύρω του τον αποδέχονται και τον στηρίζουν. Στο  club, η εγγύτητα μπορεί να γεννήσει αμηχανία ή ανταγωνισμό. Στο πανηγύρι, αντίθετα, η εγγύτητα αποκτά διαφορετικό νόημα και μετατρέπεται σε συμμετοχή, οικειότητα και κοινό βίωμα. Στο πανηγύρι, ο ξένος μπορεί να καθίσει σε ένα τραπέζι χωρίς να θεωρηθεί εισβολέας, θα κεραστεί, θα ξεκουραστεί και λίγο αργότερα θα ξαναμπεί στον χορό γιατί η παρέα δεν είναι ένα κλειστό σχήμα. Γι’ αυτό και τα πανηγύρια, όταν διατηρούν τον αυθεντικό και συμμετοχικό τους χαρακτήρα, δεν προσφέρουν απλώς διασκέδαση. Καλλιεργούν την αίσθηση ότι οι άνθρωποι μπορούν να συνυπάρχουν, να εμπιστεύονται ο ένας τον άλλον και να αισθάνονται μέρος μιας κοινότητας. Στο πανηγύρι ο καθένας μπορεί να γίνει μέρος της γιορτής: να χορέψει, να τραγουδήσει, να μιλήσει με τον διπλανό του. Γι’ αυτό, σε μια εποχή ατομικότητας και ψηφιακής απομάκρυνσης, η εμπειρία αυτή μοιάζει πιο αναγκαία από ποτέ.

Η Γενιά Ζ δεν επιστρέφει στην παράδοση αναπαράγοντας πιστά κάθε στοιχείο του παραδοσιακού τελετουργικού. Την ανακαλύπτει ξανά και τη φέρνει στα μέτρα της. Στα πανηγύρια, οι παλιοί ήχοι συναντούν νέες μουσικές αναγνώσεις, οι χοροί αποκτούν πιο ελεύθερο χαρακτήρα και το γλέντι γίνεται σημείο συνάντησης διαφορετικών ηλικιών, ταυτοτήτων και αντιλήψεων. Παράλληλα, νέα μουσικά σχήματα επεξεργάζονται παραδοσιακά τραγούδια και σκοπούς, συνδυάζοντας παλαιότερα στοιχεία με σύγχρονες επιρροές και δημιουργώντας με αυτόν τον τρόπο μια ουσιαστική γέφυρα ανάμεσα στις γενιές. Έτσι, το πανηγύρι μεταμορφώνεται σε μια σύγχρονη, ζωντανή εμπειρία, όπου η παράδοση ανανεώνεται, εμπλουτίζεται και αποκτά ξεχωριστό παλμό μέσα στη σημερινή νεανική κουλτούρα.

Το ξημέρωμα πλησιάζει, όμως στην πλατεία του χωριού κανείς δεν δείχνει να θέλει να φύγει. Ο χορός συνεχίζεται και, κάθε τόσο, κάποιος καινούργιος στέκεται διστακτικά στην άκρη του κύκλου. Δυο χέρια ανοίγουν για να τον δεχτούν και ο κύκλος μεγαλώνει για να του κάνει χώρο. Τίποτε δεν μοιάζει σκηνοθετημένο. Όλα συμβαίνουν αυθόρμητα, μέσα από τον ρυθμό, την ανθρώπινη επαφή και τη χαρά της κοινής συμμετοχής. Ίσως εκεί να βρίσκεται και η εξήγηση για την επιστροφή των νέων στην παράδοση. Σε έναν κόσμο που αλλάζει αδιάκοπα, η παράδοση εξακολουθεί να χαρίζει στους νέους κάτι που δύσκολα βρίσκουν αλλού· έναν τρόπο να έρθουν πιο κοντά στους άλλους, πιο κοντά στον τόπο τους και, τελικά, πιο κοντά στον ίδιο τους τον εαυτό. Στα πανηγύρια δίνει πλέον ραντεβού μια ολόκληρη γενιά.

 

Εφηβεία και αλγόριθμοι

Ανδρέας Γ. Μαρκαντωνάτος, 

Μαρία Γεωργούση

15.01.2026

Βρίσκονται σε ηλικία όπου οι άμυνες απέναντι στη δύναμη της εικόνας είναι ισχνές, η ανάγκη κοινωνικής αποδοχής έντονη και η προσωπικότητα ακόμη υπό διαμόρφωση.

Ενα από τα πιο ανησυχητικά φαινόμενα της σύγχρονης εποχής μας είναι ο τρόπος με τον οποίον οι αλγόριθμοι του διαδικτύου επηρεάζουν καταλυτικά τη συμπεριφορά, τον ψυχισμό και τελικά την προσωπικότητα των νέων. Η λειτουργία των αλγορίθμων – επαναληπτική, επίμονη, πανταχού παρούσα – διαμορφώνει σταδιακά ένα περιβάλλον, στο οποίο ο έφηβος δέχεται αδιαλείπτως ερεθίσματα που δεν επιλέγει συνειδητά, αλλά του επιβάλλονται ως «φυσική» συνέχεια όσων έχει ήδη δει ή ακούσει. Αυτό το ψηφιακό φίλτρο της πραγματικότητας δεν είναι επ’ ουδενί αθώο· αντιθέτως, εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους για τη διάπλαση της μέλλουσας γενιάς.

Οι αλγόριθμοι ειδικότερα συλλέγουν δεδομένα από κάθε ενέργεια του χρήστη (likes, dislikes, αναζητήσεις, παρακολούθηση βίντεο) και επιστρέφουν αδιάκοπα περιεχόμενο παρόμοιο με αυτό που ο ίδιος προτιμά. Οταν πρόκειται για την αγορά μιας ηλεκτρικής συσκευής, αυτή η αλγοριθμική διευκόλυνση μπορεί να είναι εξόχως εξυπηρετική. Οταν όμως αφορά έναν έφηβο, ο οποίος προσελκύεται από σκηνές ωμής βίας, χονδροειδείς αστεϊσμούς, ρατσιστικά βίντεο ή ψηφιακό περιεχόμενο που ευτελίζει την ανθρώπινη υπόσταση, τότε το αποτέλεσμα δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένας αληθινός βομβαρδισμός από τοξικά μηνύματα. Οι έφηβοι δεν βλέπουν πλέον ό,τι αναζητούν· βλέπουν ό,τι ο αλγόριθμος θεωρεί ότι αυτοί δήθεν θέλουν να παρακολουθήσουν.

Η ευαλωτότητα των νέων είναι βεβαίως δεδομένη. Βρίσκονται σε ηλικία όπου οι άμυνες απέναντι στη δύναμη της εικόνας είναι ισχνές, η ανάγκη κοινωνικής αποδοχής έντονη και η προσωπικότητα ακόμη υπό διαμόρφωση. Η κατάσταση επιδεινώνεται, όταν οι γονείς, λόγω απουσίας, κόπωσης ή αδυναμίας, δεν αποτελούν σταθερό σημείο αναφοράς. Στα σπίτια όπου λείπουν η άδολη στοργή και η ουσιαστική παρουσία των ενηλίκων, το διαδίκτυο γίνεται το βασικό υποκατάστατο φροντίδας, καθοδήγησης, ακόμη και διαπαιδαγώγησης.

Ο έφηβος, μόνος απέναντι στον παγερό κόσμο της οθόνης, εκτίθεται διαρκώς σε πρότυπα που προβάλλουν την άσκηση σωματικού και ψυχολογικού καταναγκασμού επί ευπαθών ομάδων του πληθυσμού, την κατάχρηση οποιουδήποτε είδους νόμιμης εξουσίας και δικαιοδοσίας, την περιφρόνηση της ανθρώπινης οντότητας, την απαξίωση του φυσικού κόσμου. Το πιο επικίνδυνο στοιχείο είναι ότι αυτά τα ερεθίσματα συνδέονται άρρηκτα με την ευχαρίστηση. Το βίαιο παιχνίδι γίνεται «διασκέδαση».

Το προσβλητικό βίντεο προκαλεί «γέλιο». Η καταρράκωση της αξιοπρέπειας μετατρέπεται σε ψηφιακό «θέαμα». Ετσι ο υπό σχηματισμό εγκέφαλος μαθαίνει, σχεδόν ασυνείδητα, να συσχετίζει τη βία και την επιθετικότητα με απολύτως θετικά συναισθήματα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Πλάτων στο περίφημο έργο του Νόμοι επισημαίνει ότι το είδος και το περιεχόμενο των παιδικών παιγνιδιών καθορίζει εν πολλοίς το ήθος του μελλοντικού πολίτη.

Θα μπορούσε κάποιος να υποστηρίξει ότι ο κίνδυνος αυτός δεν είναι αναπόδραστος και η αλγοριθμική επανάληψη δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην ιδεοληπτική πλύση του νεαρού εγκεφάλου. Πιθανότατα, ο ώριμος ενήλικας, που διαθέτει, πλην των άλλων, και ισχυρή κριτική σκέψη, δεν κινδυνεύει σοβαρά. Ομως ο έφηβος, ο οποίος διακατέχεται από την αγωνία της κοινωνικής αποδοχής, υιοθετεί εύκολα ό,τι συγκινεί τα πλήθη των συνομηλίκων του. Με το γονεϊκό αντίβαρο άκρως αποδυναμωμένο, ο ίδιος καταλήγει εύκολο θύμα των αναρίθμητων διαδικτυακών συρμών. Ο αλγόριθμος δεν τον υπηρετεί· τον κατευθύνει. Σε μια ηλικία όπου η προσωπικότητα ακόμη οικοδομείται, ο νέος κινδυνεύει να «εμβολιαστεί» με κίβδηλες αξίες, όπως είναι η λατρεία του «φαίνεσθαι», ο ναρκισσισμός, η φιλοχρηματία, η εγωπάθεια και ο αριβισμός.

Ταυτόχρονα, παρατηρούμε νέους με δυσκολίες στη λήψη πρωτοβουλιών, αδυναμία συγκέντρωσης, έλλειψη ορίων και μειωμένη αντοχή στην απογοήτευση. Μετά την περίοδο της πανδημίας αυτά τα φαινόμενα έγιναν ακόμη πιο έντονα. Οι πνευματικοί ορίζοντες της νέας γενιάς ολοένα στενεύουν. Η αντίληψη της πραγματικότητας συχνά διαστρεβλώνεται. Πολλά αγόρια και κορίτσια αναπτύσσουν πλασματική εικόνα για το σώμα τους, αισθάνονται ανεπαρκείς απέναντι στα εξωπραγματικά υποδείγματα ομορφιάς που κατακλύζουν το διαδίκτυο και έτσι παρωθούνται σε διατροφικές ακρότητες και ψευδεπίγραφες στάσεις ζωής. Η βασανιστική αυτή σύγκριση τους εγκλωβίζει σε έναν φαύλο κύκλο: εθισμός στο διαδίκτυο, ακολουθούμενος από τεράστια ελάττωση της αυτοπεποίθησης και εν τέλει αναγκαστική απόσυρση από την πραγματική ζωή.

Αυτός ο καταστροφικός διάλληλος κύκλος πρέπει οπωσδήποτε να διακοπεί! Η προϊούσα ψηφιακή «μόλυνση», η έλλειψη συναισθηματικών αντιστηριγμάτων και η αδυναμία του σχολείου να παράσχει ουσιαστική παιδεία και ορθή αγωγή συνθέτουν μια δυστοπία που υποσκάπτει την ψυχική ανθεκτικότητα των νέων μας. Η έξοδος από αυτό το αλγοριθμικό «δεσμωτήριο» προϋποθέτει αντικειμενική ενημέρωση, ενίσχυση της αυτοκυριαρχίας του ατόμου και καλλιέργεια γνήσιων ενδιαφερόντων.

Το σχολείο, ως ο μοναδικός κοινωνικός θεσμός με αδιάλειπτη πρόσβαση στη νεανική ψυχή, οφείλει να αναλάβει αμέσως δράση. Οφείλει με άλλα λόγια να προσφέρει όχι μόνο γνώσεις και δεξιότητες, αλλά και κατάλληλα μέσα ψυχικής ενδυνάμωσης, αξιόπιστα εργαλεία κριτικής ανάλυσης και κυρίως ευχάριστες διεξόδους δημιουργικότητας. Η τέχνη, και ειδικότερα η ενεργή καλλιτεχνική ενασχόληση, μπορεί να λειτουργήσει ως ισχυρό αντίβαρο στη διαδικτυακή χειραγώγηση.

Η πρακτική αναστροφή των εφήβων με το θέατρο, τη μουσική, τον χορό και τις εικαστικές τέχνες θα τους ανυψώσει στο επίπεδο του δημιουργού, θα τους λυτρώσει από τη συναισθηματική αμβλύτητα και θα τους προστατεύσει από την επικείμενη «πολτοποίηση» της προσωπικότητάς τους. Μόνον επομένως μέσα από τη δημιουργία είναι δυνατόν η νέα γενιά να αντισταθεί στην ψηφιακή εξάρτηση, να ανακαλύψει ουσιώδες νόημα πέρα από την ψυχρή οθόνη και να παραμείνει αδέσμευτη και αυτεξούσια σε μιαν εποχή όπου οι αλγόριθμοι απειλούν να καθορίσουν όχι μόνο το τι βλέπουμε αλλά και το ποιοι είμαστε.

*Ο κ. Ανδρέας Γ. Μαρκαντωνάτος είναι καθηγητής της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και διευθυντής του προγράμματος μεταπτυχιακών σπουδών «Παραστατικές Τέχνες» του ΕΑΠ.

*Η κυρία Μαρία Γεωργούση είναι μέλος του ειδικού εκπαιδευτικού προσωπικού με ειδίκευση στο Αρχαίο Θέατρο στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ.

Πηγή:

https://www.tovima.gr/print/nees-epoxes/efiveia-lfkai-algorithmoi/

Ο νέος ως κριτικός αναγνώστης στην εποχή της πληροφορίας και της Τεχνητής Νοημοσύνης

Δρ Πολύβιος Ν. Πρόδρομος, Φιλόλογος MA, PhD, Συγγραφέας των εκδόσεων Πατάκη

Στη σύγχρονη εποχή, οι νέοι ζουν μέσα σε ένα περιβάλλον αδιάκοπης και ταχύτατης ροής πληροφοριών. Ειδήσεις, αναρτήσεις, εικόνες, βίντεο, σχόλια και απόψεις διακινούνται καθημερινά σε πολλαπλές ψηφιακές πλατφόρμες, διαμορφώνοντας ένα σύνθετο πληροφοριακό τοπίο. Το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν διευρύνει σημαντικά την πρόσβαση στη γνώση, ταυτόχρονα όμως έχουν καταστήσει δυσκολότερη τη διάκριση ανάμεσα στην αξιόπιστη και την παραπλανητική πληροφορία, στο τεκμηριωμένο και το ατεκμηρίωτο, στο ουσιώδες και το επουσιώδες. Ιδιαίτερα σήμερα, με την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης και τη δυνατότητα μαζικής παραγωγής και διάδοσης ψηφιακού περιεχομένου, η κριτική αξιολόγηση της προέλευσης, της εγκυρότητας, της σκοπιμότητας και της αξιοπιστίας κάθε μηνύματος καθίσταται αναγκαία δεξιότητα. Επομένως, η ικανότητα των νέων να αναγνωρίζουν την παραπληροφόρηση, να ελέγχουν τις πηγές και να προσεγγίζουν το περιεχόμενο με κριτική επίγνωση αναδεικνύεται σε κεντρική πρόκληση της εποχής.

Από τον αναγνώστη στον κριτικό αναγνώστη

Μέσα σε αυτό το σύνθετο πληροφοριακό περιβάλλον, ο νέος δεν αρκεί να λειτουργεί ως απλός αναγνώστης· χρειάζεται να διαμορφωθεί ως κριτικός αναγνώστης. Ο κριτικός αναγνώστης δεν περιορίζεται στην κατανόηση του περιεχομένου ενός κειμένου, αλλά διερευνά την προέλευσή του, τις προθέσεις και τα μέσα πειθούς του, καθώς και το κοινωνικό ή ιδεολογικό πλαίσιο μέσα στο οποίο παράγεται. Αναλύει, αξιολογεί και διασταυρώνει τις πληροφορίες, αναγνωρίζει πιθανές προκαταλήψεις, σκοπιμότητες ή τεχνικές πειθούς και διαμορφώνει τεκμηριωμένη άποψη, στηριγμένη σε αξιόπιστα στοιχεία και λογικά επιχειρήματα.

Η ανάγκη αυτή καθίσταται ακόμη πιο επιτακτική στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, όπου κείμενα, εικόνες, ήχοι και βίντεο μπορούν να παραχθούν μέσα σε ελάχιστο χρόνο και να εμφανίζονται απολύτως πειστικά, χωρίς απαραίτητα να ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Η άρτια μορφή ή η τεχνική αρτιότητα μιας πληροφορίας δεν αποτελεί από μόνη της εγγύηση αλήθειας. Σε έναν ψηφιακό κόσμο όπου τα δεδομένα παράγονται και διακινούνται αδιάκοπα, η ικανότητα του νέου να διακρίνει την ουσιαστική γνώση από την παραπληροφόρηση αποτελεί βασική προϋπόθεση πνευματικής αυτονομίας και υπεύθυνης συμμετοχής στον δημόσιο χώρο.

Τι είναι η κριτική ανάγνωση

Η συγκρότηση του κριτικού αναγνώστη προϋποθέτει την ανάπτυξη της κριτικής ανάγνωσης, θεμελιώδους δεξιότητας στο σύγχρονο πληροφοριακό περιβάλλον. Η κριτική ανάγνωση δεν ταυτίζεται με μια εκ προοιμίου απορριπτική στάση απέναντι στο κείμενο, αλλά συνιστά συστηματική, τεκμηριωμένη και αναστοχαστική διερεύνηση του νοήματος και της αξιοπιστίας του. Ο αναγνώστης εξετάζει τη λογική συνοχή του λόγου, την εγκυρότητα των επιχειρημάτων και των τεκμηρίων, τις προθέσεις του πομπού και το κοινωνικό, ιστορικό και επικοινωνιακό πλαίσιο παραγωγής του κειμένου· παράλληλα, αξιολογεί την ποιότητα των πηγών, εντοπίζει προκαταλήψεις, λογικές πλάνες και τεχνικές πειθούς και διασταυρώνει τις πληροφορίες - πρακτική που η σύγχρονη βιβλιογραφία περιγράφει ως «πλάγια ανάγνωση» (lateral reading). Μέσα από τη διεργασία αυτή καλλιεργούνται οι δεξιότητες της κριτικής πρόσληψης, της ερμηνείας, της αξιολόγησης και της τεκμηριωμένης κρίσης, οι οποίες συγκροτούν τον αναγνώστη ως ενεργό και υπεύθυνο πολίτη, ικανό να θεμελιώνει τις απόψεις του με επιχειρήματα και να μετέχει ουσιαστικά στον δημόσιο διάλογο.

Είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι η κριτική ανάγνωση θωρακίζει τον νέο απέναντι στις ίδιες του τις προκαταλήψεις. Δεδομένου ότι τείνουμε να αποδεχόμαστε ευκολότερα όσα επιβεβαιώνουν τις διαμορφωμένες αντιλήψεις μας και να αντιμετωπίζουμε με δυσπιστία όσα τις αμφισβητούν, ο κριτικός αναγνώστης μαθαίνει να αναγνωρίζει αυτή τη μεροληψία και να επανεξετάζει τη θέση του όταν τα στοιχεία οδηγούν σε διαφορετικό συμπέρασμα.

Κριτική ανάγνωση, ενεργητική ανάγνωση και κριτική σκέψη

Στο σημείο αυτό κρίνεται αναγκαία η διάκριση της κριτικής από την ενεργητική ανάγνωση - δύο έννοιες που συχνά συγχέονται, χωρίς ωστόσο να ταυτίζονται. Η ενεργητική ανάγνωση αφορά τη συνειδητή κατανόηση και οργάνωση του περιεχομένου (υπογράμμιση, σημειώσεις, σύνοψη, απόδοση του νοήματος). Η κριτική ανάγνωση αποτελεί μορφή ενεργητικής ανάγνωσης, χωρίς ωστόσο να ισχύει το αντίστροφο: είναι δυνατόν κανείς να διαβάζει ενεργητικά - υπογραμμίζοντας και σχολιάζοντας - χωρίς να διαβάζει κριτικά, δηλαδή χωρίς να ελέγχει την αξιοπιστία των πηγών, τη συνοχή των επιχειρημάτων ή τις ενδεχόμενες μεροληψίες. Το διακριτικό γνώρισμα της κριτικής ανάγνωσης είναι ένα πρόσθετο επίπεδο διερεύνησης, που μετατοπίζει το ερώτημα από το τι λέγεται στο πώς, στο γιατί, από ποια θέση και με ποια τεκμηρίωση διατυπώνεται.

Η μετάβαση από την ενεργητική στην κριτική ανάγνωση συναρτάται άμεσα με την κριτική σκέψη, με την οποία βρίσκεται σε σχέση αλληλεξάρτησης. Η κριτική σκέψη συνιστά το ευρύτερο γνωστικό και αναστοχαστικό πλαίσιο - την ικανότητα εξέτασης ιδεών, πληροφοριών και επιχειρημάτων με ορθολογικό, ανεξάρτητο και τεκμηριωμένο τρόπο πριν από τη διατύπωση κρίσης - ενώ η κριτική ανάγνωση αποτελεί την εφαρμογή και ενεργοποίησή της κατά την πρόσληψη και ερμηνεία του γραπτού, ψηφιακού ή πολυτροπικού λόγου. Η σχέση είναι, συνεπώς, αμφίδρομη: η κριτική ανάγνωση προϋποθέτει την κριτική σκέψη και ταυτόχρονα συμβάλλει στην καλλιέργειά της.

Ο Γραμματισμός στα Μέσα και στην Πληροφορία και ο κριτικός αναγνώστης

Η κριτική ανάγνωση εντάσσεται σε ένα ευρύτερο σύστημα ικανοτήτων που η σύγχρονη βιβλιογραφία αποδίδει με τον όρο Γραμματισμός στα Μέσα και στην Πληροφορία (Media and Information Literacy). Πρόκειται για σύνθετη έννοια, την οποία η UNESCO εισηγήθηκε το 2007, συνενώνοντας τον γραμματισμό στην πληροφορία, τον γραμματισμό στα Μέσα και τον ψηφιακό-τεχνολογικό γραμματισμό, ενώ ολοένα και περισσότερο ενσωματώνει και τον γραμματισμό στην Τεχνητή Νοημοσύνη. Ορίζεται ως το σύνολο γνώσεων, δεξιοτήτων και στάσεων που επιτρέπουν στο άτομο να αναζητά, να αναλύει, να αξιολογεί κριτικά, να χρησιμοποιεί και να δημιουργεί πληροφοριακό και επικοινωνιακό περιεχόμενο με υπεύθυνο, δεοντολογικό και τεκμηριωμένο τρόπο. Ως πλαίσιο, ο γραμματισμός αυτός προϋποθέτει και συγχρόνως καλλιεργεί συστηματικά την κριτική σκέψη, η οποία λειτουργεί ως το ευρύτερο γνωστικό του υπόβαθρο.

Μέσα από αυτό το πλαίσιο ο κριτικός αναγνώστης αποκτά τα εργαλεία για να προσεγγίζει τα κείμενα όχι ως ουδέτερες ή αυτονόητες αναπαραστάσεις της πραγματικότητας, αλλά ως προϊόντα συγκεκριμένων κοινωνικών, πολιτισμικών, πολιτικών, οικονομικών και τεχνολογικών συνθηκών. Έτσι εξοπλισμένος, αξιολογεί την αξιοπιστία των πηγών, αναγνωρίζει στερεότυπα, λογικές πλάνες και τεχνικές χειραγώγησης και διακρίνει την έγκυρη πληροφόρηση τόσο από τη σκόπιμη παραπληροφόρηση όσο και από την ακούσια εσφαλμένη πληροφόρηση, διαμορφώνοντας εμπεριστατωμένες κρίσεις. Στο σύγχρονο περιβάλλον, η ικανότητα αυτή επεκτείνεται και στην κριτική αξιολόγηση περιεχομένου που παράγεται από συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης.

Ο ρόλος του σχολείου και του εκπαιδευτικού

Ο ρόλος του σχολείου στην καλλιέργεια του κριτικού αναγνώστη είναι καθοριστικός, καθώς η κριτική ανάγνωση δεν αποτελεί αυτονόητη συνέπεια της συχνής επαφής με τα κείμενα, αλλά προϋποθέτει συστηματική παιδαγωγική παρέμβαση και μεθοδική άσκηση σε ποικίλα είδη λόγου - έντυπα, ψηφιακά και πολυτροπικά. Στο σύγχρονο πληροφοριακό περιβάλλον, όπου οι μαθητές έρχονται καθημερινά σε επαφή με ειδήσεις, άρθρα γνώμης, επιστημονικά και λογοτεχνικά κείμενα, ψηφιακές αναρτήσεις, εικόνες και οπτικοακουστικό υλικό, η εκπαιδευτική διαδικασία δεν μπορεί να περιορίζεται στη μετάδοση γνώσεων ή στην αναπαραγωγή πληροφοριών. Οφείλει, αντιθέτως, να καλλιεργεί την ικανότητα κατανόησης, ερμηνείας, αξιολόγησης και τεκμηριωμένης αμφισβήτησης των μηνυμάτων που παράγονται και διακινούνται στον δημόσιο και ψηφιακό χώρο. Αυτό επιτυγχάνεται όταν το σχολείο λειτουργεί ως πολυφωνική και δημοκρατική κοινότητα μάθησης, όπου εκπαιδευτικός και μαθητές συνοικοδομούν τη γνώση μέσα από διάλογο και τεκμηριωμένη σκέψη. Έτσι, οι μαθητές μαθαίνουν να προσεγγίζουν κριτικά τα κείμενα ως κοινωνικά και ιδεολογικά προσδιορισμένες κατασκευές, αναπτύσσοντας κριτικό γραμματισμό και δημοκρατική συνείδηση.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο εκπαιδευτικός αναλαμβάνει ρόλο διαμεσολαβητικό και καθοδηγητικό, χωρίς να περιορίζεται στην παροχή έτοιμων απαντήσεων. Βασική του αποστολή είναι να ενθαρρύνει τους μαθητές να θέτουν τα ουσιώδη ερωτήματα απέναντι στα κείμενα - ποιος μιλά, με ποιον σκοπό, με ποια τεκμήρια και από ποια θέση. Μέσα από τέτοιες πρακτικές, οι μαθητές ασκούνται στον εντοπισμό της κεντρικής ιδέας, στη διάκριση ουσιωδών και δευτερευουσών πληροφοριών, στον διαχωρισμό γεγονότος και άποψης, στην αναγνώριση πιθανής μεροληψίας και στην αξιολόγηση της εγκυρότητας των επιχειρημάτων. Παράλληλα, εξοικειώνονται με τη σύγκριση διαφορετικών πηγών, τον έλεγχο της προέλευσης των πληροφοριών, την προσεκτική ανάλυση της γλώσσας και την αναγνώριση των τρόπων με τους οποίους ένα κείμενο μπορεί να επιδιώκει όχι μόνο να ενημερώσει, αλλά και να επηρεάσει συναισθηματικά, ιδεολογικά ή αξιολογικά τον αποδέκτη του. Κατ' αυτόν τον τρόπο, το σχολείο υπερβαίνει τον ρόλο του ως χώρου απλής μετάδοσης γνώσεων και αναδεικνύεται σε πεδίο καλλιέργειας της σκέψης, του διαλόγου και της τεκμηριωμένης κρίσης.

Επίλογος

Ο κριτικός αναγνώστης είναι, τελικά, ένας πιο ελεύθερος και ώριμος άνθρωπος. Δεν χειραγωγείται εύκολα από φήμες, εντυπωσιακούς τίτλους, ψεύτικες ειδήσεις ή φανατικές φωνές. Μπορεί να ακούει διαφορετικές απόψεις χωρίς να παρασύρεται, να διαφωνεί χωρίς να φανατίζεται και να διαμορφώνει προσωπική θέση με βάση τη λογική και τα δεδομένα. Σε μια εποχή όπου η πληροφορία είναι άφθονη αλλά η αλήθεια συχνά δυσδιάκριτη, η πραγματική δύναμη δεν βρίσκεται στο να γνωρίζει κανείς πολλά. Βρίσκεται στο να μπορεί να κρίνει σωστά όσα γνωρίζει.

 

 Δρ Πολύβιος Ν. Πρόδρομος, Φιλόλογος MA, PhD, Συγγραφέας των εκδόσεων Πατάκη