Πώς διδάσκουμε τη λογοτεχνία στα σχολεία;
Η ερώτηση αυτή, ήδη, είναι ένα τεκμήριο αποτυχίας. Στην πράξη της διδασκαλίας της λογοτεχνίας ο κίνδυνος είναι πάντα ο ίδιος: η προδοσία διά της κατανόησης. Η μεταβολή του έργου σε ύλη, η παράδοσή του στο φρικτό ταμείο της τυπολογίας, του «προβιβάσιμου» νοήματος – είναι η αθόρυβη δολοφονία του Λόγου.
Η διδασκαλία της λογοτεχνίας δεν είναι διδασκαλία. Είναι μύηση. Οπως το σώμα συναντά έναν άγνωστο χώρο και δεν τοποθετείται αμέσως, έτσι και το ποίημα ή η αφήγηση απαιτεί τη σιωπή πριν, τη σιωπή μετά και το κάψιμο της γλώσσας κατά τη διάρκεια. Ο μαθητής δεν πρέπει να αποστηθίσει. Πρέπει να συμπεριληφθεί, να μετακινηθεί, να διαταραχθεί. Ο Κρητικός του Σολωμού δεν είναι άσκηση κατανόησης – είναι κραυγή συνείδησης απέναντι σε κάτι που δεν εξηγείται.
Διδάσκοντας τον Σεφέρη ως ποιητή της «ελληνικότητας» και τον Σαχτούρη ως «ποιητή του παραλόγου», έχουμε ήδη θάψει τη ριζική τους αγωνία κάτω από τα στρώματα της ιδεολογίας και της ερμηνευτικής ασφάλειας. Διότι η λογοτεχνία, η αληθινή, δεν «βελτιώνει την έκφραση» ούτε «καλλιεργεί την ενσυναίσθηση». Δεν επιδέχεται τέτοια φιλανθρωπική αμβλύτητα. Ζητάει μόνο τούτο: να ακουστεί.
Ο δάσκαλος της λογοτεχνίας δεν είναι ξεναγός. Είναι μάρτυρας. Κι ο μαθητής, αν δεν ταραχθεί έστω λίγο από το Βράδυ του Καρυωτάκη ή δεν παραπατήσει μέσα στη σπειροειδή Αριάγνη του Τσίρκα, τότε έχει χάσει την ευκαιρία της μύησης.
Σε μια κοινωνία εθισμένη στη χρηστικότητα, η λογοτεχνία δεν έχει θέση – γιατί ακριβώς δεν εξυπηρετεί. Δεν «προετοιμάζει» για την αγορά εργασίας ούτε «συμβάλλει» στην ανάπτυξη δεξιοτήτων. Αντιθέτως, μας γυμνώνει από κάθε άμυνα, μας εγκαθιστά εντός του ξένου και μας καλεί να απαντήσουμε. Η απάντηση αυτή μπορεί να είναι ένα δάκρυ, μια άρνηση, μια εσωτερική μετακίνηση. Τότε, ξεκινά η εκπαίδευση.
Το σχολείο οφείλει να γίνει, έστω στιγμιαία, χώρος αναστοχασμού. Να παραδώσει στους νέους όχι τη λογοτεχνία ως κτήμα, αλλά ως πρόκληση. Οχι «τι ήθελε να πει ο ποιητής», αλλά «τι τόλμησε να πει – και γιατί δεν το τολμάς εσύ;» Οι μαθητές να μην «ερμηνεύσουν» τον Καβάφη, αλλά να εκτεθούν στην εσωτερική ακινησία του, στην ηθική του αμφιβολία, στην τελετουργία της αναμονής και του ανεκπλήρωτου.
Αν η παιδεία δεν μπορεί να το προσφέρει αυτό, τότε δεν είναι παιδεία. Είναι διαχείριση. Και η διαχείριση – σε έναν κόσμο χωρίς πνευματική απαίτηση - είναι ήδη μορφή λήθης. Η λογοτεχνία, όμως, επιμένει να ξυπνά. Και να θυμίζει, στους έστω και λίγους, τι θα πει να είσαι ζωντανός.
Η διδασκαλία της λογοτεχνίας δεν είναι διδασκαλία. Είναι μύηση. Οπως το σώμα συναντά έναν άγνωστο χώρο και δεν τοποθετείται αμέσως, έτσι και το ποίημα ή η αφήγηση απαιτεί τη σιωπή πριν, τη σιωπή μετά και το κάψιμο της γλώσσας κατά τη διάρκεια. Ο μαθητής δεν πρέπει να αποστηθίσει. Πρέπει να συμπεριληφθεί, να μετακινηθεί, να διαταραχθεί. Ο Κρητικός του Σολωμού δεν είναι άσκηση κατανόησης – είναι κραυγή συνείδησης απέναντι σε κάτι που δεν εξηγείται.
Διδάσκοντας τον Σεφέρη ως ποιητή της «ελληνικότητας» και τον Σαχτούρη ως «ποιητή του παραλόγου», έχουμε ήδη θάψει τη ριζική τους αγωνία κάτω από τα στρώματα της ιδεολογίας και της ερμηνευτικής ασφάλειας. Διότι η λογοτεχνία, η αληθινή, δεν «βελτιώνει την έκφραση» ούτε «καλλιεργεί την ενσυναίσθηση». Δεν επιδέχεται τέτοια φιλανθρωπική αμβλύτητα. Ζητάει μόνο τούτο: να ακουστεί.
Ο δάσκαλος της λογοτεχνίας δεν είναι ξεναγός. Είναι μάρτυρας. Κι ο μαθητής, αν δεν ταραχθεί έστω λίγο από το Βράδυ του Καρυωτάκη ή δεν παραπατήσει μέσα στη σπειροειδή Αριάγνη του Τσίρκα, τότε έχει χάσει την ευκαιρία της μύησης.
Σε μια κοινωνία εθισμένη στη χρηστικότητα, η λογοτεχνία δεν έχει θέση – γιατί ακριβώς δεν εξυπηρετεί. Δεν «προετοιμάζει» για την αγορά εργασίας ούτε «συμβάλλει» στην ανάπτυξη δεξιοτήτων. Αντιθέτως, μας γυμνώνει από κάθε άμυνα, μας εγκαθιστά εντός του ξένου και μας καλεί να απαντήσουμε. Η απάντηση αυτή μπορεί να είναι ένα δάκρυ, μια άρνηση, μια εσωτερική μετακίνηση. Τότε, ξεκινά η εκπαίδευση.
Το σχολείο οφείλει να γίνει, έστω στιγμιαία, χώρος αναστοχασμού. Να παραδώσει στους νέους όχι τη λογοτεχνία ως κτήμα, αλλά ως πρόκληση. Οχι «τι ήθελε να πει ο ποιητής», αλλά «τι τόλμησε να πει – και γιατί δεν το τολμάς εσύ;» Οι μαθητές να μην «ερμηνεύσουν» τον Καβάφη, αλλά να εκτεθούν στην εσωτερική ακινησία του, στην ηθική του αμφιβολία, στην τελετουργία της αναμονής και του ανεκπλήρωτου.
Αν η παιδεία δεν μπορεί να το προσφέρει αυτό, τότε δεν είναι παιδεία. Είναι διαχείριση. Και η διαχείριση – σε έναν κόσμο χωρίς πνευματική απαίτηση - είναι ήδη μορφή λήθης. Η λογοτεχνία, όμως, επιμένει να ξυπνά. Και να θυμίζει, στους έστω και λίγους, τι θα πει να είσαι ζωντανός.
Αλέξης Σταμάτης
Ο Αλέξης Σταμάτης είναι συγγραφέας και τακτικός αρθρογράφος στο Βήμα από το 2017. Γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε Αρχιτεκτονική στο ΕΜΠ και έκανε μεταπτυχιακά Αρχιτεκτονικής και Κινηματογράφου στο Λονδίνο. Έχει γράψει συνολικά τριάντα πέντε βιβλία. Μεταξύ των έργων του χαρακτηριστικά είναι τα μυθιστορήματά του «Μπαρ Φλωμπέρ», «Βίλα Κομπρέ» και το αυτοβιογραφικό του βιβλίο «Υπήρξα τόσοι άλλοι». Έργα του έχουν μεταφραστεί σε εννέα γλώσσες. Θεατρικά του έργα έχουν ανέβει σε πολλά θέατρα της Αθήνας, συμπεριλαμβανομένου του Εθνικού Θεάτρου και του Θεάτρου Τέχνης.