Ονομαστική και Κλητική

" ΟΙ ΠΤΩΣΕΙΣ "

👉 Πτώσεις ονομάζονται οι διάφοροι μορφολογικοί τύποι των ονοματικών μερών του λόγου, δηλαδή των ουσιαστικών, των επιθέτων και των αντωνυμιών. Σταδιακά καθιερώθηκαν ως πτώσεις στην Aρχαία Eλληνική η ονομαστική, η γενική, η δοτική, η αιτιατική και η κλητική. Από αυτές η ονομαστική και η κλητική καλούνται ορθές, ενώ η γενική, η δοτική και η αιτιατική πλάγιες πτώσεις.

Η ONOMAΣTIKH (ΧΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΝΟΜΑΣΤΙΚΗΣ)
Σε ονομαστική τίθενται:
Ι. Το υποκείμενο	Ρήματος προσωπικού: Οἱ θεοὶ τὰ τῶν ἀνθρώπων διοικοῦσιν. Μετοχής συνημμένης στο υποκείμενο του ρήματος: Ἐνῆγε τὴν στρατείαν Ἀλκιβιάδης, βουλόμενος τῷ Νικίᾳ ἐναντιοῦσθαι. Απαρεμφάτου (ταυτοπροσωπία): Ἡ μαρτυρία πιστὴ ὑμῖν ἔδοξεν εἶναι.
ΙΙ. Το κατηγορούμενο του υποκειμένου	Γυνὴ γὰρ τῶν ὄντων ἐστὶ κάλλιστον.
ΙΙΙ. Οι ομοιόπτωτοι προσδιορισμοί όρου που βρίσκεται σε ονομαστική	α) Επιθετικός: Κύλων ἦν Ἀθηναῖος ἀνήρ. β) Κατηγορηματικός: Ἐστράτευσαν ἅπαντες οἱ ξύμμαχοι. γ) Παράθεση: Ἡγεῖτο Ἀρχίδαμος Λακεδαιμονίων βασιλεύς. δ) Επεξήγηση: Ἀμφότερα δ' ἦν αὐτοὺς τὰ πείθοντα, κέρδος καὶ δέος.
IV. Η μετοχή η συνημμένη στο υποκείμενο του ρήματος	Ὁ μὲν ταῦτ' εἰπὼν ἐκαθέζετο.

👉Η Ονομαστική είναι η πτώση στην οποία τίθεται το υποκείμενο του ρήματος και το κατηγορούμενο.

ΛΥΣ 24.4 φησὶ γὰρ ὁ κατήγορος || ισχυρίζεται, δηλαδή, ο κατήγορος.

ΛΥΣ 6.7 οὗτος δὲ ἢ πάντων εὐτυχέστατός ἐστιν ἢ πλεῖστον γνώμῃ διαφέρει τῶν ἄλλων || αυτός ή είναι ο πιο τυχερός απ' όλους ή ξεπερνάει κατά πολύ τους άλλους σε εξυπνάδα.

* Το κατηγορούμενο, ωστόσο, μπορεί να τίθεται και σε πτώση γενική (γενική κατηγορηματική). 

👉 Η Ονομαστική, συνοδευμένη συνήθως από το μόριο ὦ, χρησιμοποιείται σε προσφωνήσεις στη θέση κλητικής, χρήση η οποία είναι κανονική για τις κτητικές αντωνυμίες και τη δεικτική αντωνυμία οὗτος. Η έκφραση ὦ οὗτος (ε, εσύ) χρησιμοποιείται ως προσφώνηση προκειμένου να τραβήξουμε την προσοχή κάποιου, ιδίως όταν δεν τον γνωρίζουμε.

ΣΟΦ Αντ 891-892 Ὦ τύμβος, ὦ νυμφεῖον, ὦ κατασκαφὴς οἴκησις αἰείφρουρος, || ώ τάφε μου, νυφική μου κάμαρα και σπίτι μου βαθιά σκαμμένο μες στη γη, αιώνια φυλακή μου.

ΑΡΙΣΤΟΦ Βατ 521 ὁ παῖς, ἀκολούθει δεῦρο τὰ σκεύη φέρων || δούλε, ακολούθησέ με εδώ με τα σκεύη.

ΣΟΦ Αι 89 Ὦ οὗτος, Αἶαν, δεύτερόν σε προσκαλῶ || ε, εσύ, Αίαντα, για δεύτερη φορά σού φωνάζω.

ΠΛ Συμπ 172.a Ὦ Φαληρεύς, ἔφη,οὗτος Ἀπολλόδωρος, οὐ περιμένεις; || ε, εσύ δημότη του Φαλήρου,είπε, Απολλόδωρε, δεν με περιμένεις;

👉 Συχνά η Ονομαστική συνδυάζεται με την κλητική στην ίδια φράση, ή μπορεί να λειτουργεί ως παράθεση της κλητικής.

ΟΜ Ιλ 3.276-277 Ζεῦ πάτερ […] Ἠέλιός τε || Δία πατέρα και Ήλιε.

ΑΙΣΧΙΝ 3.260 ὦ γῆ καὶ ἥλιε καὶ ἀρετὴ καὶ σύνεσις καὶ παιδεία || γη και ήλιε και αρετή και σύνεση και παιδεία.

ΞΕΝ ΚΠαιδ 3.3.20 ὦ Κῦρε καὶ οἱ ἄλλοι Πέρσαι || Κύρε κι εσείς οι άλλοι Πέρσες.

ΠΛ Πρωτ 337c Ὦ ἄνδρες, ἔφη, οἱ παρόντες, || άνδρες, είπε, εσείς που είστε παρόντες.

ΕΥΡ Εκ 534 Ὦ παῖ Πηλέως, πατὴρ δ᾽ ἐμός, || ω γιε του Πηλέα, και δικός μου πατέρας.

👉 Στην αρχή περιόδων εμφανίζεται μερικές φορές μια ονομαστική η οποία στη συνέχεια δεν έχει κανένα συντακτικό ρόλο μέσα στην πρόταση. Σ' αυτές τις περιπτώσεις, πρόκειται για ανακολουθία στη σύνταξη. Η συγκεκριμένη ονομαστική προοριζόταν κανονικά για υποκείμενο της κύριας πρότασης, στην πορεία όμως ο συγγραφέας τροποποιεί την έκφρασή του με αποτέλεσμα η ονομαστική να περιπίπτει σε συντακτική αχρηστία. Παρόμοιες ασυνταξίες είναι συχνές στον προφορικό λόγο.

ΞΕΝ Οικ 1.14 οἱ δὲ φίλοι, ἄν τις ἐπίστηται αὐτοῖς χρῆσθαι ὥστε ὠφελεῖσθαι ἀπ᾽ αὐτῶν, τί φήσομεν αὐτοὺς εἶναι; || κι οι φίλοι, αν κάποιος ξέρει πώς να τους συμπεριφερθεί, ώστε να ωφελείται από αυτούς, τί θα πούμε ότι είναι;

👉 Σε Ονομαστική τίθεται και η ονομαστική απόλυτη μετοχή με το υποκείμενό της :

Ἐπιπεσὼν ὁ Ἡριππίδας τῇ Φαρναβάζου στρατοπεδείᾳ, τῆς προφυλακῆς αὐτοῦ πολλοὶ ἔπεσον.

Η ΚΛΗΤΙΚΗ (ΧΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΛΗΤΙΚΗΣ)
Η κλητική είναι η πτώση με την οποία προσφωνούμε πρόσωπα. Εκφέρεται συνήθως μαζί με το κλητικό επιφώνημα ὦ. Ενδέχεται, ωστόσο, το ὦ να παραλείπεται, όταν ο λόγος εκφράζει έντονη προτροπή, αγανάκτηση, απειλή κ.τ.ό. Συμβαίνει, επίσης, η κλητική με το ὦ στην αρχή των προτάσεων να δηλώνει αναφώνηση.	Σκέψασθε δὴ ὡς καλῶς, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι. Οὐκ οἶδ' ὅ,τι λέγεις, ὦ Σώκρατες. Ἀλλά, παῖ, λαβὲ τὸ βιβλίον καὶ λέγε. Ὦ Ἡράκλεις, οἷον σὺ λέγεις, ὦ πάτερ, δεῖν ἄνδρα με γενέσθαι. [αναφώνηση – προσφώνη

👉 Η Κλητική δεν εντάσσεται στο πτωτικό σύστημα του ονόματος και δεν έχει κάποια ιδιαίτερη συντακτική λειτουργία στο πλαίσιο της πρότασης. Στην ουσία, η κλητική αποτελεί από μόνη της παρενθετική επιφωνηματική πρόταση. Χρησιμοποιείται σε αναφωνήσεις και προσφωνήσεις, και κανονικά συνοδεύεται από το μόριο ὦ. Η απουσία του μορίου ὦ δηλώνει σε μερικές περιπτώσεις εντονότερο συναίσθημα.

ΞΕΝ Απομν 2.6.4 ἀλλὰ ποῖον, ὦ Σώκρατες, ἐπιχειρήσομεν φίλον ποιεῖσθαι; || ποιον όμως, Σωκράτη, θα προσπαθήσουμε να κάνουμε φίλο μας;

ΠΛ Πρωτ 310d εἰ γάρ, ἦ δ᾽ ὅς, ὦ Ζεῦ καὶ θεοί, ἐν τούτῳ εἴη || μακάρι, είπε, Δία και θεοί, να εξαρτιόταν από αυτό.

ΠΛ Απολ 30cμὴ θορυβεῖτε, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, || μην κάνετε θόρυβο, Αθηναίοι.

ΔΗΜ 27.3 δέομαι δ' ὑμῶν, ὦ ἄνδρες δικασταί, μετ' εὐνοίας τέ μου ἀκοῦσαι || σας παρακαλώ, δικαστές να με ακούσετε με ευνοϊκή διάθεση.

ΔΗΜ 18.112 ἀκούεις Αἰσχίνη; || ακούς, Ασχίνη;

Πηγές:

https://www.greek-language.gr/greekLang/ancient_greek/tools/composition/page_011.html

http://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2326/Syntaktiko-Archaias-Ellinikis-Glossas_A-B-G-Gymnasiou_html-apli/index_04_01_a.html