ΤΥΠΟΛΟΓΙΚΟ
ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ
ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΩΝ ΜΕΡΩΝ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ
Κλιτά και άκλιτα
Τύποι. Κατάληξη, θέμα, χαρακτήρας
• Οι λέξεις της αρχαίας ελληνικής, όπως και
της νέας, χωρίζονται σε δ έ κ α ε ί δ η
, που λέγονται μέρη του
λόγου.
•Τα μέρη του λόγου είναι: 1) άρθρο, 2) ουσιαστικό, 3) επίθετο,
4) αντωνυμία, 5) ρήμα, 6) μετοχή, 7) επίρρημα, 8) πρόθεση,
9) σύνδεσμος και 10) επιφώνημα.
•Το ουσιαστικό και το επίθετο λέγονται και ονόματα.
• Από τα δέκα μέρη του λόγου τα έξι πρώτα, το
άρθρο, το ουσιαστικό, το επίθετο, η αντωνυμία, το ρήμα και η μετοχή,
λέγονται κλιτά,
γιατί κ λ ί ν ο ν τ α ι,
δηλ. καθένα από αυτά παρουσιάζεται στο λόγο με διάφορες μορφές:
ὁ στρατιώτης οὗτος
ψιλὴν ἔχων τὴν κεφαλὴν μάχεται·
oἱ
στρατιῶται οὗτοι ψιλὰς ἔχοντες τὰς κεφαλὰς μάχονται.
•Τα λοιπά τέσσερα μέρη του λόγου, το επίρρημα, η πρόθεση, ο
σύνδεσμος και το επιφώνημα, λέγονται άκλιτα, γιατί δεν κλίνονται, δηλ. παρουσιάζονται στο λόγο
πάντα με την ίδια μορφή: νῦν, ἐπί,
καί, φεῦ.
•Οι διάφορες μορφές που παίρνει μια κλιτή λέξη
λέγονται τύποι αυτής
της λέξης: ἥρως, ἥρωος, ἥρωες κτλ. - ἀκούω,
ἀκούεις, ἀκούει κτλ. - γράφω, γράφεις,
γράφει κτλ.
•Σε κάθε τύπο μιας λέξης ξεχωρίζονται δύο μέρη: η κατάληξη και το θέμα.
α) Κατάληξη λέγεται το
μεταβλητό μέρος της κλιτής λέξης προς το τέλος της: -ς, -ος, -ες κτλ.,
-ω, -εις, -ει κτλ.
β) Θέμα λέγεται το
αμετάβλητο μέρος της κλιτής λέξης προς την αρχή της: ἡρω-, ἀκου-,
γραφ-.
Ο τελευταίος
φθόγγος του θέματος
λέγεται χαρακτήρας.
Ο χαρακτήρας μπορεί να είναι φωνήεν ή σύμφωνο· π.χ. του θέματος ηρω-
χαρακτήρας ω· του θέματος ακου- χαρακτήρας ου· του θέματος
γραφ- χαρακτήρας φ.
Πτωτικά. Παρεπόμενα των πτωτικών
• Στην αρχαία ελληνική, όπως και στη νέα, το ά ρ θ ρ ο , το ο υ σ ι α σ τ ι κ ό , το ε π ί θ ε τ ο , η α ν τ ω ν υ μ ί α και η μ ε τ ο χ ή σχηματίζουν τύπους που λέγονται πτώσεις.
Γι’ αυτό τα
πέντε αυτά κλιτά μέρη του λόγου λέγονται πτωτικά.
•Οι πτώσεις στην αρχαία ελληνική είναι πέντε:
η ονομαστική, η γενική,
η δοτική, η αιτιατική
και η κλητική.
• Από τις πέντε πτώσεις η ονομαστική
και η κλητική λέγονται ορθές,
η γενική, η δοτική και η αιτιατική λέγονται πλάγιες.
• Όπως στη νέα, έτσι και στην αρχαία ελληνική τα πτωτικά, εκτός από τις πτώσεις, έχουν ακόμα γ έ ν ο ς, α ρ ι θ μ ό και κ λ ί σ η.
α) Τα γένη των πτωτικών είναι
τρία: αρσενικό, θηλυκό
και ουδέτερο: ὁ πατήρ, ἡ μήτηρ, τὸ βιβλίον - ὁ καλός, ἡ
καλή, τὸ καλὸν - ἐκεῖνος, ἐκείνη, ἐκεῖνο - ὁ γράφων, ἡ γράφουσα, τὸ γράφον.
β) Οι αριθμοί των πτωτικών στην
αρχαία γλώσσα ήταν τρεις: ο
ενικός, που φανερώνει ότι γίνεται λόγος για ένα, ο πληθυντικός, που
φανερώνει ότι γίνεται λόγος για πολλά, και ο δυϊκός, που φανερώνει ότι γίνεται λόγος
για δύο (ὁ παῖς - οἱ παῖδες - τὼ παῖδε).
γ) Κλίση λέγεται ο ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο σχηματίζονται οι πτώσεις ενός πτωτικού.
Οι κλίσεις των πτωτικών είναι τρεις: η πρώτη, η δεύτερη και
η τρίτη.
•Η
πτώση, το γένος, ο αριθμός και η κλίση λέγονται με μία λέξη παρεπόμενα (ή συνακόλουθα) των πτωτικών.
ΤΟ ΑΡΘΡΟ
•Άρθρο είναι η μονοσύλλαβη κλιτή λέξη που κανονικά
χρησιμοποιείται εμπρός από τα ονόματα, όταν μνημονεύονται στο λόγο ως γνωστά
και ορισμένα: ὁ πατήρ, ἡ μήτηρ, τὸ τέκνον.
Το άρθρο κλίνεται έτσι:
|
Ενικός αριθμός
Πληθυντικός αριθμός ονομαστική
ὁ ἡ τὸ οἱ αἱ τὰ γενική
τοῦ τῆς
τοῦ τῶν τῶν τῶν δοτική
τῷ τῇ τῷ τοῖς ταῖς τοῖς αιτιατική
τὸν τὴν τὸ τοὺς τὰς τὰ |
