Κείμενα & Μεταφράσεις 1-15 (Λατινικά, Β' Λυκείου)

 

ΛΑΤΙΝΙΚΑ - Β’ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΚΕΙΜΕΝΑ & ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ (1-15)

 

LECTIO I: Ο ΕΞΟΡΙΣΤΟΣ ΠΟΙΗΤΗΣ

Ovidius poeta in terra Pontica exulat. Epistulas Romam scriptitat. Epistulae plenae querelarum sunt. Romam desiderat et fortunam adversam deplorat. Narrat de incolis barbaris et de terra gelida. Poetam curae et miseriae excruciant. Epistulis contra iniuriam repugnat. Musa est unica amica poetae.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Ο ποιητής Οβίδιος είναι εξόριστος στη γη του Πόντου (ή στην ποντική γη). Γράφει συχνά επιστολές στη Ρώμη. Οι επιστολές είναι γεμάτες (με) παράπονα. Επιθυμεί τη Ρώμη (ή Του λείπει η Ρώμη) και θρηνεί για την αντίξοη τύχη (του). Αφηγείται για τους βάρβαρους κατοίκους και για την παγωμένη γη. Τον ποιητή βασανίζουν οι έγνοιες και οι δυστυχίες. Με τις επιστολές μάχεται ενάντια στην αδικία (ή αντιμάχεται την αδικία ή αντιστέκεται στην αδικία). Η Μούσα είναι η μοναδική φίλη του ποιητή.

LECTIO II: Η ΔΙΔΩ ΚΑΙ Ο ΑΙΝΕΙΑΣ

Aeneas filius Anchisae est. Patria Aeneae Troia est. Graeci Troiam oppugnant et dolo expugnant. Aeneas cum Anchisa, cum nato et cum sociis ad Italiam navigat. Sed venti pontum turbant et Aenean in Africam portant. Ibi Dido regina novam patriam fundat. Aeneas reginae insidias Graecorum renarrat. Regina Aenean amat et Aeneas reginam. Denique Aeneas in ltaliam navigat et regina exspirat.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Ο Αινείας είναι γιος του Αγχίση. Πατρίδα του Αινεία είναι η Τροία. Οι Έλληνες πολιορκούν την Τροία και (την) κυριεύουν με δόλο. Ο Αινείας μαζί με τον Αγχίση, μαζί με το γιο (του) και με τους συντρόφους (του) πλέει προς την Ιταλία. Αλλά οι άνεμοι αναταράσσουν το πέλαγος/τη θάλασσα και μεταφέρουν τον Αινεία στην Αφρική. Εκεί η Διδώ, η βασίλισσα θεμελιώνει/ιδρύει νέα πατρίδα. Ο Αινείας αφηγείται από την αρχή στη βασίλισσα την ενέδρα των Ελλήνων. Η βασίλισσα αγαπά τον Αινεία και ο Αινείας (αγαπά) τη βασίλισσα. Τελικά ο Αινείας πλέει προς την Ιταλία και η βασίλισσα ξεψυχά.

 

LECTIO ΙΙΙ: Η ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΤΗΣ ΑΝΔΡΟΜΕΔΑΣ

Cepheus et Cassiope Andromedam filiam habent. Cassiope, superba forma sua, cum Nymphis se comparat. Neptunus iratus ad oram Aethiopiae urget beluam marinam, quae incolis nocet. Oraculum incolis respondet: «regia hostia deo placet !» Tum Cepheus Andromedam ad scopulum adligat; belua ad Andromedam se movet. Repente Perseus calceis pennatis advolat; puellam videt et stupet forma puellae. Perseus hasta beluam delet et Andromedam liberat. Cepheus, Cassiope et incolae Aethiopiae valde gaudent.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Ο Κηφέας και η Κασσιόπη έχουν κόρη την Ανδρομέδα. Η Κασσιόπη, περήφανη για την ομορφιά της, συγκρίνει τον εαυτό της με τις Νύμφες (= Νηρηίδες). Ο Ποσειδώνας οργισμένος στέλνει στην ακτή της Αιθιοπίας θαλάσσιο κήτος, το οποίο βλάπτει/αφανίζει τους κατοίκους. Το μαντείο απαντά στους κατοίκους: «βασιλικό σφάγιο αρέσει στον θεό!». Τότε ο Κηφέας δένει την Ανδρομέδα σε έναν βράχο. Το κήτος κινείται προς την Ανδρομέδα. Ξαφνικά καταφθάνει πετώντας ο Περσέας με τα φτερωτά σανδάλια (του). Βλέπει την κόρη και θαμπώνεται από την ομορφιά της κοπέλας. Ο Περσέας σκοτώνει το κήτος με δόρυ και ελευθερώνει την Ανδρομέδα. Ο Κηφέας, η Κασσιόπη και οι κάτοικοι της Αιθιοπίας χαίρονται πάρα πολύ.

LECTIO IV: ΤΑ ΗΘΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΡΩΜΑΙΩΝ

Apud antiquos Romanos concordia maxima sed avaritia minima erat. Romani in suppliciis deorum magnifici sed domi parci erant. Iustitia inter se certabant et patriam curabant. In bello pericula audacia propulsabant et beneficiis amicitias parabant. Delecti consultabant patriae; eis corpus ex annis infirmum sed ingenium propter sapientiam validum erat.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Στους αρχαίους Ρωμαίους υπήρχε πάρα πολύ μεγάλη ομόνοια αλλά (υπήρχε) ελάχιστη πλεονεξία. Οι Ρωμαίοι ήταν γενναιόδωροι στη λατρεία των θεών αλλά (ήταν) φειδωλοί στην ιδιωτική (τους) ζωή (ή στο σπίτι/στην οικία). Συναγωνίζονταν μεταξύ τους ως προς τη δικαιοσύνη και φρόντιζαν (για) την πατρίδα. Στον πόλεμο απομάκρυναν τους κινδύνους με θάρρος και αποκτούσαν συμμαχίες με ευεργεσίες. Εκλεγμένοι (ενν. άνδρες, δηλ. οι Συγκλητικοί) φρόντιζαν για την πατρίδα· σε αυτούς το σώμα ήταν αδύναμο εξαιτίας των χρόνων αλλά το πνεύμα (ήταν) δυνατό εξαιτίας της σοφίας (τους).

 

LECTIO V: ΕΝΑΣ "ΛΑΤΡΗΣ" ΤΟΥ ΒΙΡΓΙΛΙΟΥ

Silius Italicus, poeta epicus, vir clarus erat. XVII (septendecim) libri eius de bello Punico secundo pulchri sunt. Ultimis annis vitae suae in Campania se tenebat. Multos in illis locis agros possidebat. Silius animum tenerum habebat. Gloriae Vergili studebat ingeniumque eius fovebat. Eum ut puer magistrum honorabat. Monumentum eius, quod Neapoli iacebat, pro templo habebat.

 

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Ο Σίλιος Ιταλικός, o επικός ποιητής, ήταν ένδοξος άνδρας. Τα 17 βιβλία του για τον δεύτερο Καρχηδονιακό πόλεμο είναι όμορφα. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του παρέμενε (έμενε μόνιμα) στην Καμπανία. Σε εκείνους τους τόπους κατείχε πολλούς αγρούς. Ο Σίλιος είχε ευαίσθητη ψυχή. Τη δόξα του Βιργιλίου επεδίωκε και περιέβαλλε με αγάπη το πνεύμα του. Αυτόν τον τιμούσε, όπως ο μαθητής τον δάσκαλο (τιμά). Το μνημείο του, το οποίο βρισκόταν στη Νεάπολη, το θεωρούσε σαν ναό.

 

 

LECTIO VΙ: ΟΙ ΝΟΜΟΙ

In ea civitate, quam leges continent, boni viri libenter leges servant. Lex enim est fundamentum libertatis, fons aequitatis. Mens et animus et consilium et sententia civitatis posita est in legibus. Ut corpora nostra sine mente, sic civitas sine lege non stat. Legum ministri sunt magistratus, legum interpretes iudices, legum denique omnes servi sumus: sic enim liberi esse possumus.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Σε αυτήν την πολιτεία, την οποία συγκρατούν οι νόμοι, οι καλοί άνδρες (πολίτες) πρόθυμα τηρούν τους νόμους. Γιατί ο νόμος είναι το θεμέλιο της ελευθερίας, η πηγή της δικαιοσύνης. Ο νους και η ψυχή και η σκέψη και η κρίση της πολιτείας βρίσκονται στους νόμους. Όπως τα σώματά μας χωρίς τον νου/πνεύμα (δεν στέκονται/υπάρχουν), έτσι και η πολιτεία χωρίς τον νόμο δεν στέκεται/υπάρχει. Οι άρχοντες είναι θεράποντες των νόμων, οι δικαστές (είναι) ερμηνευτές των νόμων και τελικά όλοι (εμείς) είμαστε υπηρέτες των νόμων: γιατί έτσι μπορούμε να είμαστε ελεύθεροι.

LECTIO VII: ΕΤΟΙΜΑΣΙΕΣ ΓΙΑ ΞΕΧΕΙΜΩΝΙΑΣΜΑ

Caesar propter frumenti inopiam legiones in hibernis multis conlocat. Ex quibus quattuor in Nerviis hiemare iubet et tribus imperat in Belgis remanere. Legatos omnes frumentum in castra importare iubet. Milites his verbis admonet: «Hostes adventare audio; speculatores nostri eos prope esse nuntiant. Vim hostium cavere debetis; hostes enim de collibus advolare solent et caedem militum perpetrare possunt».

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Ο Καίσαρας εξαιτίας της έλλειψης δημητριακών εγκαθιστά τις λεγεώνες (του) σε πολλά χειμερινά στρατόπεδα. Διατάζει τέσσερις από αυτές να ξεχειμωνιάσουν στη χώρα των Νερβίων και διατάζει τρεις να παραμείνουν στη χώρα των Βέλγων. Δίνει εντολή σ’ όλους τους διοικητές των λεγεώνων να μεταφέρουν σιτάρι στο στρατόπεδό (τους). Συμβουλεύει τους στρατιώτες (του) με τα εξής λόγια: «Πληροφορούμαι ότι οι εχθροί πλησιάζουν· οι ανιχνευτές μας αναγγέλλουν ότι αυτοί είναι/βρίσκονται κοντά. Οφείλετε/Πρέπει να φυλάγεστε από τη δύναμη των εχθρών· γιατί οι εχθροί συνηθίζουν να (εξ)ορμούν από τους λόφους και μπορούν να κατασφάξουν τους στρατιώτες (μας).

LECTIO VIII: ΟΤΑΝ ΒΓΕΙΣ ΣΤΟ ΚΥΝΗΓΙ, ΠΑΡΕ ΜΑΖΙ ΣΟΥ ΜΟΛΥΒΙ ΚΑΙ ΧΑΡΤΙ

Gaius Plinius Cornelio Tacito suo salutem. Ridebis. Ego tres apros feroces cepi. «Ipse?» interrogabis. Ipse. Ad retia sedebam; erat in proximo non venabulum sed stilus et pugillares; cogitabam aliquid enotabamque; etsi retia vacua, plenas tamen ceras habebam. Silvae et solitudo sunt magna incitamenta cogitationis. Cum in venationibus eris, licebit tibi quoque pugillares adportare: videbis non Dianam in montibus sed Minervam errare. Vale!

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Ο Γάιος Πλίνιος (στέλνει/λέει) χαιρετισμό (ή τις ευχές του) στον φίλο του Κορνήλιο Τάκιτο. Θα γελάσεις. Εγώ έπιασα τρία φοβερά αγριογούρουνα. «Ο ίδιος;» θα ρωτήσεις. Ο ίδιος. Καθόμουν κοντά στα δίχτυα· δεν υπήρχε κοντά μου κυνηγετική λόγχη αλλά γραφίδα και πλάκες αλειμμένες με κερί· σκεφτόμουν κάτι και κρατούσα σημειώσεις· αν και (είχα) άδεια τα δίχτυα, είχα όμως γεμάτες τις πλάκες. Τα δάση και η μοναξιά είναι μεγάλα ερεθίσματα της σκέψης. Όταν βρεθείς στο κυνήγι (ή όταν πας για κυνήγι), θα μπορέσεις κι εσύ να φέρεις πλάκες αλειμμένες με κερί: θα δεις να περιπλανιέται στα βουνά όχι η Άρτεμη αλλά η Αθηνά. Γειά σου (Έχε υγεία/γεια ή Να ‘σαι καλά)!

LECTIO IX: Η ΕΓΚΑΘΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΣΤΗ ΡΩΜΗ

Tarquinius Superbus, septimus atque ultimus regum, hoc modo imperium perdit. Filius eius Sextus Tarquinius pudicitiam Lucretiae, uxoris Collatini laedit. Maritus et pater et Iunius Brutus eam maestam inveniunt. Illis femina cum lacrimis iniuriam aperit et cultro se ipsam interficit. Brutus ex vulnere dolore magno cultrum extrahit et delictum punire parat. Populum concitat et Tarquinio imperium adimit. Liber iam populus Romanus duo consules, Iunium Brutum et Tarquinium Collatinum, deligere constituit.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Ο Ταρκύνιος ο Υπερήφανος, έβδομος και τελευταίος από τους βασιλιάδες (ή βασιλείς), με αυτόν τον τρόπο χάνει την εξουσία. Ο γιος του Σέξτος Ταρκύνιος την τιμή της Λουκρητίας, συζύγου του Κολλατίνου, προσβάλλει. Ο σύζυγος και ο πατέρας και ο Ιούνιος Βρούτος βρίσκουν αυτήν περίλυπη. Σε εκείνους η γυναίκα με δάκρυα αποκαλύπτει την αδικία και σκοτώνει με μαχαίρι τον ίδιο της τον εαυτό (ή αυτοκτονεί). Ο Βρούτος αφαιρεί (ή βγάζει) από την πληγή με μεγάλο πόνο το μαχαίρι και ετοιμάζεται να τιμωρήσει το έγκλημα. Ξεσηκώνει τον λαό και αφαιρεί από τον Ταρκύνιο την εξουσία. Ελεύθερος πια ο ρωμαϊκός λαός αποφασίζει να εκλέξει δύο υπάτους, τον Ιούνιο Βρούτο και τον Ταρκύνιο Κολλατίνο.

LECTIO X: Η ΠΡΟΦΗΤΕΙΑ ΤΟΥ ΔΙΑ

Aeneas bellum ingens geret in Italia. Populos feroces contundet, mores eis imponet et moenia condet. Tu Aeneam ad caelum feres. Postea Iulus, Aeneae filius, regnum ab Lavinio transferet et Albam Longam muniet. Post trecentos annos Ilia duos filios, Romulum et Remum, pariet, quos lupa nutriet. Romulus moenia Martia condet Romanosque de suo nomine appellabit. Romanis imperium sine fine erit. Caesar Augustus, ab Iulo ortus, Belli portas claudet et Saturnium regnum restituet. Hunc tu, ut Aeneam, in caelo accipies.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Ο Αινείας θα διεξαγάγει φοβερό πόλεμο στην Ιταλία. Θα συντρίψει άγριους λαούς, σε αυτούς θα επιβάλει ήθη και θα χτίσει τείχη. Εσύ θα αποθεώσεις τον Αινεία. Αργότερα, ο Ίουλος, ο γιος του Αινεία, θα μεταφέρει το βασίλειο από το Λαβίνιο και την Άλμπα Λόγγα θα οχυρώσει. Μετά από τριακόσια (300) χρόνια, η Ιλία θα γεννήσει δύο γιους, τον Ρωμύλο και τον Ρώμο, τους οποίους θα (ανα)θρέψει μια λύκαινα. Ο Ρωμύλος θα χτίσει τα τείχη του Άρη και θα ονομάσει τους Ρωμαίους από το όνομά του. Στους Ρωμαίους η εξουσία θα είναι χωρίς τέλος. Ο Καίσαρας Αύγουστος, καταγόμενος από τον Ίουλο, θα κλείσει τις πύλες του Πολέμου και θα αποκαταστήσει τη βασιλεία του Κρόνου. Αυτόν εσύ, όπως τον Αινεία, θα (υπο)δεχτείς στον ουρανό.

LECTIO XI: Η ΡΩΜΗ ΚΑΙ Η ΚΑΡΧΗΔΟΝΑ

Hannibal, dux Carthaginiensis, VI et XX annos natus, omnes gentes Hispaniae bello superavit et Saguntum vi expugnavit. Postea Alpes, quae Italiam ab Gallia seiungunt, cum elephantis transiit. Ubi in Italia fuit, apud Ticinum, Trebiam, Trasumenum et Cannas copias Romanorum profligavit et delevit. Populus Romanus cladem Cannensem pavidus audivit. In agro Falerno Hannibal ex insidiis Fabii Maximi se expedivit. Postquam XIV annos in Italia complevit, Carthaginienses eum in Africam revocaverunt. Ibi Hannibal bellum cum Romanis componere frustra cupivit. Denique cum P. Scipione apud Zamam dimicavit, sed Romani victoriam reportaverunt.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Ο Αννίβας, ο Καρχηδόνιος στρατηγός, σε ηλικία 26 χρόνων νίκησε στον πόλεμο όλα τα έθνη της Ισπανίας και κυρίευσε με τη βία το Σάγουντο. Έπειτα πέρασε με ελέφαντες πάνω από τις Άλπεις, που χωρίζουν την Ιταλία από τη Γαλατία. Μόλις βρέθηκε στην Ιταλία, κατατρόπωσε κι εξολόθρευσε τις ρωμαϊκές στρατιές (ή τις στρατιωτικές δυνάμεις των Ρωμαίων) κοντά στον ποταμό Τίκινο, στον ποταμό Τρεβία, στη λίμνη Τρασιμένη και στις Κάννες. Ο Ρωμαϊκός λαός πληροφορήθηκε έντρομος την καταστροφή στις Κάννες. Ο Αννίβας ξέφυγε από την ενέδρα του Φαβίου Μαξίμου στον Φαλερνό αγρό. Αφού συμπλήρωσε 14 χρόνια στην Ιταλία, οι Καρχηδόνιοι τον ανακάλεσαν στην Αφρική. Εκεί ο Αννίβας μάταια επιδίωξε να τελειώσει με συνθήκη τον πόλεμο με τους Ρωμαίους. Τελικά, αγωνίστηκε με τον (ή ενάντια στον) Πόπλιο Σκιπίωνα κοντά στη Ζάμα, αλλά τη νίκη την κέρδισαν οι Ρωμαίοι.

LECTIO XII: Ο ΥΠΑΤΟΣ ΑΙΜΙΛΙΟΣ ΠΑΥΛΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΣΚΥΛΑΚΙ ΤΗΣ ΚΟΡΗΣ ΤΟΥ

L. Aemilio Paulo consuli iterum bellum cum Perse rege gerere obtigit. Ut domum ad vesperum rediit, filiola eius Tertia, quae tum erat admodum parvula, ad complexum patris cucurrit. Pater filiae osculum dedit sed animadvertit eam esse tristiculam. «Quid est» inquit «mea Tertia? Cur tristis es? Quid tibi accidit?» «Mi pater» respondit illa «Persa periit». Perierat enim catellus eo nomine, quem puella multum amabat. Tum pater Tertiae dixit «omen accipio». Sic ex fortuito dicto spem praeclari triumphi animo praesumpsit.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Στον Λεύκιο Αιμίλιο Παύλο, ύπατο για δεύτερη φορά, έτυχε να διεξαγάγει πόλεμο εναντίον του Περσέα, του βασιλιά (ή εναντίον του βασιλιά Περσέα). Καθώς γύριζε προς το σπίτι του κατά το βραδάκι, η κορούλα του η Τερτία, η οποία τότε ήταν πάρα πολύ μικρή, έτρεξε στην αγκαλιά του πατέρα της (ή για να αγκαλιάσει τον πατέρα της). Ο πατέρας έδωσε στην κόρη (του) ένα φιλί αλλά παρατήρησε ότι αυτή ήταν λιγάκι λυπημένη. «Τι συμβαίνει» ρώτησε/είπε «Τερτία μου; Γιατί είσαι λυπημένη; Τι (σου) συνέβη;» «Πατέρα μου,» απάντησε εκείνη «πέθανε ο Πέρσης». Είχε δηλαδή/ πράγματι πεθάνει (ένα) σκυλάκι με αυτό το όνομα, το οποίο η κοπέλα αγαπούσε πολύ. Τότε ο πατέρας είπε στην Τερτία «δέχομαι τον οιωνό». Έτσι από (ένα) τυχαίο λόγο προγεύτηκε νοερά (ή στην ψυχή του) την ελπίδα (ενός) ένδοξου (ή περίλαμπρου) θριάμβου.

LECTIO XIII: ΠΩΣ Η ΓΝΩΣΗ ΝΙΚΗΣΕ ΤΗ ΔΕΙΣΙΔΑΙΜΟΝΙΑ

Sulpicius Gallus legatus Luci Aemili Pauli erat, qui bellum adversus Persen regem gerebat. Serena nocte subito luna defecerat; ob repentinum monstrum terror animos militum invaserat et exercitus fiduciam amiserat. Tum Sulpicius Gallus de caeli ratione et de stellarum lunaeque statu ac motibus disputavit eoque modo exercitum alacrem in pugnam misit. Sic liberales artes Galli aditum ad illustrem illam Paulianam victoriam dederunt. Quia ille metum exercitus Romani vicerat, imperator adversarios vincere potuit.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Ο Σουλπίκιος Γάλλος ήταν ύπαρχος του Λεύκιου Αιμίλιου Παύλου, ο οποίος διεξήγε πόλεμο εναντίον του βασιλιά Περσέα. Μια ξάστερη νύχτα, ξαφνικά η σελήνη είχε χαθεί (είχε πάθει έκλειψη)∙ εξαιτίας του ξαφνικού παράξενου και φοβερού θεάματος, τρόμος είχε καταλάβει τις ψυχές των στρατιωτών και ο στρατός είχε χάσει την αυτοπεποίθησή του (το ηθικό του). Τότε ο Σουλπίκιος Γάλλος μίλησε για τη φύση του ουρανού και τη στάση και τις κινήσεις των αστεριών και της σελήνης, και μ’ αυτόν τον τρόπο έστειλε τον στρατό στη μάχη με αναπτερωμένο το ηθικό (ή πρόθυμο). Έτσι οι ελευθέριες τέχνες του Γάλλου άνοιξαν τον δρόμο για εκείνη τη λαμπρή νίκη του Παύλου. Επειδή εκείνος είχε νικήσει τον φόβο του ρωμαϊκού στρατού, ο στρατηγός μπόρεσε να νικήσει τους αντιπάλους.

 

LECTIO XIV: ΕΝΑ ΦΟΒΕΡΟ ΟΝΕΙΡΟ

Post bellum Actiacum Cassius Parmensis, qui in exercitu M.Antonii fuerat, Athenas confugit. Ibi vix animum sollicitum somno dederat, cum repente apparuit ei species horrenda. Existimavit ad se venire hominem ingentis magnitudinis et facie squalida, similem effigiei mortui. Quem simul aspexit Cassius, timorem concepit nomenque eius audire cupivit. Respondit ille se esse Orcum. Tum terror Cassium concussit et e somno eum excitavit. Cassius servos inclamavit et de homine eos interrogavit. Illi neminem viderant. Cassius iterum se somno dedit eandemque speciem somniavit. Paucis post diebus res ipsa fidem somnii confirmavit. Nam Octavianus supplicio capitis eum adfecit.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Μετά τη ναυμαχία στο Άκτιο, ο Κάσσιος από την Πάρμα, ο οποίος είχε υπηρετήσει στον στρατό του Μάρκου Αντώνιου, κατέφυγε στην Αθήνα. Εκεί, μόλις είχε παραδώσει την ταραγμένη ψυχή του στον ύπνο, (όταν) ξαφνικά του εμφανίστηκε μια φρικτή μορφή. Νόμισε ότι ερχόταν προς αυτόν ένας άνθρωπος με πελώριο μέγεθος και με βρόμικο πρόσωπο, όμοιος με εικόνα (ή μορφή) νεκρού. Μόλις τον είδε ο Κάσσιος, τον έπιασε φόβος και θέλησε να πληροφορηθεί το όνομά του. Εκείνος απάντησε ότι ήταν ο Πλούτωνας. Τότε τρόμος συντάραξε τον Κάσσιο και τον σήκωσε από τον ύπνο. Ο Κάσσιος φώναξε τους δούλους και τους ρώτησε για τον άνθρωπο. Εκείνοι δεν είχαν δει κανένα. Ο Κάσσιος για δεύτερη φορά παραδόθηκε στον ύπνο και ονειρεύτηκε την ίδια μορφή. Μετά από λίγες μέρες η ίδια η πραγματικότητα επιβεβαίωσε την αξιοπιστία του ονείρου. Πράγματι, ο Οκταβιανός του επέβαλε την ποινή του θανάτου.

LECTIO XV: ΤΑ ΗΘΗ ΤΩΝ ΓΕΡΜΑΝΩΝ

Germanorum vita omnis in venationibus atque in studiis rei militaris consistit. Germani non student agriculturae; lacte, caseo et carne nutriuntur. Locis frigidissimis pelles solum habent et in fluminibus lavantur. Cum civitas bellum gerit, magistratus creantur cum vitae necisque potestate. Equestribus proeliis saepe ex equis desiliunt ac pedibus proeliantur: ephippiorum usus res turpis et iners habetur. Vinum a mercatoribus ad se importari non sinunt quod ea re, ut arbitrantur, remollescunt homines atque effeminantur.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Ολόκληρη η ζωή των Γερμανών περιορίζεται στο κυνήγι και στη σπουδή των στρατιωτικών πραγμάτων (στις στρατιωτικές ασχολίες). Οι Γερμανοί δεν ασχολούνται με τη γεωργία, (αλλά) τρέφονται με γάλα, τυρί και κρέας. Αν και ζουν σε περιοχές πάρα πολύ παγωμένες, φορούν μόνο δέρματα και πλένονται στα ποτάμια. Κάθε φορά που η χώρα τους κάνει (ή η πολιτεία διεξάγει) πόλεμο, εκλέγονται άρχοντες με εξουσία ζωής και θανάτου. Στις ιππομαχίες συχνά πηδούν από τα άλογά τους και πολεμούν πεζοί: η χρήση της σέλας θεωρείται ντροπή και μαλθακότητα (ή πράγμα αισχρό και μαλθακό). Δεν επιτρέπουν στους εμπόρους να φέρουν κρασί στη χώρα τους (δεν επιτρέπουν να εισάγεται σ’ αυτούς (ή στη χώρα τους) κρασί από τους εμπόρους), γιατί, εξαιτίας αυτού του πράγματος, όπως πιστεύουν, οι άντρες γίνονται μαλθακοί κι εκθηλύνονται.

https://www.study4exams.gr

 

 

 

Νέα Εισαγωγή Λατινικά

 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΛΑΤΙΝΙΚΑ

ΓΕΝΙΚΑ

 

Ελληνική και Λατινική

Η Ελληνική και η Λατινική ήταν οι κυρίαρχες γλώσσες της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.

H Λατινική μιλιόταν από πολύ μεγάλο τμήμα του πληθυσμού στο δυτικό τμήμα της αυτοκρατορίας.

Η Ελληνική επικρατούσε σαφώς στις ανατολικές περιοχές, αλλά η Λατινική αποτελούσε την επίσημη γλώσσα του κράτους.

Μετά την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης, ακόμη και μετά τη διαίρεση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, για αρκετούς αιώνες η Λατινική παρέμενε η γλώσσα της διοίκησης και των νόμων.

Το λεγόμενο «Βυζάντιο» ας μην ξεχνάμε ότι ήταν το ανατολικό ρωμαϊκό κράτος και διατήρησε συνείδηση των δεσμών του με τη Ρώμη μέχρι την άλωση της Πόλης: η Κωνσταντινούπολη δεν έπαψε ποτέ να αποκαλείται «Νέα Ρώμη», ενώ ο βυζαντινός αυτοκράτορας ονομαζόταν «βασιλεύς των Ρωμαίων».

Σε όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, ακόμη και μετά την απελευθέρωση, το εθνικό ουσιαστικό «Ρωμιός» έφτασε μάλιστα να σημαίνει τον χριστιανό ή τον Έλληνα μαρτυρώντας τους δεσμούς του μεσαιωνικού και του νεότερου ελληνισμού με τον ελληνορωμαϊκό κόσμο.

Στις ρίζες του ευρωπαϊκού πολιτισμού βρίσκονται οι δύο μεγάλες κλασικές γλώσσες και λογοτεχνίες, η ελληνική και η λατινική, και το ανθρωπιστικό τους ιδεολογικό περιεχόμενο.

Η μελέτη αυτού του δισυπόστατου και αδιάσπαστου πνευματικού κόσμου αποτελεί τις λεγόμενες «κλασικές σπουδές».

 

^*Η Εισαγωγή συντέθηκε από τον καθηγητή του Α.Π.Θ. Δημήτριο Νικήτα και έγινε επεξεργασία με προσαρμογές και προσθήκες από τον καθηγητή του Ε.Κ.Π.Α. Βάιο Βαϊόπουλο.

Ο παγκόσμιος χαρακτήρας της Λατινικής

Η Λατινική άφησε τα ίχνη της και στον ελληνικό χώρο, όπως αναφέρθηκε.

Η σφραγίδα της, όμως, αποτυπώθηκε κυρίως στην Κεντρική και Δυτική Ευρώπη, όπου χρησιμοποιήθηκε καθ’ όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα και του Ουμανισμού.

Ήταν η γλώσσα της παιδείας, των γραμμάτων και των τεχνών, καθώς και των επιστημών και των Πανεπιστημίων, ακόμη και όταν εμφανίστηκαν οι «εθνικές» γλώσσες στη λογοτεχνία (μετά τον 10ο αι.).

Οι περισσότερες σύγχρονες ευρωπαϊκές γλώσσες είναι απευθείας απόγονοι της δημώδους Λατινικής: Ιταλική, Γαλλική, Ισπανική, Πορτογαλική, Ρουμανική κ.ά..

Οι γλώσσες αυτές λέγονται ρωμανικές ή λατινογενείς.

Αλλά και άλλες γλώσσες, που δεν είναι λατινογενείς, π.χ. οι αγγλοσαξονικές, τα Αγγλικά και τα Γερμανικά, εμπεριέχουν πάρα πολλές λέξεις λατινικής προέλευσης.

Οι λατινογενείς γλώσσες μετά την ευρωπαϊκή αποικιοκρατία μιλιούνται από πολλούς λαούς της Αφρικής, της Ασίας και της Αμερικής, επομένως από ένα πολύ σημαντικό τμήμα του παγκόσμιου πληθυσμού.

 

Η παγκοσμιότητα της γλώσσας των Ρωμαίων, εκτός από τις γλωσσικές, έχει θρησκευτικές καθώς και πολιτισμικές διαστάσεις:

•  Ο καθολικισμός είχε ως πρόσφατα (1965) επίσημη γλώσσα τη Λατινική.
•  Υπήρξε η σχεδόν αποκλειστική γλώσσα των πανεπιστημίων και της επιστήμης για αιώνες, μέχρι περίπου το τέλος του 19ου αι. αλλά και αργότερα. Έτσι, όροι και έννοιες που διαμορφώθηκαν κατά τη διάρκεια αιώνων, χρησιμοποιούνται και σήμερα, ιδιαίτερα σε κύκλους μορφωμένων: π.χ. οι λέξεις moratorium και mea culpa στην πολιτική, alter ego και tabula rasa στην ψυχολογία, carpe diem και cogito ergo sum στη φιλοσοφία.
•  Ακόμη και σήμερα επινοούνται λατινοπρεπείς όροι σε ποικίλα πεδία ανθρώπινης δραστηριότητας, ακόμη και στο εμπόριο και τη διαφήμιση.
•  Κυρίως, όμως, στη Λατινική συντέθηκε ένα σημαντικό σε όγκο και αξία τμήμα της παγκόσμιας λογοτεχνικής παραγωγής κατά την Αρχαιότητα, τον Μεσαίωνα και τους Νεότερους χρόνους.

Η μεγάλη διάρκεια, η υψηλή ποιότητα και η παγκοσμιότητα της επίδρασης των λατινικών γραμμάτων τα αναδεικνύουν σε συστατικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού, στον ίδιο τουλάχιστον βαθμό με το έτερο σκέλος των κλασικών γραμμάτων, το ελληνικό.

 

 

ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Η λατινική γλώσσα

Η Λατινική ήταν η διάλεκτος των κατοίκων της περιοχής του Λατίου (σήμερα Lazio), όπου βρίσκεται και η Ρώμη.

Παρουσιάζει αρκετές ομοιότητες με την Ελληνική, επειδή:

1.                 τα Λατινικά ανήκουν στην ινδοευρωπαϊκή γλωσσική οικογένεια, όπως και τα Ελληνικά (π.χ. duo-δύο, fero-φέρω, pater-πατήρ),

2.                 Έλληνες και Ρωμαίοι είχαν επαφές ήδη από την εποχή του ελληνικού αποικισμού στην κεντρική και κάτω Ιταλία, καθώς και στη Σικελία (8ος/7ος αι. π.Χ.),

3.                 οι Ρωμαίοι κατέκτησαν τον ελληνικό κόσμο (2ος π.Χ. αι. κ.ε.).

Το λατινικό αλφάβητο, που χρησιμοποιείται σήμερα παγκοσμίως, έχει ελληνική προέλευση: οι Ρωμαίοι γνώρισαν μια παραλλαγή ελληνικού αλφαβήτου από την ελληνική αποικία της Κύμης (8ος/7ος αι. π.Χ.) –κατά την πιθανότερη τουλάχιστον εκδοχή. 

Μέχρι τον 3ο αι. π.Χ. έχουν σωθεί ελάχιστα γραπτά μνημεία χωρίς ιδιαίτερη λογοτεχνική αξία. Αξιόλογα λατινικά λογοτεχνικά κείμενα παράγονται μετά τη «συνάντηση» των Ρωμαίων με τους Έλληνες (περίπου το 240 π.Χ.).

^* Οι Ρωμαίοι, ενώ για τις περισσότερες περιπτώσεις χρησιμοποιούσαν το εθνικό ουσιαστικό «Ρωμαίος» και το επίθετο «ρωμαϊκός», για τη γλώσσα τους διατήρησαν το επίθετο «λατινική».

 

Η γένεση της ρωμαϊκής λογοτεχνίας

Η ρωμαϊκή λογοτεχνία γεννήθηκε υπό την επίδραση της ελληνικής.

Το 240 π.Χ. ένας Έλληνας από τον Τάραντα (Ν. Ιταλία), ο Λίβιος Ανδρόνικος, ανεβάζει στη Ρώμη θεατρικές παραστάσεις με ελληνικά έργα διασκευασμένα στα Λατινικά.

Ο ίδιος αποδίδει στα Λατινικά και την Οδύσσεια του Ομήρου.

Στις ρίζες, λοιπόν, της ρωμαϊκής γραμματείας βρίσκονται το ελληνικό δράμα και ο Όμηρος.

Συνολικά η συγγραφική παραγωγή των Ρωμαίων παρέμεινε στενά συνδεδεμένη με ελληνικά πρότυπα ακόμη και σε μεταγενέστερους χρόνους.

Εποχές της ρωμαϊκής λογοτεχνίας

 

Η ρωμαϊκή λογοτεχνία διαιρείται σε:

• Προκλασική ή αρχαϊκή εποχή (από τις απαρχές μέχρι περίπου το 100 π.Χ.).
• Κλασική εποχή (από το 100 π.Χ. περίπου ως τον θάνατο του Αυγούστου, το 14 μ.Χ.). Μέχρι το 31 π.Χ. έχουμε τη ρεπουμπλικανική περίοδο και από το 31 π.Χ. ως το 14 μ.Χ. την αυγούστεια περίοδο.
• Μετακλασική εποχή (από το 14 μ.Χ. ως τα μέσα του 3ου αι. μ.Χ.).
• Ύστερη Αρχαιότητα (από τα μέσα του 3ου μ.Χ. αι. μέχρι τον 6ο μ.Χ. αι.).

 

 

Γενικά χαρακτηριστικά της ρωμαϊκής λογοτεχνίας

• Είναι στενή και διαρκής η σχέση της με την ελληνική γραμματεία.
•  Οι Ρωμαίοι λογοτέχνες κάθε εποχής, από τον Πλαύτο ως τον Βοήθιο, γνωρίζουν και τη λατινική και την ελληνική γλώσσα και λογοτεχνία.
•  Πλήθος ελληνικές λέξεις μεταφέρονται στο λατινικό λεξιλόγιο. Πολλές επιβιώνουν μέχρι σήμερα στις λατινογενείς γλώσσες.
• Οι Ρωμαίοι λογοτέχνες έχουν ελληνικά πρότυπα: η ελληνική κωμωδία είναι το πρότυπο του Πλαύτου, ο Όμηρος εμπνέει τον Βεργίλιο, οι αρχαϊκοί Έλληνες λυρικοί τον Οράτιο, η αττική τραγωδία τον Σενέκα.
• Οι Ρωμαίοι προσεγγίζουν τα ελληνικά πρότυπα μέσα από τη δημιουργική-πρόσληψη (imitatio) και τον ανταγωνισμό (aemulatio).
• Αρχικά οι Ρωμαίοι λογοτέχνες μιμούνται δημιουργικά κυρίως Έλληνες. Αργότερα, όμως, στους μετακλασικούς χρόνους, όταν η ρωμαϊκή λογοτεχνία έχει ωριμάσει, οι Ρωμαίοι μιμούνται και συναγωνίζονται τους μεγάλους λογοτέχνες της κλασικής Ρώμης, π.χ. τον Κικέρωνα και τον Βεργίλιο.
• Επειδή η ρωμαϊκή λογοτεχνική παραγωγή, όπως σημειώθηκε, αρχίζει στα μέσα του 3ου αι. π.Χ., οι Ρωμαίοι γνωρίζουν εξαρχής ολόκληρη την ελληνική λογοτεχνία στην ωριμότητά της.

Έτσι, επιλέγουν τα πρότυπά τους από όλες τις περιόδους της ελληνικής λογοτεχνίας: και από την ελληνιστική λογοτεχνία (3ος-1ος αι. π.Χ.) και από την κλασική (5ος-4ος αι. π.Χ.) και από την αρχαϊκή (8ος-6ος αι. π.Χ.).

Οι Ρωμαίοι δηλαδή δεν είναι «υποχρεωμένοι» να επηρεαστούν από τους Έλληνες ακολουθώντας τη χρονολογική εξέλιξη της ελληνικής λογοτεχνίας. 

Επιλέγουν τα πρότυπά τους από το σύνολο των ελληνικών έργων που έχουν στη διάθεσή τους.

•  Κατά συνέπεια, η ρωμαϊκή λογοτεχνία δεν παρουσιάζει χρονολογική εξέλιξη των ειδών παρόμοια με την ελληνική: λ.χ. η κωμωδία είναι το πρώτο είδος που ωριμάζει στη Ρώμη, ενώ στην Ελλάδα ήταν το τελευταίο. Το ρωμαϊκό έπος ωριμάζει τελευταίο, ενώ τα ομηρικά έπη ήταν τα πρώτα σημαντικά ελληνικά λογοτεχνικά κείμενα.
•  Οι Ρωμαίοι δεν μιμούνται δουλικά τους Έλληνες. Συχνά μεταμορφώνουν τα ελληνικά είδη: λ.χ. η ρωμαϊκή ελεγεία απέχει πάρα πολύ από την ελληνική ελεγεία.
•  Οι Ρωμαίοι παράγουν και νέα είδη: π.χ. η σάτιρα είναι ένα σχεδόν καθαρά ρωμαϊκό είδος.
• Κάθε Ρωμαίος λογοτέχνης συνήθως εστιάζει σε ένα είδος ή σε μικρό αριθμό λογοτεχνικών ειδών.

Δείχνει μεγάλο ενδιαφέρον για αισθητική ποιότητα και τελειοποιημένη τεχνική στο είδος που θεραπεύει.

 

Η εξέλιξη της ρωμαϊκής λογοτεχνίας

Προκλασική εποχή (απαρχές-περ. 100 π.Χ.)

Γενικά χαρακτηριστικά

• Στην κοινωνική ζωή: στο ρωμαϊκό θρησκευτικό σύστημα έχουν ενταχθεί οι ελληνικοί θεοί.

Όλο και περισσότεροι Ρωμαίοι έρχονται σε επαφή με τον ελληνικό πολιτισμό.

Μορφωμένοι Έλληνες εγκαθίστανται, συχνά χωρίς τη θέλησή τους, στη Ρώμη και μυούν τους Ρωμαίους στην ελληνική γλώσσα και λογοτεχνία.

Ελληνικά έργα τέχνης μεταφέρονται στη Ρώμη.

Οι νέοι γοητεύονται από την ελληνική «μόδα», εισάγονται ελληνικά και ανατολικά έθιμα, που απομακρύνουν τους Ρωμαίους από τα παραδοσιακά λιτά ρωμαϊκά ήθη.

Παράλληλα με όσους θαυμάζουν την ελληνική κουλτούρα, υπάρχουν και συντηρητικοί Ρωμαίοι που βλέπουν με καχυποψία την ελληνική επίδραση.

Τέτοιος ήταν ο Κάτων: ενδεικτικό της νοοτροπίας του ήταν ότι φοβόταν, ανάμεσα σε άλλα, πως οι Έλληνες γιατροί συνωμοτούσαν, για να εξοντώσουν τους Ρωμαίους.

• Στο κράτος και στην πολιτική ζωή: στην Ανατολή ολοκληρώνεται η κατάκτηση της Ελλάδας.

Η Ρώμη ύστερα από τρεις πολέμους εξολοθρεύει τη δεύτερη μεγάλη μεσογειακή δύναμη της εποχής, την Καρχηδόνα, ισοπεδώνει την πόλη (146 π.Χ.) και απομένει μόνη κυρίαρχη στη Μεσόγειο.

Το ρωμαϊκό πολίτευμα (res publica) έχει διαμορφωθεί ως ένα είδος «αριστοκρατικής δημοκρατίας».

Σημειώνονται πολιτικο-κοινωνικές αναταραχές λόγω των μεγάλων κοινωνικών ανισοτήτων.

 

Ενδεικτικές είναι οι μεταρρυθμιστικές απόπειρες των Γράκχων.

Υπάρχουν διαστήματα ηρεμίας και συμβιβασμού αλλά οι εμφύλιες συρράξεις θα συνεχιστούν για αρκετές δεκαετίες και μετά το 100 π.Χ.

• Στα γράμματα: συντελείται η ιστορική συνάντηση των Ρωμαίων με τους Έλληνες.

Οι Έλληνες έχουν ήδη δημιουργήσει ώριμη λογοτεχνία.

Οι Ρωμαίοι τη θαυμάζουν: αρχικά κυρίως μιμούνται και στη συνέχεια μετασχηματίζουν δημιουργικά τα ελληνικά πρότυπα.

Κωμωδία

Το πρώτο είδος που ωριμάζει στη Ρώμη είναι η κωμωδία.

Οι Ρωμαίοι κωμωδιογράφοι επηρεάζονται περισσότερο όχι από την αττική κωμωδία του 5ου-4ου αι. π.Χ. και τον Αριστοφάνη αλλά από τη λεγόμενη Νέα Κωμωδία της ελληνιστικής περιόδου, κυρίως από τον Μένανδρο.

Τα έργα τους έχουν κατά κανόνα υποθέσεις ελληνικές και όχι ρωμαϊκές.

Οι δύο πιο γνωστοί Ρωμαίοι κωμωδιογράφοι είναι ο Πλαύτος (3ος αι. π.Χ.) και ο Τερέντιος (2ος αι. π.Χ.).

Η επίδρασή τους είναι εμφανής στις γαλλικές κωμωδίες του Μολιέρου.

Η ρωμαϊκή κωμωδία ψυχαγώγησε επί αιώνες τη Δύση και άσκησε σοβαρές επιδράσεις σε μεγάλους διανοούμενους και λογοτέχνες, όπως ο Πετράρχης, ο Γκαίτε, ο Μολιέρος, ο Σαίξπηρ και ο Θερβάντες.

 

Τραγωδία

Την ίδια περίοδο οι Ρωμαίοι συνθέτουν τραγωδίες, επηρεασμένοι από τα δράματα της Μεγάλης Ελλάδας.

Τα θέματα της ρωμαϊκής τραγωδίας προέρχονται από την ελληνική λογοτεχνία.

Οι Ρωμαίοι δείχνουν ιδιαίτερη προτίμηση στην τρωική θεματολογία, ίσως γιατί θεωρούσαν ότι τους αφορά περισσότερο: είχε ήδη διαμορφωθεί ο εθνικός ρωμαϊκός μύθος κατά τον οποίο γενάρχης της Ρώμης ήταν ο Τρώας Αινείας.

Γράφονται, βέβαια, και τραγωδίες με θέματα καθαρά ρωμαϊκού ιστορικού περιεχομένου.

Έπος

Ο Λίβιος Ανδρόνικος, όπως είπαμε, απέδωσε στα Λατινικά την Οδύσσεια (σε σατούρνιο στίχο, ένα ιταλικό μέτρο).

Ο Έννιος βλέπει τον εαυτό του ως δεύτερο Όμηρο και συνθέτει ένα ιστορικό έπος (Χρονικά–Annales) σε δακτυλικό εξάμετρο, το μέτρο των ομηρικών επών. Οι Ρωμαίοι θεωρούσαν αυτό το έργο ως το «εθνικό» τους έπος μέχρι τη σύνθεση της Αινειάδας του Βεργιλίου.

Σάτιρα

Η σάτιρα είναι ένα νέο, καθαρά ρωμαϊκό είδος, με το οποίο σχολιάζονται σκωπτικά επιφανείς Ρωμαίοι, πολιτικοί ή λογοτέχνες, αλλά και άσημα πρόσωπα.

Πεζογραφία

Το αρχαιότερο πεζό λατινικό έργο που σώζεται ανήκει στον Κάτωνα, που, όπως είπαμε, ήταν παθιασμένος με τα πατροπαράδοτα ρωμαϊκά ιδεώδη και καχύποπτος απέναντι στις ξένες επιρροές.

Έχει τίτλο Για τη γεωργία (De agricultura), παρουσιάζει τη ζωή του γεωργού και περιέχει γεωργικές οδηγίες και συμβουλές οργάνωσης του οίκου.

Κλασική εποχή (περ. 100 π.Χ.-14 μ.Χ.)

Γενικά χαρακτηριστικά

• Στην πολιτική ζωή και το κράτος: κορυφώνεται η ένταση μεταξύ των δύο παρατάξεων της Γερουσίας (Senatus): των populares («δημοκρατικών») και των optimates («αριστοκρατικών»).

Εμφύλιες συρράξεις, προγραφές και δολοφονίες ταράζουν το εσωτερικό. Χαρακτηριστικό γεγονός είναι η δολοφονία του Ιούλιου Καίσαρα το 44 π.Χ..

Ο κύκλος των εμφυλίων θα κλείσει το 31 π.Χ. στο Άκτιο, στον Αμβρακικό κόλπο: ο υιοθετημένος γιος του Ιούλιου Καίσαρα, ο Οκταβιανός, θα νικήσει τον στόλο του πολιτικού του αντιπάλου, του Μάρκου Αντωνίου, και της βασίλισσας του ελληνιστικού κράτους της Αιγύπτου, της Κλεοπάτρας, που ήταν σύμμαχος του Αντωνίου.

Ο Οκταβιανός θα μείνει μόνος κυρίαρχος στην πολιτική ζωή της Ρώμης και θα ξεκινήσει μια νέα εποχή για το απέραντο ρωμαϊκό κράτος.

Μετά την επικράτηση του Οκταβιανού, η «αριστοκρατική δημοκρατία» της Ρώμης μετασχηματίζεται σταδιακά σε απολυταρχία, με την κυριαρχία ενός πολιτικού προσώπου.

Το παραδοσιακό, αριστοκρατικό στην ουσία του, πολίτευμα της res publica, μεταβάλλεται στην πράξη.

Χωρίς να καταργείται η Γερουσία, το κράτος ελέγχεται πλέον από έναν ισχυρό άνδρα, τον νικητή των εμφυλίων Οκταβιανό.

Αυτός λαμβάνει τον τίτλο «Αύγουστος», που στο εξής θα συνοδεύει κάθε αυτοκράτορα στη Ρώμη (και αργότερα στη Νέα Ρώμη/Κωνσταντινούπολη).

Με τον Οκταβιανό αρχίζει μια περίοδος χωρίς μεγάλες αναταράξεις στο εσωτερικό και χωρίς μεγάλα προβλήματα εκτός συνόρων.

Η λεγόμενη «ρωμαϊκή ειρήνη» (pax Romana) θα διαρκέσει περίπου δύο αιώνες και, γενικά, θα φέρει ευημερία για την ανθρωπότητα.

Η Ρώμη αποκτά πλήρη αυτοσυνειδησία ως οικουμενική δύναμη με θεϊκές-ηρωικές καταβολές, που χάνονται στον χώρο του μύθου, και θεωρεί πως διαθέτει προοπτικές αιώνιας κυριαρχίας.

Αυτή η αντίληψη διαπερνά και τη λογοτεχνία της αυγούστειας περιόδου.

• Στην κοινωνική ζωή: διευρύνεται η επίδραση του ελληνικού τρόπου ζωής.

Εισάγονται λατρείες από την Ανατολή, όπως η λατρεία της Κυβέλης, της Ίσιδας κ.ά.

Παρατηρείται αυξανόμενη εισχώρηση νέων ηθών, μείωση των γεννήσεων, απομάκρυνση από τον πατροπαράδοτο λιτό ρωμαϊκό βίο.

Γι’ αυτό ο Αύγουστος προσπαθεί να επαναφέρει τις παραδοσιακές ρωμαϊκές αξίες και να ενισχύσει τη θρησκεία και την οικογένεια, αλλά χωρίς μεγάλη επιτυχία.

Ωστόσο, νέοι ναοί χτίζονται, παλιά ιερά ανακαινίζονται, η Ρώμη γίνεται μια εντυπωσιακή «πόλη του μαρμάρου».

• Στα γράμματα: η επίδραση των Ελλήνων παραμένει καταλυτική, γίνεται όμως βαθύτερη και ουσιαστικότερη.

Οι Ρωμαίοι δεν περιορίζονται σε απλή μίμηση.

Τα ελληνικά είδη παίρνουν νέα ζωή από τη ρωμαϊκή πρόσληψη και μεταμορφώνονται.

Οι Ρωμαίοι συγγραφείς και ποιητές συναγωνίζονται τους σπουδαίους Έλληνες δημιουργούς των ελληνιστικών, κλασικών και αρχαϊκών χρόνων: π.χ. ο Κικέρων τους Έλληνες ρήτορες και φιλοσόφους, ο Βεργίλιος τον Θεόκριτο και τον Όμηρο, ο Οράτιος την αιολική ποίηση.

Τα έργα της εποχής αυτής διαμόρφωσαν την έννοια του «κλασικού»: ως προς τη μορφή παρουσιάζουν αισθητική τελειότητα· στο περιεχόμενο τα διακρίνει ιδεολογική ωριμότητα.

Κείμενα, όπως αυτά του Κικέρωνα, του Βεργιλίου, του Ορατίου, του Οβιδίου, εμπνέουν την ευρωπαϊκή λογοτεχνία μέχρι τις μέρες μας.

Στη ρεπουμπλικανική περίοδο (ή χρόνους του Κικέρωνα, 100-31 π.Χ.) ανθεί κυρίως η πεζογραφία.

Στην περίοδο του Αυγούστου (31 π.Χ.-14 μ.Χ.) ακμάζει κυρίως η ποίηση.

 

Α. Η ρεπουμπλικανική περίοδος ή

οι χρόνοι του Κικέρωνα (100-31 π.Χ.)

Πεζογραφία

Εμφανίζονται κορυφαίοι πεζογράφοι.

Ο Κικέρων ήταν ένας σημαντικός πολιτικός της εποχής του και ένας από τους μεγαλύτερους ρήτορες της αρχαιότητας.

Έγραψε πάνω από εκατό πολιτικούς και δικανικούς λόγους, καθώς και θεωρητικά κείμενα για τη ρητορική τέχνη.

Συνέθεσε, επίσης, φιλοσοφικούς διαλόγους επηρεασμένος από τον Πλάτωνα και άλλα φιλοσοφικά ρεύματα.

Η ποιότητα του λόγου και ο πλούτος των ιδεών του τον καθιέρωσαν ανάμεσα στους μεγάλους της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Ο Ιούλιος Καίσαρ είναι πιο γνωστός ως στρατηγός και πολιτικός.

Ήταν όμως ταυτόχρονα ένας από τους πιο μορφωμένους ανθρώπους της εποχής του.

Δεν ήταν ιστορικός με τη στενή έννοια, αλλά έγραψε ένα είδος στρατιωτικών απομνημονευμάτων σε λιτή γλώσσα.

Ο Σαλλούστιος Κρίσπος, ο πρώτος σπουδαίος Ρωμαίος ιστορικός, ήταν θαυμαστής του Θουκυδίδη και διέπρεψε στην ιστορική μονογραφία.

 ^* Η ιστορική μονογραφία είναι μια πραγματεία που εξετάζει με τρόπο ολοκληρωμένο ένα θέμα περιορισμένης έκτασης και ενδιαφέροντος, για παράδειγμα αποκλειστικά έναν πόλεμο.

Ποίηση

Εμφανίζεται το πρώτο «μοντερνιστικό» κίνημα της ρωμαϊκής λογοτεχνίας, οι «νεωτερικοί».

Είναι επηρεασμένοι από τον αλεξανδρινό Καλλίμαχο (3ος αι. π.Χ.) και την ελληνιστική ποίηση.

Δημιουργούν συνήθως σύντομα και πολύ προσεγμένα στη μορφή ποιήματα.

Αποφεύγουν τα μεγάλα παραδοσιακά θέματα του έπους, όπως τα ηρωικά κατορθώματα και ο πόλεμος.

Στρέφονται σε πιο προσωπικά θέματα, όπως ο έρωτας.

Ο πιο γνωστός εκπρόσωπος των «νεωτερικών» είναι ο λυρικός ποιητής Κάτουλλος.

Στα ποιήματά του κυρίαρχη λογοτεχνική περσόνα είναι μια γυναίκα που ερωτεύθηκε με πάθος και την αναφέρει με το ψευδώνυμο «Λεσβία».

Η Λεσβία έγινε διαχρονικό σύμβολο ερωτικής ποιητικής έμπνευσης και ο Κάτουλλος ο πρώτος «ρομαντικός» ποιητής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας.

Ο Λουκρήτιος γράφει το έπος Για τη φύση των πραγμάτων (De rerum natura).

Δεν πρόκειται για ηρωικό έπος, αλλά έχει φιλοσοφικό περιεχόμενο.

 Μεταφέρει την επικούρεια φιλοσοφία σε στίχους, μάχεται τη δεισιδαιμονία και επιχειρεί να απαλλάξει τον άνθρωπο από το φόβο του θανάτου.

Β. Οι Αυγούστειοι χρόνοι (31 π.Χ.-14 μ.Χ.)

Ποίηση

Εμφανίζονται κορυφαίοι ποιητές.

Ο Βεργίλιος είναι ο ποιητής της Αινειάδας, που συνδυάζει στοιχεία της Ιλιάδας και της Οδύσσειας.

Θέμα της είναι η αναχώρηση του Αινεία από την Τροία, οι περιπλανήσεις του και η εγκατάστασή του στο Λάτιο.

Ο Βεργίλιος είναι αυτός που δίνει την τελική μορφή στον ιδρυτικό μύθο της Ρώμης, σύμφωνα με τον οποίο την «αιώνια πόλη» ίδρυσε ο Ρωμύλος, απόγονος του Τρώα Αινεία.

Η Αινειάδα συνοψίζει τις βλέψεις και τις προοπτικές της εποχής του Αυγούστου για οικουμενική και αιώνια κυριαρχία των Ρωμαίων, αιτιολογώντας το ρωμαϊκό imperium.

Αναγνωρίστηκε εξαρχής ως το εθνικό έπος των Ρωμαίων.

Ο ποιητής της επέδρασε ίσως όσο κανείς στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία μέχρι και σήμερα.

Ο Αυγουστίνος, ο Πετράρχης, ο Δάντης, ο Σίλλερ είναι μερικοί μόνο από τους μεγάλους Ευρωπαίους λογοτέχνες για τους οποίους αποτέλεσε πρότυπο.

Ο Οράτιος είναι ο πιο σημαντικός λυρικός ποιητής, αυτός που μετέφερε το αιολικό μέλος στη Ρώμη.

Συνθέτει τις Ωδές (Carmina) με πρότυπα τους Έλληνες λυρικούς.

Γράφει όμως και σάτιρα και επιδίδεται και στο είδος της ποιητικής επιστολής.

Οι τρεις κορυφαίοι Ρωμαίοι ελεγειακοί ήταν ο Τίβουλλος, ο Προπέρτιος και ο Οβίδιος.

Βρίσκονται υπό την επιρροή του κινήματος των «νεωτερικών» (βλ. παραπάνω) και ενδιαφέρονται για τη μορφική τελειότητα των έργων τους.

Αλλάζουν ριζικά την ελληνική ελεγεία, που είχε ποικιλία θεμάτων (ήταν πολεμική, πολιτική, φιλοσοφική κ.ο.κ.).

Στην ανανεωμένη ρωμαϊκή ελεγεία θεματικό κέντρο είναι ο έρωτας, τον οποίο οι ελεγειακοί συνδέουν άμεσα με την ερωτική ποίηση και με συζητήσεις για την αξία των ποιητικών ειδών.

Ο τελευταίος από τους ελεγειακούς, ο Οβίδιος, γράφει και επική ποίηση, αλλά την ανανεώνει: δημιούργησε μια μυθολογική «αντι-Αινειάδα», τις Μεταμορφώσεις (Metamorphoses).

Το επικό αυτό ποίημα περιλαμβάνει 250 περίπου μύθους, κυρίως ελληνικής προέλευσης, που περιέχουν κάποιο στοιχείο μεταμόρφωσης (π.χ. ο μύθος της Δάφνης, που μεταμορφώνεται στο φυτό δάφνη, για να γλιτώσει από το ερωτικό κυνήγι του Απόλλωνα).

Την ελληνική μυθολογία οι καλλιτέχνες της Αναγέννησης, η Ευρώπη (αλλά ακόμη και η σύγχρονη Ελλάδα) γνώρισε κυρίως από αυτή τη θαυμαστή μυθολογική «εγκυκλοπαίδεια» των οβιδιακών Μεταμορφώσεων.

Πεζογραφία

Ο ιστορικός Τίτος Λίβιος παρουσίασε τη διαδρομή της Ρώμης από την ίδρυσή της μέχρι περίπου το τέλος του 1ου αι. π.Χ. Έννοιες, όπως ο mos maiorum (το ήθος των προγόνων), η pietas (η αίσθηση του καθήκοντος, η ευσέβεια), η virtus (η αρετή), οι παραδοσιακές δηλαδή ρωμαϊκές αξίες, κυριαρχούν στην ιστοριογραφία του.

Την ίδια εποχή στον χώρο της «επιστημονικής» λογοτεχνίας ο Βιτρούβιος με το σύγγραμμά του Για την αρχιτεκτονική (De architectura) αποδεικνύει τις προχωρημένες αρχιτεκτονικές γνώσεις της εποχής.

 

Μετακλασική εποχή 14 μ.Χ.-μέσα του 3ου αι. μ.Χ.

Γενικά χαρακτηριστικά

• Στην πολιτική ζωή, το κράτος και την κοινωνία: βρισκόμαστε στην περίοδο των αυτοκρατόρων και η δύναμη της Γερουσίας (Senatus) διαρκώς μειώνεται.

Το ρωμαϊκό κράτος γνωρίζει τη μεγαλύτερη εδαφική εξάπλωση στις αρχές του 2ου μ.Χ. αιώνα: εκτείνεται από τη Βρετανία ως τη Σαχάρα και από τον Ατλαντικό ως τον Δούναβη και τον Ευφράτη.

Όμως, από τα τέλη του 2ου αι. μ.Χ. η Ρώμη δέχεται σημαντικές εξωτερικές πιέσεις που θα ενταθούν τον 3ο και τον 4ο αιώνα.

Το 212 μ.Χ. αναγνωρίζεται το δικαίωμα του Ρωμαίου πολίτη σε κάθε κάτοικο της τεράστιας αυτοκρατορίας.

Ο χριστιανισμός εξαπλώνεται και δημιουργεί προοδευτικά μια νέα πραγματικότητα.

 

• Στα γράμματα: η λατινική γλώσσα και λογοτεχνία έχουν ωριμάσει.

Οι λογοτέχνες της εποχής γνωρίζουν καλά και τις δύο κλασικές γλώσσες (Λατινικά και Ελληνικά).

Παρουσιάζεται το φαινόμενο του κλασικισμού, δηλαδή έντονη προσπάθεια απομίμησης της λογοτεχνίας της κλασικής περιόδου.

Μάλιστα, πρότυπα πλέον δεν είναι μόνο οι Έλληνες κλασικοί αλλά και οι Ρωμαίοι (π.χ. Βεργίλιος, Κικέρων, κ.ά.).

Προς το τέλος της περιόδου εμφανίζεται και το φαινόμενο του αρχαϊσμού, δηλαδή στροφή του ενδιαφέροντος και προς στους προκλασικούς.

Χαρακτηριστικό είναι, ακόμη, ότι τώρα οι λογοτέχνες προέρχονται συχνότερα από τις επαρχίες, ενώ στις προηγούμενες περιόδους οι συγγραφείς και οι ποιητές προέρχονταν κυρίως από την Ιταλία.

Οι εξελίξεις που σημειώνονται λόγω του χριστιανισμού επηρεάζουν και τη λογοτεχνική παραγωγή: εμφανίζονται οι πρώτοι χριστιανοί συγγραφείς.

Ποικιλία λογοτεχνικών ειδών

Στη διάρκεια της περιόδου καλλιεργείται μεγάλο εύρος λογοτεχνικών ειδών:

• Γραμματικοί εκπονούν πραγματείες για τη γλώσσα και Σχόλια για τα κλασικά κείμενα (π.χ. για την Αινειάδα ή τις ρωμαϊκές κωμωδίες).
• Γράφονται επιστημονικές πραγματείες, όπως η «εγκυκλοπαίδεια» των επιστημών που συνέταξε ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος και αποτέλεσε το πρότυπο για ανάλογες μεταγενέστερες συνθέσεις.
• Καλλιεργείται η νομολογία, που θα αποτελέσει την πηγή της νομοθεσίας του Ιουστινιανού μερικούς αιώνες αργότερα, αλλά και γενικότερα τη βάση του σύγχρονου ευρωπαϊκού δικαίου.
• Οι επικοί ποιητές της περιόδου είτε μιμούνται είτε προσπαθούν να ανατρέψουν το πρότυπο του Βεργιλίου.
• Γράφονται επίσης: ιστορικά έργα υψηλού επιπέδου, βιογραφικά έργα, επιγράμματα και σάτιρες, επιστολές, μυθιστορήματα.
• Ο Σενέκας ο Νεότερος γράφει φιλοσοφικές πραγματείες στα πρώτα μεταχριστιανικά χρόνια. Η στωική φιλοσοφία του είχε ανθρωποκεντρικό προσανατολισμό και παρουσίαζε ομοιότητες με τη χριστιανική διδασκαλία, γι’ αυτό συγκέντρωσε μεγάλη συμπάθεια στους χριστιανικούς κύκλους.

Ο Σενέκας συνέθεσε επίσης αρκετές τραγωδίες, επηρεασμένες κυρίως από τον Ευριπίδη (έγραψε π.χ. μια δική του Μήδεια).

Με τη σειρά του ο ίδιος ο Σενέκας αποτελεί μια σημαντικότατη πηγή επιρροής για το μεταγενέστερο ευρωπαϊκό θέατρο: Ευρωπαίοι δραματουργοί συχνά, μάλιστα, γνώρισαν τον Ευριπίδη και τους Έλληνες τραγικούς όχι απευθείας από τα ελληνικά κείμενα, αλλά με τη διαμεσολάβηση του Σενέκα (π.χ. ο Ρακίνας).

– Ο Πετρώνιος γράφει ένα εμβληματικό μυθιστόρημα, τα Σατυρικά (Satyrica), όπου αφηγείται ποικίλες ερωτικές περιπέτειες με απροκάλυπτη σεξουαλικότητα. Αποτελεί σπουδαίο κεφάλαιο στην ιστορία της λογοτεχνίας, εμπνέοντας ακόμη και κινηματογραφιστές της εποχής μας (π.χ. τον Φελίνι).

– Σημαντική εξέλιξη: εμφανίζονται χριστιανοί συγγραφείς, κυρίως στη βόρεια Αφρική. Ο χριστιανισμός δημιουργεί ένα νέο πλαίσιο του χριστιανισμού μέσα στο οποίο θα αναζωογονηθούν σταδιακά τα είδη της εθνικής γραμματείας.

Ύστερη Αρχαιότητα (μέσα του 3ου αι. μ.Χ.- 6ος αι. μ.Χ.)

Γενικά χαρακτηριστικά

• Στην πολιτική ζωή και στο κράτος: διαδραματίζονται σοβαρές ιστορικές εξελίξεις.

Βαρβαρικές επιδρομές προξενούν προβλήματα στα σύνορα.

Η δυναστεία του Μ. Κωνσταντίνου εξασφαλίζει σταθερότητα.

Ιδρύεται η Νέα Ρώμη (Κωνσταντινούπολη) το 330 μ.Χ..

Σημειώνονται μεταναστεύσεις λαών στην Ανατολή και τη Δύση.
Διασαλεύεται η ενότητα του ρωμαϊκού κράτους.

Το ανατολικό τμήμα της αυτοκρατορίας παραμένει ισχυρό και ακμάζει, ενώ το δυτικό υποκύπτει στους βαρβάρους.

Ο χριστιανισμός αναγνωρίζεται ως επίσημη θρησκεία.

Η Εκκλησία γίνεται ένα αναγνωρισμένο κέντρο εξουσίας.

• Στα γράμματα: η σταθερότητα που εξασφαλίζει η δυναστεία του Μ. Κωνσταντίνου οδηγεί και σε άνθηση της λογοτεχνίας.

Λόγω του χριστιανισμού η λογοτεχνία αποκτά έντονο θρησκευτικό χαρακτήρα.
Η οικουμενική διάσταση της αυτοκρατορίας αποτυπώνεται και στη λογοτεχνία.

Οι συγγραφείς και ποιητές που γράφουν στα Λατινικά προέρχονται από περιοχές εκτός Ιταλίας: είναι κυρίως Ισπανοί, Γάλλοι, Αφρικανοί.

Η νέα κοινωνική πραγματικότητα δημιουργεί και ένα νέο αναγνωστικό κοινό: ένα πλήθος κρατικών λειτουργών, υπαλλήλων και επαγγελματιών διαθέτει κάποια καλλιέργεια.

Νέα είδη, συχνά με ψυχαγωγικό και ευχάριστο περιεχόμενο, κάνουν την εμφάνισή τους, π.χ. η ακροστιχίδα, το αίνιγμα κ.ά.

Η λατινική γλώσσα, καθώς μιλιέται από όλο και ευρύτερα στρώματα εκτός Ιταλίας, απομακρύνεται από τη Λατινική των κλασικών χρόνων και παρουσιάζει μεταβολές που προαναγγέλλουν τις εξελίξεις των επόμενων αιώνων.

Εθνική γραμματεία

Ο Βοήθιος συνέθεσε δικά του φιλοσοφικά έργα, επιπλέον όμως σχολίασε και μετέφρασε τον Αριστοτέλη στα Λατινικά: χάρη σε αυτόν μελέτησε την αριστοτελική φιλοσοφία η μεσαιωνική Δύση.

 

Χριστιανική γραμματεία

Τον 4ο αι. εμφανίζονται στη Δύση ‒όπως συνέβη και στην Ανατολή‒ τρεις ιεράρχες, που χαρακτηρίζονται «Πατέρες της Εκκλησίας».

Με το έργο τους συνδέουν τον χριστιανισμό με τον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό και συζητούν σε βάθος θρησκευτικά ζητήματα:

Ο Αμβρόσιος, επίσκοπος Μεδιολάνων (Μιλάνου), γράφει τους Ύμνους.

Ο Ιερώνυμος μετέφρασε την Αγία Γραφή: η λεγόμενη Vulgata θεωρείται μέχρι σήμερα η μόνη έγκυρη λατινική απόδοση της Βίβλου.

Ο Αυγουστίνος με τα έργα του, π.χ. Πολιτεία του Θεού (De civitate Dei), έγινε ένα από τα θεωρητικά θεμέλια του Μεσαίωνα, με τεράστια επίδραση και κατά τους Νεότερους Χρόνους στην ευρωπαϊκή σκέψη.

Η ρωμαϊκή λογοτεχνία δεν τελειώνει τον 6ο αιώνα· συνεχίζεται στα χρόνια του Μεσαίωνα (6ος-13ος αι.) αλλά και κατά τη διάρκεια του Ουμανισμού και των Νεότερων Χρόνων («νεολατινική γραμματεία»).

Η παράδοση των κλασικών συγγραφέων, άλλωστε, δεν διακόπτεται ποτέ.

Μετά τις βαρβαρικές επιδρομές και τη διείσδυση των γερμανικών γλωσσών, διαμορφώνονται σταδιακά οι ρωμανικές γλώσσες.

Έτσι, η Λατινική της λογοτεχνίας γίνεται ακατανόητη για τον πολύ κόσμο.

Παρέμεινε, όμως, για αιώνες η μόνη γραπτή γλώσσα, η γλώσσα με την οποία μεταδιδόταν η γνώση, γι’ αυτό και συνδέθηκε με τα πανεπιστήμια και την επιστήμη διαχρονικά.

Τα λατινικά κείμενα όλων των εποχών εξακολουθούν να διαβάζονται στο πρωτότυπο ή μεταφρασμένα, επηρέασαν και επηρεάζουν τη νεότερη πνευματική παραγωγή και παραμένουν πάντοτε βασικός πόλος παιδείας και πολιτισμού.

 

Χάρτης της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας στην εξάπλωση της από το θάνατο
του Αυγούστου μέχρι το θάνατο του Τραϊανού

 

 

 

 

 

ΤΕΛΟΣ