👉Άν θέλετε να κατεβάσετε το αρχείο σε μορφή pdf θα το βρείτε στον παρακάτω σύνδεσμο:
Φιλόλογος Α.Π.Θ. - Εκπαιδευτικός // Live Φιλολογικά Μαθήματα σε Tiktok & Youtube // Online Συμβουλευτική (για μαθητές, γονείς, φοιτητές φιλολογίας και νέους συναδέλφους φιλολόγους)!
Τετάρτη 23 Απριλίου 2025
Κειμενικοί Δείκτες
👉Γλωσσικές Επιλογές/ Εκφραστικά Μέσα είναι οι γλωσσικές επιλογές του/της συγγραφέα αφορούν: α) την επιλογή του λεξιλογίου (ως γλωσσική ιδιοτυπία, ιδίωμα ή διάλεκτο του αφηγητή και ως ιδιόλεκτο των ηρώων)· β) τους γραμματικούς χρόνους, τις εγκλίσεις και τα ρηματικά πρόσωπα, τα οποία δηλώνουν διαφορετικά χρονικά επίπεδα, διαφορετικούς βαθμούς βεβαιότητας ή επιθυμίας, τρόπους απεύθυνσης· γ) τη στίξη που υιοθετεί σε συγκεκριμένα σημεία του κειμένου· δ) τα σχήματα λόγου, δηλαδή τις ιδιορρυθμίες του λόγου που αφορούν τη θέση των λέξεων και φράσεων στη σειρά του λόγου (σχήμα κύκλου, ασύνδετο/πολυσύνδετο, υπερβατό κ.ά.) και τη σημασία με την οποία χρησιμοποιείται μια λέξη ή φράση σε μια συγκεκριμένη περίπτωση (μεταφορά, παρομοίωση, αντίθεση κ.ά.). Όλες οι γλωσσικές επιλογές συνδέονται λειτουργικά με το νόημα και το ύφος του έργου.
1. Κειμενικούς δείκτες που σχετίζονται με τη γλώσσα (τις γλωσσικές επιλογές και τα εκφραστικά μέσα) ενός κειμένου:
– Σχήματα Λόγου
– Ρηματικά Πρόσωπα
– Στίξη
– Χρήση Ερωτημάτων
– Ενεργητική και Παθητική Σύνταξη
– Ευθύς και Πλάγιος Λόγος
– Αναφορική και Ποιητική Λειτουργία της Γλώσσας
– Δήλωση – Συνυποδήλωση
– Εγκλίσεις του Ρήματος
– Τροπικότητες του Ρήματος
– Διαθέσεις και Φωνές του Ρήματος
– Χρόνοι του Ρήματος
– Επίπεδα Λόγου και Ύφος Κειμένου
– Χαρακτηριστικά Επιστημονικού Λόγου
– Διαδοχική Υπόταξη
– Αναφορικές Προτάσεις
– Ονοματοποίηση
– Ειδικές Γλώσσες
– Καταγωγή των Λέξεων
– Σύνθετες Λέξεις
2. Kειμενικοί δείκτες που σχετίζονται με την οργάνωση – δομή ενός κειμένου:
– Διαρθρωτικές Λέξει
– Συνοχή Κειμένου
– Τρόποι Ανάπτυξης Παραγράφων
3. Κειμενικοί δείκτες που σχετίζονται με το περιεχόμενο ενός κειμένου:
– Αφηγηματικοί Τρόποι
– Τρόποι Πειθούς
– Συλλογισμοί – Επιχειρήματα
– Αξιολόγηση Επιχειρήματος
1. Κειμενικούς δείκτες που σχετίζονται με τη γλώσσα (τις γλωσσικές επιλογές και τα εκφραστικά μέσα) ενός κειμένου:
– Σχήματα Λόγου
– Ρηματικά Πρόσωπα
– Στίξη
– Χρήση Ερωτημάτων
– Ενεργητική και Παθητική Σύνταξη
– Ευθύς και Πλάγιος Λόγος
– Αναφορική και Ποιητική Λειτουργία της Γλώσσας
– Δήλωση – Συνυποδήλωση
– Εγκλίσεις του Ρήματος
– Τροπικότητες του Ρήματος
– Διαθέσεις και Φωνές του Ρήματος
– Χρόνοι του Ρήματος
– Επίπεδα Λόγου και Ύφος Κειμένου
– Χαρακτηριστικά Επιστημονικού Λόγου
– Διαδοχική Υπόταξη
– Αναφορικές Προτάσεις
– Ονοματοποίηση
– Ειδικές Γλώσσες
– Καταγωγή των Λέξεων
– Σύνθετες Λέξεις
2. Kειμενικοί δείκτες που σχετίζονται με την οργάνωση – δομή ενός κειμένου:
– Διαρθρωτικές Λέξει
– Συνοχή Κειμένου
– Τρόποι Ανάπτυξης Παραγράφων
3. Κειμενικοί δείκτες που σχετίζονται με το περιεχόμενο ενός κειμένου:
– Αφηγηματικοί Τρόποι
– Τρόποι Πειθούς
– Συλλογισμοί – Επιχειρήματα
– Αξιολόγηση Επιχειρήματος
Πηγή:
Ο εκφραστικός λόγος
Ο ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ
Περικλής Πολίτης
Ημερολόγια, αυτοβιογραφίες, αυθόρμητες ομολογίες, απολογίες, ευχές και κατάρες, ακόμη και σημειώματα πριν από αυτοκτονία (!), μα πάνω απ' όλα η άτυπη καθημερινή συνομιλία έχουν μελετηθεί ως αντιπροσωπευτικές μορφές εκφραστικού λόγου. Υπάρχουν, ωστόσο, και πιο συμβατικοποιημένες μορφές, που συνήθως εκφράζουν συναισθήματα και πεποιθήσεις ομάδων: τα θρησκευτικά σύμβολα πίστης, τα μανιφέστα, οι διακηρύξεις ανεξαρτησίας, τα συντάγματα και τα συμβόλαια. Όλα αυτά τα κείμενα επιβεβαιώνουν την κεντρική λειτουργία του ατόμου και της υποκειμενικότητας, αφού ο πομπός-ομιλητής/ συγγραφέας κυριαρχεί σε όλη τη διαδρομή ενός τέτοιου κειμένου και μέσα απ' αυτό οικοδομεί και εκφράζει την ατομικότητά του.
Το περιεχόμενο της αυτοέκφρασης (ή της συλλογικής έκφρασης) αποτελείται από συναισθηματικά και διανοητικά στοιχεία, που εξωτερικεύονται ύστερα από ενδοσκόπηση. Όμως, αυτοέκφραση χωρίς συγκεκριμένο σκοπό δεν νοείται, κι ας μοιάζει να είναι μια υπόθεση πολύ προσωπική και ιδιωτική και, άρα, ξένη προς τη δημοσιοποίηση. Τα προσωπικά ημερολόγια, για παράδειγμα, που θεωρούνται από τα πλέον εσωτερικά κείμενα, είναι γνωστό πώς ερωτοτροπούν με τη δημοσίευση ή, έστω, τη δημοσιοποίησή τους, στ' αλήθεια ψάχνοντας για κατάλληλο κοινό, τη στιγμή που καμώνονται ότι διασώζουν τα κρύφια από περίεργα μάτια. Γι' αυτό πρέπει να θεωρήσουμε την προσήλωση σε έναν (επικοινωνιακό) στόχο άμεσα συνυφασμένη με την έκφραση της υποκειμενικότητας ή της διυποκειμενικότητας. Ακολουθεί μέρος της εγγραφής της 29ης Σεπτέμβρη 1944 από το προσωπικό ημερολόγιο του Γ. Σεφέρη (Μέρες Δ΄), που επαληθεύει απόλυτα τα παραπάνω χαρακτηριστικά του "εξομολογητικού" λόγου:
΄" …Συλλογίζομαι πως στο Κάιρο, μέσα στην αραπιά, τη βρώμα και την καβαλίνα, στα μεγάλα ξενοδοχεία και στους φριχτούς καφενέδες, αυτά τα χαλκεία κάθε ραδιουργίας και απάτης, μέσα σ' εκείνο το τοπίο το τόσο ξένο από την ψυχή μας, ήμασταν καλύτερα προφυλαγμένοι. Ζούσαμε με κλειστές τις μπουκαπόρτες την απάνθρωπη ζωή της προσφυγιάς. Εδώ είναι πιο δύσκολο ν' αμυνθείς. Είσαι στο κλίμα σου, στην ατμόσφαιρά σου, αφού είσαι στη Μεσόγειο, στην Ευρώπη. Κι έχεις τη ροπή ν' αφεθείς, να αισθανθείς σαν άνθρωπος που είσαι επιτέλους. Κάνεις να μισανοίξεις ένα παράθυρο να μπει λίγος καθαρός αέρας και γεμίζεις βρωμόμυγες, τις άπειρες βρωμόμυγες τούτου του συρφετού των πολιτικατζήδων. Ίσως να είμαστε και κουρασμένοι. Ίσως η αντοχή που είχαμε όταν ξεκινήσαμε να έχει πια τριφτεί, ύστερ' από τόσον καιρό. Άθλια βαριές μέρες. Και το περίεργο, ποιος θα το πίστευε, τέτοιες μέρες."
Μπορεί να υπάρξει γενικό οργανωτικό πρότυπο του εκφραστικού λόγου, από τη στιγμή που αυτός είναι εξατομικευμένος; Η απάντηση είναι αρνητική για τις μη συμβατικοποιημένες μορφές (ημερολόγιο, αυθόρμητη ομολογία, απολογία κ.ά.). Στις περιπτώσεις αυτές έκφραση και δομή της έκφρασης ταυτίζονται. Αντίθετα, στις πιο τυπικές περιπτώσεις (πολιτικά μανιφέστα, διακηρύξεις δικαιωμάτων, συμβόλαια, κατευθυνόμενες συνεντεύξεις όπως του ασθενούς στον γιατρό του, ομολογίες δογμάτων κ.ά.) η συχνά μακραίωνη παράδοσή τους έχει επιβάλει οργανωτικά πρότυπα που πρέπει υποχρεωτικά να ακολουθούνται. Γενικά, μπορεί να πει κανείς ότι η συλλογική έκφραση είναι πιο συμβατικοποιημένη (= μορφικά τυποποιημένη) από την ατομική, πιθανότατα επειδή έτσι μπορεί να εκφρασθεί αποτελεσματικά η συλλογική βούληση. Ακολουθεί (μέρος από την) Προκήρυξη του ενωτικού δημοψηφίσματος του 1950, που αφορούσε το ζήτημα της ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα (βλ. το συλλογικό Θέματα Ιστορίας, Β΄ Ενιαίου Λυκείου [επιλογή], ΟΕΔΒ 1998), ένα προσκλητήριο-διαμαρτυρία, που εκφράζει την αποστροφή των Κυπρίων προς την αποικιοκρατική πολιτική της Μεγάλης Βρετανίας και καλεί τον κυπριακό λαό να διατρανώσει τη βούλησή του για ένωση με τη "μητέρα Ελλάδα". Στην προκήρυξη αυτή είναι ευδιάκριτη η προσχεδιασμένη (μη συμβατικοποιημένη) θεματική δομή και πολύ χαρακτηριστική η ποικιλία και η χρήση των τυπογραφικών στοιχείων, που, παράλληλα με τη συναισθηματική γλώσσα, αυξάνουν την αποτελεσματικότητά της:
"ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΔΕΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ!
Την προσεχή Κυριακήν, 15ην Ιανουαρίου, 1950
η δούλη πατρίς σας Κύπρος σας καλεί
να εκτελέσετε το καθήκον σας
Προσέλθετε όλοι και όλες εις τους Ι. ναούς και θέσατε τιμητικώς την
υπογραφήν σας
ΕΙΣ ΤΟ
Δ Η Μ Ο Ψ Η Φ Ι Σ Μ Α Τ Η Σ Ε Θ Ν Α Ρ Χ Ι Α Σ
Διά να διαδηλώσετε ότι ο μοναδικός και ζωηρός πόθος σας είναι
Η ΕΝΩΣΙΣ ΚΑΙ ΜΟΝΟΝ Η ΕΝΩΣΙΣ ΜΕΤΑ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΣ ΕΛΛΑΔΟΣ κλπ."
Σ' όλα αυτά ας συνυπολογιστεί και η επίδραση των συνομιλιακών δεδομένων (αν, δηλαδή, ο εκφραστικός λόγος είναι μονολογικός, χωρίς συγκεκριμένους αποδέκτες, ή προϋποθέτει τη συμμετοχή και τις αντιδράσεις ενός ζωντανού ακροατηρίου) και των κοινωνικών συμφραζομένων (αν, για παράδειγμα, ο εκφραστικός λόγος παράγεται και "διανέμεται" σε επίσημη ή ανεπίσημη περίσταση επικοινωνίας), που μπορεί να επηρεάσουν την οργάνωση ακόμη και των πιο αυθόρμητων μορφών αυτοέκφρασης (σύγκρινε τον θρήνο-έκρηξη με το παραδοσιακό μοιρολόι στην τελετή της ταφής).
Η έκφραση της ατομικότητας είναι συνδεδεμένη και με υφολογικούς δείκτες. Πρώτ' απ' όλα, στην ατομική έκφραση μπορεί να ανιχνεύσει κανείς ιδιωματικές χρήσεις γλωσσικών μορφών ή σημασιών, δηλαδή ένα ιδιόλεκτο. Έτσι, η προσωπική "διαχείριση" πολλών σημασιών κάνει τον εκφραστικό λόγο πλούσιο σε συνδηλωτικές (= συναισθηματικές) σημασίες που δεν απαντούν στην κυρίαρχη γλωσσική ποικιλία. Με τον ίδιο τρόπο, στη συλλογική έκφραση μπορούμε να διαπιστώσουμε στοιχεία μιας κοινωνικής ποικιλίας ή υποποικιλίας, αφού οι κοινωνικές ομάδες που εξωτερικεύουν από κοινού τις επιδιώξεις και τα συναισθήματά τους αναγνωρίζουν τη συμβολική τους ταυτότητα σε μια τέτοια κοινωνική διάλεκτο. Έτσι, διακηρύξεις, διαμαρτυρίες ή ομολογίες εθνικών, θρησκευτικών ή πολιτικών ομάδων υιοθετούν μιαν αντίστοιχη ρητορική, που έχει διαμορφωθεί στη διαδρομή μιας σειράς παλιότερων "κειμένων" (διακηρύξεις ανεξαρτησίας, συντάγματα, θρησκευτικά κείμενα, πολιτικά μανιφέστα, προγράμματα κοινωνικής δράσης κ.ά.).
Άλλο γνώρισμα της εκφραστικής γλώσσας είναι η υψηλή περιληπτικότητα ή γενικευτικότητά της, η τάση της δηλαδή να προϋποθέτει κοινές με τον αναγνώστη/ ακροατή παραδοχές και να προβάλλει, όχι να αποδεικνύει, ισχυρισμούς. Αυτό εξηγείται από την αδιαφορία του ομιλητή/ συγγραφέα να υποβάλει σε έλεγχο τα τεκμήρια στα οποία στηρίζει τις αποφάνσεις του, αποφάνσεις συνήθως αξιολογικού και όχι περιγραφικού χαρακτήρα. Αυτό δείχνει ότι ο εκφραστικός λόγος σπάνια συγγενεύει με τη λογική πειθώ, γιατί είναι προσανατολισμένος στις ανάγκες του ομιλητή/ συγγραφέα και όχι του ακροατή/ αναγνώστη.
Από κείμενα προσωπικής έκφρασης δεν απουσιάζει η μεταφορική χρήση της γλώσσας, γιατί τα πράγματα συχνά ζωντανεύουν στη συνείδηση του συντάκτη και αποκτούν διαστάσεις προσώπων ή ηρώων, άρα και τις ιδιότητές τους, ενώ αντίστοιχα τα πρόσωπα "παγώνουν" και αποκτούν διαστάσεις αντικειμένων, καθώς το εγώ του ομιλητή/ συγγραφέα εσωτερικεύει και εν συνεχεία εκφράζει με τον δικό του (όχι αντικειμενικό) τρόπο τον κόσμο των προσώπων και των πραγμάτων.
Αλλά το πλέον χαρακτηριστικό γνώρισμα του εκφραστικού ύφους είναι ασφαλώς η χρήση του πρώτου προσώπου. Εννοώ το "εγώ" ως ατομικότητα που επενδύεται στο γραμματικό πρώτο ενικό πρόσωπο και το "εμείς ως συλλογική ατομικότητα που επενδύεται στο γραμματικό πρώτο πληθυντικό πρόσωπο. Στις λιγότερο συμβατικές μορφές του εκφραστικού λόγου έχει διαπιστωθεί επαναληπτικότητα στη σύνταξη και αφθονία σύντομων φράσεων ακανόνιστου μήκους, κάτι που δεν απαντά σε μορφές θεσμοποιημένου εκφραστικού λόγου. Τέλος, σε όλες τις ποικιλίες εκφραστικών κειμένων αφθονούν γραμματικοί δείκτες των συναισθημάτων και των στάσεων του "εγώ", όπως η υποτακτική και η ευχετική έγκλιση ή ο υπερθετικός βαθμός επιθέτων και επιρρημάτων. Αρκετούς από τους υφολογικούς δείκτες του εκφραστικού λόγου που μόλις απαριθμήσαμε μπορεί κανείς να αναγνωρίσει στο απόσπασμα από τις περίφημες Σημειώσεις του Μάλτε Λάουριτς Μπρίγκε του Ρ. Μ. Ρίλκε (Γαλαξίας 1965):
" Έκανα κάτι για το φόβο. Καθόμουν ολόκληρη τη νύχτα κι έγραφα, και τώρα είμαι τόσο κουρασμένος, όπως ύστερα από ένα μακρινό δρόμο, πάνω στα λιβάδια του Ούλσγκωρ. Είναι όμως δύσκολο να σκέπτεσαι πως όλα αυτά δεν υπάρχουν πια, πως στο παλιό απέραντο αρχοντικό κάθονται ξένοι. Μπορεί στο λευκό δωμάτιο, ψηλά στο αέτωμα, να κοιμούνται τώρα οι υπηρέτριες, να κοιμούνται το βαρύ τους, υγρόν ύπνο, από το βράδυ ως το πρωί. Και δεν έχεις κανένα και τίποτα και γυρίζεις μέσα στον κόσμο με μια βαλίτσα και μια κάσα βιβλία και κυρίως χωρίς περιέργεια. Τι ζωή είναι αυτή αλήθεια! Χωρίς σπίτι, άκληρος, χωρίς σκύλους. Να είχε κανείς τουλάχιστον τις αναμνήσεις του. Όμως ποιος τις έχει αυτές; Να ήταν εδώ τα παιδικά χρόνια, αυτά είναι θαμμένα. Ίσως πρέπει να γίνει γέρος κανείς, για να μπορέσει να τα πλησιάσει όλα αυτά. Σκέπτομαι καλά θα είναι να γίνω γέρος."
η δούλη πατρίς σας Κύπρος σας καλεί
να εκτελέσετε το καθήκον σας
Προσέλθετε όλοι και όλες εις τους Ι. ναούς και θέσατε τιμητικώς την
υπογραφήν σας
ΕΙΣ ΤΟ
Δ Η Μ Ο Ψ Η Φ Ι Σ Μ Α Τ Η Σ Ε Θ Ν Α Ρ Χ Ι Α Σ
Διά να διαδηλώσετε ότι ο μοναδικός και ζωηρός πόθος σας είναι
Η ΕΝΩΣΙΣ ΚΑΙ ΜΟΝΟΝ Η ΕΝΩΣΙΣ ΜΕΤΑ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΣ ΕΛΛΑΔΟΣ κλπ."
Σ' όλα αυτά ας συνυπολογιστεί και η επίδραση των συνομιλιακών δεδομένων (αν, δηλαδή, ο εκφραστικός λόγος είναι μονολογικός, χωρίς συγκεκριμένους αποδέκτες, ή προϋποθέτει τη συμμετοχή και τις αντιδράσεις ενός ζωντανού ακροατηρίου) και των κοινωνικών συμφραζομένων (αν, για παράδειγμα, ο εκφραστικός λόγος παράγεται και "διανέμεται" σε επίσημη ή ανεπίσημη περίσταση επικοινωνίας), που μπορεί να επηρεάσουν την οργάνωση ακόμη και των πιο αυθόρμητων μορφών αυτοέκφρασης (σύγκρινε τον θρήνο-έκρηξη με το παραδοσιακό μοιρολόι στην τελετή της ταφής).
Η έκφραση της ατομικότητας είναι συνδεδεμένη και με υφολογικούς δείκτες. Πρώτ' απ' όλα, στην ατομική έκφραση μπορεί να ανιχνεύσει κανείς ιδιωματικές χρήσεις γλωσσικών μορφών ή σημασιών, δηλαδή ένα ιδιόλεκτο. Έτσι, η προσωπική "διαχείριση" πολλών σημασιών κάνει τον εκφραστικό λόγο πλούσιο σε συνδηλωτικές (= συναισθηματικές) σημασίες που δεν απαντούν στην κυρίαρχη γλωσσική ποικιλία. Με τον ίδιο τρόπο, στη συλλογική έκφραση μπορούμε να διαπιστώσουμε στοιχεία μιας κοινωνικής ποικιλίας ή υποποικιλίας, αφού οι κοινωνικές ομάδες που εξωτερικεύουν από κοινού τις επιδιώξεις και τα συναισθήματά τους αναγνωρίζουν τη συμβολική τους ταυτότητα σε μια τέτοια κοινωνική διάλεκτο. Έτσι, διακηρύξεις, διαμαρτυρίες ή ομολογίες εθνικών, θρησκευτικών ή πολιτικών ομάδων υιοθετούν μιαν αντίστοιχη ρητορική, που έχει διαμορφωθεί στη διαδρομή μιας σειράς παλιότερων "κειμένων" (διακηρύξεις ανεξαρτησίας, συντάγματα, θρησκευτικά κείμενα, πολιτικά μανιφέστα, προγράμματα κοινωνικής δράσης κ.ά.).
Άλλο γνώρισμα της εκφραστικής γλώσσας είναι η υψηλή περιληπτικότητα ή γενικευτικότητά της, η τάση της δηλαδή να προϋποθέτει κοινές με τον αναγνώστη/ ακροατή παραδοχές και να προβάλλει, όχι να αποδεικνύει, ισχυρισμούς. Αυτό εξηγείται από την αδιαφορία του ομιλητή/ συγγραφέα να υποβάλει σε έλεγχο τα τεκμήρια στα οποία στηρίζει τις αποφάνσεις του, αποφάνσεις συνήθως αξιολογικού και όχι περιγραφικού χαρακτήρα. Αυτό δείχνει ότι ο εκφραστικός λόγος σπάνια συγγενεύει με τη λογική πειθώ, γιατί είναι προσανατολισμένος στις ανάγκες του ομιλητή/ συγγραφέα και όχι του ακροατή/ αναγνώστη.
Από κείμενα προσωπικής έκφρασης δεν απουσιάζει η μεταφορική χρήση της γλώσσας, γιατί τα πράγματα συχνά ζωντανεύουν στη συνείδηση του συντάκτη και αποκτούν διαστάσεις προσώπων ή ηρώων, άρα και τις ιδιότητές τους, ενώ αντίστοιχα τα πρόσωπα "παγώνουν" και αποκτούν διαστάσεις αντικειμένων, καθώς το εγώ του ομιλητή/ συγγραφέα εσωτερικεύει και εν συνεχεία εκφράζει με τον δικό του (όχι αντικειμενικό) τρόπο τον κόσμο των προσώπων και των πραγμάτων.
Αλλά το πλέον χαρακτηριστικό γνώρισμα του εκφραστικού ύφους είναι ασφαλώς η χρήση του πρώτου προσώπου. Εννοώ το "εγώ" ως ατομικότητα που επενδύεται στο γραμματικό πρώτο ενικό πρόσωπο και το "εμείς ως συλλογική ατομικότητα που επενδύεται στο γραμματικό πρώτο πληθυντικό πρόσωπο. Στις λιγότερο συμβατικές μορφές του εκφραστικού λόγου έχει διαπιστωθεί επαναληπτικότητα στη σύνταξη και αφθονία σύντομων φράσεων ακανόνιστου μήκους, κάτι που δεν απαντά σε μορφές θεσμοποιημένου εκφραστικού λόγου. Τέλος, σε όλες τις ποικιλίες εκφραστικών κειμένων αφθονούν γραμματικοί δείκτες των συναισθημάτων και των στάσεων του "εγώ", όπως η υποτακτική και η ευχετική έγκλιση ή ο υπερθετικός βαθμός επιθέτων και επιρρημάτων. Αρκετούς από τους υφολογικούς δείκτες του εκφραστικού λόγου που μόλις απαριθμήσαμε μπορεί κανείς να αναγνωρίσει στο απόσπασμα από τις περίφημες Σημειώσεις του Μάλτε Λάουριτς Μπρίγκε του Ρ. Μ. Ρίλκε (Γαλαξίας 1965):
" Έκανα κάτι για το φόβο. Καθόμουν ολόκληρη τη νύχτα κι έγραφα, και τώρα είμαι τόσο κουρασμένος, όπως ύστερα από ένα μακρινό δρόμο, πάνω στα λιβάδια του Ούλσγκωρ. Είναι όμως δύσκολο να σκέπτεσαι πως όλα αυτά δεν υπάρχουν πια, πως στο παλιό απέραντο αρχοντικό κάθονται ξένοι. Μπορεί στο λευκό δωμάτιο, ψηλά στο αέτωμα, να κοιμούνται τώρα οι υπηρέτριες, να κοιμούνται το βαρύ τους, υγρόν ύπνο, από το βράδυ ως το πρωί. Και δεν έχεις κανένα και τίποτα και γυρίζεις μέσα στον κόσμο με μια βαλίτσα και μια κάσα βιβλία και κυρίως χωρίς περιέργεια. Τι ζωή είναι αυτή αλήθεια! Χωρίς σπίτι, άκληρος, χωρίς σκύλους. Να είχε κανείς τουλάχιστον τις αναμνήσεις του. Όμως ποιος τις έχει αυτές; Να ήταν εδώ τα παιδικά χρόνια, αυτά είναι θαμμένα. Ίσως πρέπει να γίνει γέρος κανείς, για να μπορέσει να τα πλησιάσει όλα αυτά. Σκέπτομαι καλά θα είναι να γίνω γέρος."
Πηγή:
Δευτέρα 21 Απριλίου 2025
Άγιος Παΐσιος, "Από τα Φάρασα στον ουρανό!"
Όχι μόνο το θύμα χρειάζεται την αγάπη μας, αλλά και ο θύτης!
Στις μέρες μας
ανοίγοντας λίγο την τηλεόραση να παρακολουθήσει κανείς τις ειδήσεις θα παρακολουθήσει
σίγουρα σκηνές με μπόλικη ενδοσχολική ή εξωσχολική βία και αμέτρητες συμπλοκές
ανηλίκων. Δυστυχώς το «φαινόμενο» αυτό σαν κοινωνία, συνολικά, δεν μας έχει
απασχολήσει αρκετά!
Κάθε φορά που ακούει κάποιος μια τέτοια είδηση με ενδοσχολικό
εκφοβισμό στρέφεται η σκέψη του αυτομάτως γύρω από τη μέριμνα για το θύμα.
Ξέρετε όμως κάτι; Όχι μόνο το θύμα είναι αυτό που χρειάζεται την αγάπη και τη φροντίδα μας, αλλά
και ο θύτης!
Αυτές τις σκέψεις έκανα παρακολουθώντας μια σκηνή από
την πολυαγαπημένη μας τηλεοπτική
σειρά «΄Αγιος Παΐσιος: Από τα Φάρασα
στον ουρανό!» όπου ο Άγιος Παΐσιος δείχνει
εκεί -για μία ακόμη φορά- την απίστευτη στοργή του απέναντι σε ένα παιδί, στον μεγάλο
Γιωργάκη, ο οποίος παρουσιάζει μία απίστευτα επιθετική συμπεριφορά εις βάρος
του Αγίου.
Αν
παρακολουθήσετε το συγκεκριμένο επεισόδιο, θα καταλάβετε ότι ο Άγιος, ενώ θα
μπορούσε να αμυνθεί και να αποκρούσει το παιδί στην επίθεση που δέχτηκε, αντιθέτως(!) εκείνος το αγκαλιάζει - κυριολεκτικά και
μεταφορικά- και υπομονετικά περιμένει μέχρι να ηρεμήσει και να ξεσπάσει την
οργή του πάνω του, ενώ αδιάλειπτα προσεύχεται για εκείνο στον Θεό!
Το ερώτημα, λοιπόν, που προκύπτει είναι το εξής…
Ένας εκπαιδευτικός στο
σχολείο όταν θα έρθει αντιμέτωπος με ένα παιδί που θα εκδηλώσει επιθετική
συμπεριφορά εναντίον κάποιου θα χειριστεί την κατάσταση με την ίδια λεπτότητα,
την ίδια διάκριση και αγάπη; Ή θα λειτουργήσει ως «δικαστής»;
Όλοι μας γνωρίζουμε πως τα παιδιά δεν γεννιούνται, αλλά ΓΙΝΟΝΤΑΙ
παραβατικά! Οι περισσότερες περιπτώσεις παιδιών που εκδηλώνουν παραβατική
συμπεριφορά είναι περιπτώσεις πληγωμένων και φοβισμένων παιδιών. Πολύ σωστά άκουσα
να το επιβεβαιώνει αυτό κι ένας γνωστός ηθοποιός σε τηλεοπτική εκπομπή, πως τα
συγκεκριμένα παιδιά όταν εκδηλώνουν επιθετική συμπεριφορά απέναντι σε άλλο παιδί
φαινομενικά πιο αδύναμο είναι γιατί στο πρόσωπο του θύματος ζωγραφίζεται το
πρόσωπο κάποιου ανθρώπου από το οικείο περιβάλλον τους που τα έχει πληγώσει,
κακοποιήσει, φοβερίσει…
Ένας
εκπαιδευτικός θα πρέπει να έχει πάντα υπόψιν του ότι το κάθε ένα παιδί είναι
μία ζώσα ψυχή! Μία ψυχή που κάτι κουβαλά μαζί της από το οικείο περιβάλλον της…
Υπάρχουν παιδιά που κουβαλούν μέσα στην ψυχούλα τους άπειρο πόνο, στενοχώρια, φόβους, ανασφάλειες… Και δεν είναι λίγα αυτά τα παιδιά… Ένας σωστός
λοιπόν εκπαιδευτικός θα πρέπει πάντοτε, με κάθε τρόπο, να ενεργεί προστατευτικά
τόσο για το θύμα, όσο και για τον θύτη!
Αν παρακολουθήσετε κι εσείς το προαναφερθέν επεισόδιο της σειράς, θα εκπλαγείτε από τη λαχτάρα που εκδηλώνει το παιδί να αγκαλιάσει τον Άγιο μόλις εκείνος του λέει δύο απλές και γλυκιές κουβέντες, οι οποίες πραγματικά αλλάζουν ριζικά την ψυχική κατάσταση και διάθεση του παιδιού εκείνη τη στιγμή! Του μίλησε για την Αγάπη του Θεού και ήταν σαν να του έδινε το μεγαλύτερο φάρμακο, αυτό που λειτουργεί πάντοτε καταπραϋντικά! Με τον τρόπο του ο Άγιος κατάφερε να άρει το γεμάτο πόνο, οργή και θλίψη σεντόνι που είχε σκεπάσει την ταλαιπωρημένη ψυχή του Γιωργάκη και να τον κάνει να εκφράσει αυτό που πραγματικά ένιωθε και τον οδηγούσε σε αυτά τα βίαια και επιθετικά ξεσπάσματα‧ ξεσπάσματα που έκρυβαν οργή, στενοχώρια, απωθημένα, αλλά και έλλειψη αγάπης, όπως τελικά παραδέχθηκε και ο ίδιος ο Γιωργάκης στο τέλος!
Αναλύοντας τη
συγκεκριμένη σκηνή από παιδαγωγικής σκοπιάς και χρησιμοποιώντας τα μεθοδολογικά
εργαλεία που διαθέτουμε και που είναι πρωτίστως οι έννοιες ορισμού, ας θυμηθούμε
αρχικά πως η βάση της Παιδαγωγικής Επιστήμης δεν είναι άλλη από την αγωγή! Ο
όρος «Παιδαγωγική», αν τον αναλύσουμε ετυμολογικά, προέρχεται από το ουσιαστικό «παῖς» που
σημαίνει στα αρχαία ελληνικά το «παιδί» και το αρχαιοελληνικό ρήμα «ἄγω» που
μεταξύ άλλων σημαίνει «οδηγώ, καθοδηγώ, κατευθύνω».
Επίσης, γνωρίζουμε πως η βάση της αγωγής θα πρέπει να είναι η αγάπη. Αν δεν υπάρχει αγάπη, τότε δεν γίνεται να υπάρξει σωστή εφαρμογή όλων εκείνων των ενεργειών που θα οδηγήσουν στην ηθική διαπαιδαγώγηση των νέων ανθρὠπων. Η αποτελεσματική εφαρμογή των συστημάτων διαπαιδαγώγησης με άξονα την αγάπη θα προβλέπει την ψυχολογική υποστήριξη των μαθητών, την προαγωγή της κριτικής ικανότητας, την ενεργό συμμετοχή στην εκπαιδευτική διαδικασία και τη συμμετοχή σε δραστηριότητες που θα προάγουν το ομαδικό ιδεώδες μέσα από ομαδικές συνεργασίες· αυτή ίσως να είναι και η καλύτερη απάντηση στο ερώτημα «Πώς να βελτιώσουμε το σύστημα διαπαιδαγώγησης που είναι η αρχή για την καταστολἠ των φαινομένων της παραβατικότητας των ανηλίκων». Η αρχή και η βάση, όμως, αυτής της αρχής είναι και θα πρέπει να είναι η αγάπη! Η αγάπη που θα δείχνει ο εκπαιδευτικός στους μαθητές του‧ η στοργή και το ουσιαστικό ενδιαφέρον που θα χαρακτηρίζουν τον τρόπο με τον οποίον θα προσεγγίζει ο εκπαιδευτικός αυτά τα παιδιά είναι τα πιο γερά θεμέλια πάνω στα οποία θα μπορεί ο εκπαιδευτικός να χτίζει μία σχέση εμπιστοσύνης με τα συγκεκριμένα παιδιά και η οποία θα αποτελεί «πυξίδα» που θα τα βοηθάει να ξαναβρούνε τον δρόμο τους και τον εαυτό τους!
Συμπερασματικά,
θέλω να υπογραμμίσω το εξής‧ο εκπαιδευτικός ασκεί λειτούργημα και όχι επάγγελμα. Πρέπει να έχει στο μυαλό
του ότι τα λόγια του και οι πράξεις του έχουν μεγάλο αντίκτυπο πάντοτε στη ψυχή
κάθε παιδιού και πως θα πρέπει να λειτουργούν σαν λυχνάρι, σαν φως, το οποίο θα
υποδεικνύει και θα φωτίζει το κάθε ένα παιδί, ώστε να βρει κάποια στιγμή τον
αληθινό προσωπικό προορισμό και δρόμο του στη ζωή!
https://youtu.be/5VFmQDXRrDA?si=4P0bnkCcjpAEf-Oq
Λευτέρης Σούρλας
Φοιτητής Φιλολογίας
Παρασκευή 18 Απριλίου 2025
Και όσο κι αν δεν φαίνεται… Εκεί, στις πληγές μας, αρχίζει το Άγιο.
Η Ημέρα που δεν λες καλημέρα .
Η ημέρα η Αγία που Δεν Μίλησε ούτε ο Θεός.
Δεν υπάρχει ψαλμός σήμερα.
Ούτε θεραπεία.
Ούτε απάντηση στα γιατί.
Ο Θεός σωπαίνει.
Στη Μεγάλη Παρασκευή, δεν ακούς το :"είμαι εδώ για σένα."
Δεν ακούς το: "μην ανησυχείς, όλα θα πάνε καλά."
Ακούς μόνο τον ήχο της σιωπής.
Μιας σιωπής που λέει: "Ναι, πονάει. Κι εγώ πόνεσα."
Η Μεγάλη Παρασκευή δεν είναι απλά μια μέρα πένθους.
Είναι η πιο ακραία υπαρξιακή ματιά πάνω στην Ανθρώπινη Φύση.
Ο άνθρωπος βλέπει τον Θεό…
Τον θεραπευτή του, τον ταπεινό, τον αθώο…
και αποφασίζει πως πρέπει να πεθάνει.
Όχι επειδή έκανε κακό.
Αλλά γιατί τους ξεβόλεψε.
Τους έδειξε την υποκρισία τους.
Τους μίλησε για αγάπη, όταν ήθελαν εξουσία.
Τους πρόσφερε συγχώρεση, όταν ήθελαν νόμο.
Κι εκείνοι απάντησαν: Σταύρωσον Αυτόν.
"Θεέ μου, Θεέ μου, ἱνατί με ἐγκατέλιπες;"
Είναι η φράση που φέρνει δάκρυα σε κάθε άνθρωπο που έχει νιώσει εγκαταλελειμμένος από τον ίδιο τον Θεό.
Γιατί εκείνη τη στιγμή, ο Χριστός δεν μιλά σαν Θεός.
Μιλά σαν εσύ.
Σαν το παιδί που έχασε τον γονιό του.
Σαν τη μάνα που θάβει το παιδί της.
Σαν τον άνεργο που νιώθει χαμένος.
Σαν τον ηλικιωμένο που όλοι ξέχασαν.
Σαν τον καταθλιπτικό που νιώθει ότι δεν έχει νόημα να ξυπνήσει.
Εκείνη τη στιγμή, ο Χριστός σταυρώνεται μέσα στον καθένα μας.
Τι Είναι Ο Σταυρός;
Δεν είναι απλά το εργαλείο θανάτου Του.
Ο Σταυρός είναι το βάρος που κουβαλάει κάθε άνθρωπος όταν συνεχίζει, ενώ δεν αντέχει.
Όταν αγαπά, ενώ έχει πληγωθεί.
Όταν συγχωρεί, ενώ δεν το αξίζουν.
Όταν χάνει, αλλά δεν χάνει και την ψυχή του.
Ο Σταυρός δεν είναι τιμωρία.
Είναι η απόδειξη ότι η Αγάπη επιμένει, ακόμη και στον πόνο.
Μπροστά στον Σταυρό στέκεται η Παναγία.
Κι εκεί, ο Χριστός δεν κάνει θαύμα.
Δεν Την προστατεύει.
Της λέει απλώς: "Ιδού ο Υιός σου."
Και στον Ιωάννη: "Ιδού η Μητέρα σου."
Γιατί η Μεγάλη Παρασκευή είναι και η μέρα που αλλάζει ο τρόπος που αγαπάμε.
Όχι πια με λόγια και υποσχέσεις.
Αλλά με παρουσία.
Με φροντίδα.
Με αφοσίωση χωρίς ανταπόδοση.
Όταν Τον κατέβασαν από τον Σταυρό, ο κόσμος πίστεψε πως τελείωσε.
Δεν υπήρχε πια προσδοκία. Ο θάνατος νίκησε.
Και όμως, ακριβώς εκεί, στον απόλυτο μηδενισμό, στην κατάρρευση κάθε νοήματος, γεννήθηκε η δυνατότητα της Ανάστασης.
Όχι ακόμα.
Όχι σήμερα.
Σήμερα είναι μόνο ο τάφος.
Η απογοήτευση.
Το "γιατί να το επιτρέψει ο Θεός;"
Αλλά για πρώτη φορά, ο άνθρωπος καταλαβαίνει ότι:
Ο Θεός δεν σώζει από τον πόνο.
Ο Θεός μπαίνει μέσα στον πόνο.
Και εκεί αλλάζουν όλα.
Γιατί έχει αξία αυτή η μέρα;
Γιατί είναι η μόνη μέρα που επιτρέπει να είσαι λυπημένος χωρίς ντροπή.
Να σιωπάς χωρίς να χρειάζεσαι λύση.
Να πονάς χωρίς να αισθάνεσαι αδύναμος.
Είναι η μέρα που η θλίψη είναι ιερή.
Που σου λέει:
Δεν είσαι μόνος.
Δεν είσαι ο πρώτος.
Δεν είσαι τρελός που νιώθεις έτσι.
Ακόμη και ο Θεός έκλαψε.
Ακόμη και ο Κύριος μας φοβήθηκε και ένιωσε εγκαταλελειμμένος.
Και παρ’ όλα αυτά, έμεινε στο Σταυρό για εμάς.
Σήμερα κυριαρχεί η απόλυτη σιωπή.
Απόψε, δεν μιλάμε.
Απλώς στεκόμαστε μπροστά στον Σταυρό.
Όχι γιατί πρέπει. Αλλά γιατί έχουμε και εμείς πληγές.
Και όσο κι αν δεν φαίνεται…
Εκεί, στις πληγές μας, αρχίζει το Άγιο.
Παρασκευή 11 Απριλίου 2025
Ο πληροφοριακός λόγος & ο δημοσιογραφικός λόγος
ΓΕΝΗ ΚΑΙ ΕΙΔΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ
Ο ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟΣ ΛΟΓΟΣ
Περικλής Πολίτης
Ο Πληροφοριακός λόγος
Όπως είδαμε, ο πληροφοριακός λόγος μπορεί να διακριθεί σε τυπικά πληροφοριακό, επιστημονικό και διερευνητικό. Επειδή οι δύο τελευταίες μορφές υπερβαίνουν τους διδακτικούς στόχους του σχολείου, θα περιοριστούμε στον τυπικά πληροφοριακό λόγο, δηλαδή τον λόγο που καταγράφει τη "γνωστή", τη "δεδομένη" πραγματικότητα (αν υπάρχει τέτοια) ή αναφέρεται σε συμβάντα προσιτά ή εύκολα ελέγξιμα από τον αναγνώστη/ακροατή. Τα ειδησεογραφικά κείμενα των μέσων ενημέρωσης, τα λήμματα μιας εγκυκλοπαίδειας, οι άτλαντες, τα τεχνικά εγχειρίδια, πολλά από τα σχολικά εγχειρίδια κλπ. αποτελούν τυπικές περιπτώσεις πληροφοριακών κειμένων. Όλων αυτών των κειμένων στόχος είναι ο τρίτος παράγοντας του επικοινωνιακού τριγώνου, η φυσική/ κοινωνική πραγματικότητα και η περιγραφή της.→ Η φύση του πληροφοριακού λόγου προσδιορίζεται από ένα συντακτικό (με την έννοια της "σύνταξης του κειμένου"), ένα σημασιολογικό και ένα πραγματολογικό συστατικό. Ειδικότερα: δεν υπάρχουν παρά μόνο συντεταγμένες πληροφορίες, γι' αυτό ο τρόπος οργάνωσής τους είναι συστατικό της φύσης τους. Συνήθως διακρίνουμε τη θεματική ομαδοποίηση πληροφοριακών στοιχείων (θεματικά κέντρα, μοτίβα, κοινοί τόποι) και την ιεραρχική ομαδοποίηση, δηλαδή ταξινόμηση πληροφοριακών στοιχείων με κριτήριο το πόσο σημαντικά είναι (βλ. το "ανεστραμμένο τρίγωνο" της δημοσιογραφίας ή τα οχτώ "αστέρια" μιας είδησης). Το σημασιολογικό συστατικό της πληροφορίας σχετίζεται με το ερώτημα της ποιότητας και της ποσότητας των πληροφοριών που μας δίνει ένα κείμενο. Η ποιότητα ενός πληροφοριακού κειμένου εξαρτάται από τη γεγονοτικότητά του [factuality], δηλαδή τη δυνατότητα επαλήθευσης των πληροφοριακών στοιχείων του, και τη μη προβλεψιμότητα [unpredictability] ή αποκαλυπτικότητα, δηλαδή τον βαθμό πιθανότητας των πληροφοριακών του αποφάνσεων. Η ποσότητα των πληροφοριακών στοιχείων, που εκφράζεται ως περιεκτικότητα ενός κειμένου, αποτιμάται με κριτήριο τον "ορίζοντα προσδοκιών" του "μέσου" ακροατή/ αναγνώστη. Το πραγματολογικό συστατικό της πληροφορίας έχει να κάνει με την "κατανάλωσή" της από το κοινό της. Το πολιτισμικό πλαίσιο και το καταστασιακό πλαίσιο (χώρος/ χρόνος "διανομής" των πληροφοριών, σύσταση και μέγεθος του κοινού κ.ά.) επηρεάζουν αποφασιστικά την ίδια της σύσταση μιας πληροφορίας.
→ Τα γνωστικά εργαλεία του πληροφοριακού λόγου ανιχνεύονται στη μελέτη του σημασιολογικού συστατικού. Η γεγονοτικότητα των πληροφοριών εξαρτάται από γεγονοτικές αποφάνσεις και γνώμες. Η αλήθεια των πρώτων ελέγχεται εύκολα (με άμεση παρατήρηση ή μέτρηση). Οι δεύτερες όμως επαληθεύονται δύσκολα, είτε γιατί οι πηγές και οι μαρτυρίες στις οποίες στηρίζονται οι προκείμενές τους δεν είναι προσιτές στον αποδέκτη της πληροφορίας (αν η γνώμη είναι επαγωγικό συμπέρασμα) είτε γιατί οι προκείμενες είναι αυθαίρετες αξιολογικές παραδοχές (αν η γνώμη είναι παραγωγικό συμπέρασμα). Είναι δύσκολο να υπάρξει γνωστικό εργαλείο μέτρησης της περιεκτικότητας, δηλαδή του βαθμού επάρκειας των πληροφοριών, ενός κειμένου. Το πλαίσιο των πιθανών γεγονοτικών προσδοκιών του αποδέκτη γύρω από ένα θέμα, που από ορισμένους μελετητές ονομάζεται "σύμπαν του λόγου", δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί αντικειμενικό μέτρο. Οι απαιτήσεις του αποδέκτη και της επικοινωνιακής περίστασης είναι οι τελικοί κριτές της περιεκτικότητας. Τέλος, γνωστικό εργαλείο της αποκαλυπτικότητας θα ήταν μια "λογική του απρόβλεπτου". Γενικά, όσο πιο απρόβλεπτη είναι μια γεγονοτική απόφανση ή γνώμη τόσο περισσότερη πληροφορία μεταφέρει. Όμως, και πάλι το μέτρο του απρόβλεπτου είναι σχετικό: είναι το γνωστικό υπόβαθρο του αποδέκτη της πληροφορίας και το καταστασιακό πλαίσιο του πληροφοριακού λόγου. Αποφάνσεις-γεγονότα και αποφάνσεις-γνώμες αναγνωρίζονται εύκολα στη σχολιασμένη είδηση που ακολουθεί:
Η "μοναξιά" του γέροντα
Καταγράφεται -επιεικώς- ως ασυνήθιστο συμβάν. Μετά τη λήξη της προ-χθεσινοβραδινής εκδήλωσης της Ν.Δ. στο Ολυμπιακό Στάδιο της Αθήνας, μετά τα συνθήματα και τις επευφημίες, όταν τα φώτα έσβησαν και ο κόσμος αποχωρούσε αισιόδοξος για το εκλογικό αποτέλεσμα, κάποιοι, συγγενείς και φίλοι, "κάτι ξέχασαν" (!) στις εξέδρες του αχανούς γηπέδου. Ένα γέροντα, 88 χρονών, ο οποίος είχε έλθει με τους δικούς του ανθρώπους από την Καλαμάτα, για να δηλώσει "παρών". Ξημερώματα, ένας φύλακας του σταδίου άκουσε μια "εξαντλημένη" φωνή να καλεί σε βοήθεια. Ένα ζεστό τσάι, λίγη κουβέντα στάθηκαν αρκετά, ώστε ο "ξεχασμένος ψηφοφόρος να βρίσκεται πάλι κοντά στους δικούς του. Είναι από τις περιπτώσεις που το όνομα του πρωταγωνιστή δεν προσθέτει πολλά σε ένα ιλαροτραγικό συμβάν μιας μακράς προεκλογικής περιόδου.
→ Επειδή τα γεγονότα δεν οργανώνονται από μόνα τους, δεν είναι δυνατόν να υπάρξει καθολικό οργανωτικό πρότυπο ενός πληροφοριακού κειμένου. Οποιαδήποτε οργανωτική αρχή θα πρέπει να μη συνδέεται με γεγονότα, να είναι άλλης φύσης. Έτσι, η χρονολογική σειρά των γεγονότων μας δίνει αφηγηματικά αποτελέσματα, η χωρική συσχέτιση γεγονότων μας δίνει περιγραφικά αποτελέσματα και ούτω καθεξής. Μ' άλλα λόγια, οι τρόποι αναπαράστασης του πραγματικού προσφέρονται για την οργάνωση των πληροφοριών. Επίσης, τα γεγονότα μπορούν να διευθετηθούν και με βάση τα δομικά πρότυπα άλλων ειδών λόγου: για παράδειγμα, ένα κείμενο πειθούς "υποχρεώνει" τα γεγονότα να πάρουν τη θέση τους σε τέτοια σημεία του κειμένου, που να διευκολύνουν την αποτελεσματικότητα της πειθούς. Το ίδιο συμβαίνει και με ένα κείμενο προσωπικής έκφρασης όπως η επιστολή σε φιλικό πρόσωπο. Ακολουθεί ένα τυπικό πληροφοριακό λήμμα, που οργανώνεται απαντώντας στα ερωτήματα του χρόνου (ανακάλυψης του αντικειμένου), του χώρου (όπου διαδόθηκε η χρήση του), του σκοπού (για τον οποίον επινοήθηκε) και της κοινωνικής λειτουργίας του (Εικαστικά Α΄ Ενιαίου Λυκείου, ΟΕΔΒ 1998) :
Καταγράφεται -επιεικώς- ως ασυνήθιστο συμβάν. Μετά τη λήξη της προ-χθεσινοβραδινής εκδήλωσης της Ν.Δ. στο Ολυμπιακό Στάδιο της Αθήνας, μετά τα συνθήματα και τις επευφημίες, όταν τα φώτα έσβησαν και ο κόσμος αποχωρούσε αισιόδοξος για το εκλογικό αποτέλεσμα, κάποιοι, συγγενείς και φίλοι, "κάτι ξέχασαν" (!) στις εξέδρες του αχανούς γηπέδου. Ένα γέροντα, 88 χρονών, ο οποίος είχε έλθει με τους δικούς του ανθρώπους από την Καλαμάτα, για να δηλώσει "παρών". Ξημερώματα, ένας φύλακας του σταδίου άκουσε μια "εξαντλημένη" φωνή να καλεί σε βοήθεια. Ένα ζεστό τσάι, λίγη κουβέντα στάθηκαν αρκετά, ώστε ο "ξεχασμένος ψηφοφόρος να βρίσκεται πάλι κοντά στους δικούς του. Είναι από τις περιπτώσεις που το όνομα του πρωταγωνιστή δεν προσθέτει πολλά σε ένα ιλαροτραγικό συμβάν μιας μακράς προεκλογικής περιόδου.
→ Επειδή τα γεγονότα δεν οργανώνονται από μόνα τους, δεν είναι δυνατόν να υπάρξει καθολικό οργανωτικό πρότυπο ενός πληροφοριακού κειμένου. Οποιαδήποτε οργανωτική αρχή θα πρέπει να μη συνδέεται με γεγονότα, να είναι άλλης φύσης. Έτσι, η χρονολογική σειρά των γεγονότων μας δίνει αφηγηματικά αποτελέσματα, η χωρική συσχέτιση γεγονότων μας δίνει περιγραφικά αποτελέσματα και ούτω καθεξής. Μ' άλλα λόγια, οι τρόποι αναπαράστασης του πραγματικού προσφέρονται για την οργάνωση των πληροφοριών. Επίσης, τα γεγονότα μπορούν να διευθετηθούν και με βάση τα δομικά πρότυπα άλλων ειδών λόγου: για παράδειγμα, ένα κείμενο πειθούς "υποχρεώνει" τα γεγονότα να πάρουν τη θέση τους σε τέτοια σημεία του κειμένου, που να διευκολύνουν την αποτελεσματικότητα της πειθούς. Το ίδιο συμβαίνει και με ένα κείμενο προσωπικής έκφρασης όπως η επιστολή σε φιλικό πρόσωπο. Ακολουθεί ένα τυπικό πληροφοριακό λήμμα, που οργανώνεται απαντώντας στα ερωτήματα του χρόνου (ανακάλυψης του αντικειμένου), του χώρου (όπου διαδόθηκε η χρήση του), του σκοπού (για τον οποίον επινοήθηκε) και της κοινωνικής λειτουργίας του (Εικαστικά Α΄ Ενιαίου Λυκείου, ΟΕΔΒ 1998) :
Η ΠΙΣΤΩΤΙΚΗ ΚΑΡΤΑ
Το 1891 η American Express επινοεί το τσεκ ταξιδιού (traveller's cheque), για να διευκολύνει όσους ταξιδεύουν. Αυτό το σύστημα το υιοθέτησε γρήγορα όλη η Ευρώπη. Η κάρτα είναι μια απομίμηση του χρήματος με συμβολική λειτουργία. Η πραγματική του αξία εκμηδενίζεται. Το "πλαστικό χρήμα" βάζει μια μεταγενέστερη ημερομηνία πληρωμής, και έτσι όλοι γινόμαστε καταναλωτές ξεχνώντας ότι θα δώσουμε πίσω τα χρήματα με προσαύξηση.
→ Αν η έμφαση δοθεί στην αποκαλυπτικότητα των πληροφοριών, χρειαζόμαστε ένα πρότυπο που να διατάσσει τις πληροφορίες κατά σειρά φθίνοντος ενδιαφέροντος, δηλαδή πρώτα οι πιο αποκαλυπτικές και εντυπωσιακές και εν συνεχεία οι πιο αδιάφορες και ασήμαντες πληροφορίες. Τέτοιο πρότυπο είναι το "ανεστραμμένο τρίγωνο" του δημοσιογραφικού λόγου, που επιδιώκει τον εντυπωσιασμό του αναγνώστη/ ακροατή τοποθετώντας στην αρχή της είδησης την πιο "σοκαριστική" πληροφορία. Αν, πάλι, η έμφαση δοθεί στην πληροφοριακή περιεκτικότητα ενός κειμένου, τότε χρειαζόμαστε ένα πρότυπο 'συμπαντικού' τύπου. Τέτοιο πρότυπο είναι τα γνωστά πέντε W (who 'ποιος', what 'τι', where 'πού', when 'πότε', why 'γιατί') της δημοσιογραφίας, που προμηθεύουν όλο το απαιτούμενο, αλλά ταυτόχρονα και στοιχειακό, πληροφοριακό υλικό για τη σύνταξη μιας είδησης. Σωρεία ειδήσεων, όπως αυτή που παρατέθηκε πιο πάνω, εφαρμόζουν ένα από τα δύο οργανωτικά πρότυπα ή και τα δύο συνδυασμένα.
→ Το ύφος του πληροφοριακού λόγου είναι το απλό ύφος σε αντίθεση με το επιτηδευμένο ύφος του λόγου πειθούς ιδιαίτερα. Είναι η ίδια η φύση του πληροφοριακού λόγου που επιβάλλει την απλότητα στην γλωσσική απόδοση των πληροφοριών. Η έρευνα έχει επισημάνει μια σειρά από σημασιολογικά γνωρίσματα που χαρακτηρίζουν το ύφος πληροφοριακών κειμένων. Σε τυπικά πληροφοριακά κείμενα απουσιάζει το επιστημονικό λεξιλόγιο και οι νεολογισμοί. Όταν πρέπει να χρησιμοποιηθούν αφηρημένες έννοιες, αυτές εκλαϊκεύονται. Επίσης, αποφεύγονται οι συνδηλωτικές σημασίες, γιατί οι πληροφορίες πρέπει να αποδίδονται με γλώσσα που κυριολεκτεί. Για τον ίδιο λόγο παρατηρείται πολύ περιορισμένη χρήση σχημάτων λόγου. Διαπιστώνεται εκτεταμένη χρήση συνωνύμων, που γενικά προφυλάσσει από τις επαναλήψεις, αλλά σε μεγάλες δόσεις καταντά αρρώστια (για παράδειγμα, η "συνωνυμομανία κάποιων δημοσιογράφων).
→ Εκτός από σημασιολογικά έχουν απομονωθεί και γραμματικά χαρακτηριστικά του πληροφοριακού ύφους. Αποφεύγεται η χρήση πρώτου προσώπου, του προσώπου που σημαδεύει κείμενα προσωπικής/ συλλογικής έκφρασης, γιατί σε τυπικά πληροφοριακά κείμενα ο κομιστής των πληροφοριών έχει δευτερεύουσα σημασία. Το μήκος των προτάσεων γενικά είναι μέτριο, αφού δεν προτιμώνται προτασιακές δομές με συστατικά επιπλέον των βασικών (ΟΦ-υποκείμενο/ ΡΦ-κατηγόρημα, δηλαδή το ρήμα και τα υποχρεωτικά ή προαιρετικά συμπληρώματά του). Αυτό σημαίνει ότι αποφεύγεται ο υποτεταγμένος λόγος, που απαντά συχνά σε κείμενα πειθούς, επειδή αυτό που προέχει είναι η κατάθεση των πληροφοριών και όχι η ένταξή τους σε πλαίσιο λογικών σχέσεων (προϋποθέσεων, αιτιολόγησης κ.ά.). Απόρροια του γνωρίσματος αυτού είναι και η απλουστευμένη στίξη. Παράλληλα, αποφεύγεται και η μακροσκελής παράταξη, που επιμηκύνει άκομψα τον λόγο και δίνει στον αποδέκτη την εντύπωση της συσσώρευσης πληροφοριών. Τέλος, η χρήση επιθέτων είναι περιορισμένη, γιατί τα ("κοσμητικά", δηλαδή τα αξιολογικά) επίθετα μετατρέπουν τα (αδιαμφισβήτητα) γεγονότα σε (αμφισβητούμενες) γνώμες.
→ Από τους πραγματολογικούς παράγοντες που επηρεάζουν το ύφος του πληροφοριακού λόγου πρέπει να μνημονεύσουμε ιδιαίτερα τον δίαυλο επικοινωνίας (σύγκρινε το ύφος μιας είδησης στον τύπο και την τηλεόραση) και τους αποδέκτες (σύγκρινε την ειδησεογραφία μιας "σοβαρής" και μιας λαϊκίστικης εφημερίδας).
Τα κυριότερα από τα γραμματικά γνωρίσματα του "πληροφοριακού" ύφους μπορούν να αναγνωρισθούν στο απόσπασμα που ακολουθεί -προέρχεται από σχολικό εγχειρίδιο Γεωγραφίας:
"Η Γη δέχεται στην επιφάνειά της διαφορετικό ποσό ηλιακής ενέργειας, που μειώνεται όσο προχωρούμε από τον ισημερινό προς τους πόλους. Με βάση το ποσό αυτό η γη χωρίζεται σε διαφορετικές κλιματικές ζώνες. Η κλιματική αυτή διαίρεση δεν είναι απόλυτη. Σε κάθε ζώνη έχουμε ποικιλία κλιματικών συνθηκών, ανάλογα με τη μορφολογία, το υψόμετρο και άλλους παράγοντες κάθε περιοχής που ανήκει σε μια από τις ζώνες, π.χ. στα τροπικά κλίματα είναι δυνατό να συναντήσουμε τροπικό δάσος, λιβάδια με ψηλό χόρτο (σαβάνα) αλλά και θερμή έρημο. Η ίδια κλιματική διαίρεση που γίνεται με βάση το γεωγραφικό πλάτος, γίνεται και με βάση το υψόμετρο. Η μεγαλύτερη ποικιλία κλιματικών συνθηκών παρουσιάζεται στα εύκρατα κλίματα. Μερικές περιοχές σ' αυτή τη ζώνη βρίσκονται στο εσωτερικό των ηπείρων και έχουν ηπειρωτικό τύπο κλίματος, άλλες περιοχές βρίσκονται κοντά σε θάλασσα και επηρεάζονται απ' αυτή. Ένα τέτοιο τυπικό κλίμα είναι το μεσογειακό".
*Ο δημοσιογραφικός λόγος*
👉Στη δηµοσιογραφία διακρίνουµε δύο βασικούς τοµείς: την ειδησεογραφία, που ασχολείται ειδικά µε την αναγραφή ειδήσεων σχετικά µε γεγονότα που ενδιαφέρουν τον άνθρωπο και επηρεάζουν τη ζωή του, και την ερµηνευτική δηµοσιογραφία (άρθρο, σχόλιο κλπ.), που ερµηνεύει και σχολιάζει τις ειδήσεις. Βέβαια, σχόλια θα συναντήσουµε σε πολλές περιπτώσεις και µέσα σε ειδησεογραφικά κείµενα. Σε αυτές τις περιπτώσεις ιδιαίτερη σηµασία έχει το κατά πόσο εύκολα διακριτό είναι το σχόλιο από την καθαυτό είδηση. Η τελευταία αποτελεί την παρουσίαση ενός γεγονότος που έχει εξακριβωθεί ότι συνέβη, ενώ το σχόλιο είναι η ερµηνεία του δηµοσιογράφου, η οποία µετά από έλεγχο, µπορεί να αποδειχθεί λανθασµένη ή σωστή.
👉Κάτι άλλο που θα πρέπει να έχουµε υπόψη µας (και βέβαια κατά την ανάλυση όχι µόνο του δηµοσιογραφικού λόγου) είναι το εξωγλωσσικό πλαίσιο και ο δέκτης του δηµοσιογραφικού κειµένου. Το τι θα καταλάβει ή το κατά πόσο θα αποδεχτεί ή όχι την παρουσίαση µιας είδησης ή τα σχετικά σχόλια, εξαρτάται από παράγοντες όπως οι γνώσεις του, η ιδεολογία του, η κοσµοθεωρία του. Όσον αφορά τον ποµπό, δηλ. το δηµοσιογράφο, συνήθως δεν καταγράφει τα γεγονότα απλώς ως ουδέτερος παρατηρητής αλλά τα αξιολογεί και τα παρουσιάζει µε την ανάλογη έµφαση ή τα ερµηνεύει. Αυτό σηµαίνει ότι τα βλέπει από µια ορισµένη οπτική γωνία, ανάλογα µε την οποία ιεραρχεί τις πληροφορίες και τις κατανέµει στον τίτλο, την περίληψη ή την ανάπτυξη της είδησης.
Οργάνωση του δηµοσιογραφικού λόγου
👉Ένα ειδησεογραφικό κείµενο αναπτύσσεται σε τρεις βαθµίδες: πρώτα συνοψίζονται τα γεγονότα σε µια περίοδο που αποτελεί και τον τίτλο της είδησης. Στη συνέχεια ακολουθεί η περιληπτική έκθεσή τους και τέλος η αναλυτική αφηγησή τους, που αποτελεί και το κύριο σώµα του κειµένου. Κατά την παρουσίαση ενός γεγονότος συνήθως δηλώνουµε τον τόπο, τον τρόπο, την αιτία, το σκοπό και το αποτέλεσµα, ενώ αναφέρουµε και στοιχεία για τα πρόσωπα που συµµετέχουν (π.χ. όνοµα, ηλικία, επάγγελµα), συχνά εστιάζοντας σε κάποιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό τους, που µπορεί να έχει σχέση µε το γεγονός. Γενικά, ακολουθώντας κάποιους κανόνες δηµοσιογραφικής δεοντολογίας, µια είδηση θα πρέπει να απαντά σε ερωτήµατα όπως τι;, ποιος;, πού;, γιατί;, πώς;, και πρέπει να είναι γραµµένη µε συντοµία, σαφήνεια, ακρίβεια και απλό αλλά ελκυστικό ύφος.
👉Η γλωσσολογία και η ανάλυση λόγου ειδικότερα ενδιαφέρονται για την υπόρρητη έκφραση της ιδεολογίας, όπως αυτή κωδικοποιείται στις γραµµατικές και λεξικές επιλογές ενός συντάκτη ή οµιλητή, ή διαχέεται στις προϋποθέσεις και τα υπονοήµατα που µοιράζονται ποµπός και δέκτες ενός δηµοσιογραφικού κειµένου και που χωρίς αυτά η πρόσληψη και η κατανόησή του καθίσταται προβληµατική.
Πιο συγκεκριµένα:
α) η χρήση λόγιων λέξεων (όλεθρος, ανέλεγκτος, ολισθαίνω), που θεωρείται ότι προσδίδουν έναν τόνο σοβαρότητας και εγκυρότητας στον λόγο,
β) η χρήση ορολογίας (κλωνοποίηση, παγκοσµιοποίηση, διαδίκτυο), που υπαγορεύει την ιδέα του αυστηρού επιστηµονικού και τεχνικού πνεύµατος,
γ) η παθητικοποίηση (συνελήφθησαν είκοσι διαδηλωτές κατά τα χθεσινά επεισόδια αντί ύστερα από εντολή του αρµόδιου εισαγγελέα κ. Τάδε η αστυνοµία συνέλαβε κλπ.), δηλαδή η αποφυγή της ενεργητικής σύνταξης, που θα αποκάλυπτε δρώντα πρόσωπα, υπεύθυνα για δυσάρεστα συµβάντα·,
δ) η εστίαση σε αξιολογικά επίθετα (σηµαντικά κέρδη των επενδυτών), που εξυπηρετεί ιδιαίτερα τη διατύπωση κρίσεων και σχολίων,
ε) η "διχαστική" χρήση αντωνυµιών (η οµάδα του εµείς ως έκφραση της ιδεολογικής συµπαράταξης απέναντι στην οµάδα του αυτοί ως έκφραση του αντίπαλου συνασπισµού),
στ)·οι µεταφορές (το "Βατερλό" της εξωτερικής πολιτικής, η "βουτιά" του δείκτη του Χρηµατιστηρίου) και οι µετωνυµίες (η Λευκωσία = η κυπριακή κυβέρνηση, οι Βρυξέλλες = η Ε.Ε.), καθιερωµένα εργαλεία µιας διεθνοποιηµένης δηµοσιογραφικής αργκό,
ζ)·η υποδηλωτική χρήση της στίξης στον γραπτό λόγο (υποσµηναγός (!) αφαίρεσε τις απόρρητες δισκέτες, µικροί στις µεγάλες ώρες) και ο σκόπιµος παρατονισµός στον προφορικό λόγο (ΤΟ γεγονός της χρονιάς), γνωστές στρατηγικές της λαϊκίζουσας δηµοσιογραφίας.
β) η χρήση ορολογίας (κλωνοποίηση, παγκοσµιοποίηση, διαδίκτυο), που υπαγορεύει την ιδέα του αυστηρού επιστηµονικού και τεχνικού πνεύµατος,
γ) η παθητικοποίηση (συνελήφθησαν είκοσι διαδηλωτές κατά τα χθεσινά επεισόδια αντί ύστερα από εντολή του αρµόδιου εισαγγελέα κ. Τάδε η αστυνοµία συνέλαβε κλπ.), δηλαδή η αποφυγή της ενεργητικής σύνταξης, που θα αποκάλυπτε δρώντα πρόσωπα, υπεύθυνα για δυσάρεστα συµβάντα·,
δ) η εστίαση σε αξιολογικά επίθετα (σηµαντικά κέρδη των επενδυτών), που εξυπηρετεί ιδιαίτερα τη διατύπωση κρίσεων και σχολίων,
ε) η "διχαστική" χρήση αντωνυµιών (η οµάδα του εµείς ως έκφραση της ιδεολογικής συµπαράταξης απέναντι στην οµάδα του αυτοί ως έκφραση του αντίπαλου συνασπισµού),
στ)·οι µεταφορές (το "Βατερλό" της εξωτερικής πολιτικής, η "βουτιά" του δείκτη του Χρηµατιστηρίου) και οι µετωνυµίες (η Λευκωσία = η κυπριακή κυβέρνηση, οι Βρυξέλλες = η Ε.Ε.), καθιερωµένα εργαλεία µιας διεθνοποιηµένης δηµοσιογραφικής αργκό,
ζ)·η υποδηλωτική χρήση της στίξης στον γραπτό λόγο (υποσµηναγός (!) αφαίρεσε τις απόρρητες δισκέτες, µικροί στις µεγάλες ώρες) και ο σκόπιµος παρατονισµός στον προφορικό λόγο (ΤΟ γεγονός της χρονιάς), γνωστές στρατηγικές της λαϊκίζουσας δηµοσιογραφίας.
Τα παραπάνω είναι µερικά από τα γλωσσικά µέσα που έχουν µελετηθεί και συνδεθεί µε την απόκρυψη ή την υποδήλωση ιδεολογικών επιλογών.
👉Παράλληλα, στο µακροεπίπεδο ενός κειµένου ή λόγου, και ιδιαίτερα στο πλαίσιο της επιχειρηµατολογίας, ανάλογο ρόλο πιστεύεται ότι παίζουν ορισµένες αξιολογικές παραδοχές γύρω από έννοιες όπως "λαός", "έθνος", "φυλή", "παράδοση", "ιστορία", "δηµοκρατία", "γλώσσα" κ.ά. Οι παραδοχές αυτές, αν και επίµαχες, συχνά εξυπακούονται ως άρρητες προκείµενες από όπου προκύπτουν -υποτίθεται- συµπεράσµατα που το κοινό δέχεται αδιαµαρτύρητα ή, τουλάχιστον, κατανοεί χωρίς να απαιτείται λεπτοµερής στήριξή τους. Συνεπώς, η ιδεολογική στράτευση ή η κοµψή απόκρυψή της, µε γλωσσικά εργαλεία σαν αυτά που προαναφέρθηκαν, πρέπει να θεωρηθούν θεµελιώδη γνωρίσµατα του είδους της επικοινωνίας που επιδιώκουν τα ΜΜΕ αλλά και αντικείµενο διαπραγµάτευσης µε το κοινό στο οποίο στοχεύουν.
👉Οι µελέτες που κινούνται στο πλαίσιο της παραδοσιακής υφολογίας συγκεντρώνουν το ενδιαφέρον τους στους τίτλους της πρώτης σελίδας των εφηµερίδων ή τις περιλήψεις που ανοίγουν τα δελτία ειδήσεων στην τηλεόραση και στο ραδιόφωνο, το "σήµα κατατεθέν" της σύγχρονης δηµοσιογραφίας.
α) η αντιστροφή της σειράς Υποκείµενο-Ρήµα, που σε γλώσσες όπως η νέα ελληνική δεν είναι η πλέον αναµενόµενη και χρησιµοποιείται για να προβληθεί η καινούρια πληροφορία µιας πρότασης (Σκληραίνει η στάση των Σκοπίων για το όνοµα),
β) η πρόταξη επιρρηµάτων, που φέρνει στο προσκήνιο συστατικά της καινούργιας πληροφορίας, όπως ο χώρος ή ο χρόνος των συµβάντων ('Εως τις 9.00 σήµερα τα καταστήµατα),
γ) η εκτεταµένη χρήση προσδιορισµών πριν ή µετά την κεφαλή µιας ονοµατικής φράσης (ουσιαστικό) και, µάλιστα, αξιολογικών επιθέτων, που φορτίζουν συναισθηµατικά τον λόγο (Ιδιαίτερα ευνοϊκό κλίµα στην οικονοµία),
δ) η παθητικοποίηση, σύνταξη που εναρµονίζεται µε το τυπικό, επίσηµο και απρόσωπο ύφος, το οποίο συχνά υιοθετούν οι επαγγελµατίες δηµοσιογράφοι, κατεξοχήν στους τίτλους (Η διαφορά 3% θεωρείται ασφαλής από τους νικητές και ανατρέψιµη από τους ηττηµένους),
ε) η ονοµατοποίηση, δηλαδή η µετατροπή µιας ρηµατικής φράσης σε ονοµατική, όπου το ρήµα έχει αντικατασταθεί από οµόρριζο µεταβατικό ουσιαστικό (εξοικονοµώ ενέργεια>εξοικονόµηση ενέργειας), σύνταξη που επίσης χρησιµοποιείται ως στρατηγική υψηλού ύφους,
στ) οι ελλειπτικές δοµές (για παράδειγµα, η παράλειψη του άρθρου ή του ρήµατος της πρότασης), που κυριαρχούν στους τίτλους των ειδήσεων και έλκουν την καταγωγή τους από τη λαϊκίζουσα δηµοσιογραφία, η οποία καθιέρωσε ένα λόγο συνθηµατολογικό και υπαινικτικό, κλπ.
👉Ετσι, σε ό,τι αφορά τη σύνταξη, φαινόµενα µε σχετικά υψηλή συχνότητα εµφάνισης (ιδιαίτερα στον τύπο) θεωρήθηκαν:
α) η αντιστροφή της σειράς Υποκείµενο-Ρήµα, που σε γλώσσες όπως η νέα ελληνική δεν είναι η πλέον αναµενόµενη και χρησιµοποιείται για να προβληθεί η καινούρια πληροφορία µιας πρότασης (Σκληραίνει η στάση των Σκοπίων για το όνοµα),
β) η πρόταξη επιρρηµάτων, που φέρνει στο προσκήνιο συστατικά της καινούργιας πληροφορίας, όπως ο χώρος ή ο χρόνος των συµβάντων ('Εως τις 9.00 σήµερα τα καταστήµατα),
γ) η εκτεταµένη χρήση προσδιορισµών πριν ή µετά την κεφαλή µιας ονοµατικής φράσης (ουσιαστικό) και, µάλιστα, αξιολογικών επιθέτων, που φορτίζουν συναισθηµατικά τον λόγο (Ιδιαίτερα ευνοϊκό κλίµα στην οικονοµία),
δ) η παθητικοποίηση, σύνταξη που εναρµονίζεται µε το τυπικό, επίσηµο και απρόσωπο ύφος, το οποίο συχνά υιοθετούν οι επαγγελµατίες δηµοσιογράφοι, κατεξοχήν στους τίτλους (Η διαφορά 3% θεωρείται ασφαλής από τους νικητές και ανατρέψιµη από τους ηττηµένους),
ε) η ονοµατοποίηση, δηλαδή η µετατροπή µιας ρηµατικής φράσης σε ονοµατική, όπου το ρήµα έχει αντικατασταθεί από οµόρριζο µεταβατικό ουσιαστικό (εξοικονοµώ ενέργεια>εξοικονόµηση ενέργειας), σύνταξη που επίσης χρησιµοποιείται ως στρατηγική υψηλού ύφους,
στ) οι ελλειπτικές δοµές (για παράδειγµα, η παράλειψη του άρθρου ή του ρήµατος της πρότασης), που κυριαρχούν στους τίτλους των ειδήσεων και έλκουν την καταγωγή τους από τη λαϊκίζουσα δηµοσιογραφία, η οποία καθιέρωσε ένα λόγο συνθηµατολογικό και υπαινικτικό, κλπ.
👉Στο επίπεδο του λεξιλογίου χαρακτηριστικά φαινόµενα θεωρήθηκαν:
α) το πλήθος νέων και ασυνήθιστων λεξικών φράσεων (τιµές-φωτιά, τιµολόγιο-µαϊµού, στροφή- καρµανιόλα),
β) το πλήθος των αξιολογικών επιθέτων που λειτουργούν ως ποιοτικά υπερθετικά (ανελέητος, πύρινος, αδιανόητος, σατανικός, εφιαλτικός),
β) το πλήθος των αξιολογικών επιθέτων που λειτουργούν ως ποιοτικά υπερθετικά (ανελέητος, πύρινος, αδιανόητος, σατανικός, εφιαλτικός),
γ) η προτίµηση σε εκφραστικά κλισέ ('Ενα βήµα πριν από, υπάρχει άµεσος κίνδυνος να, ραγδαίες εξελίξεις σε),
δ) ο εκτεταµένος δανεισµός ιδιαίτερα από την αγγλική (δάνεια µεταφραστικά, όπως κλωνοποίηση, ή δάνεια αναφοµοίωτα, όπως θρίλερ, debate),
ε) η επιµονή στο τεχνικό λεξιλόγιο (για παράδειγµα της οικονοµίας: υποτίµηση, διολίσθηση, µετοχοποίηση),
στ) οι µεταφορές (Το πόρισµα της επιτροπής καίει τον Χ, ανάχωµα στην ανηθικότητα, τα θύµατα της φτώχειας),
ζ) η µίµηση της άτυπης καθηµερινής γλώσσας (Μαγειρεύει µεταθέσεις το Υπουργείο, τα βρήκαν τελικά οι δύο Υπουργοί Εξωτερικών) αλλά και η ποµπώδης γλώσσα (Αλώβητη εξέρχεται η οικονοµία, το 'Εθνος θρηνεί τον θάνατο του µεγάλου ηγέτη του),
η) ένα µεγάλο φάσµα λέξεων που εισάγουν παραθέµατα ή αφηγήσεις (είπε, επανέλαβε, δήλωσε, οµολόγησε) κλπ.
δ) ο εκτεταµένος δανεισµός ιδιαίτερα από την αγγλική (δάνεια µεταφραστικά, όπως κλωνοποίηση, ή δάνεια αναφοµοίωτα, όπως θρίλερ, debate),
ε) η επιµονή στο τεχνικό λεξιλόγιο (για παράδειγµα της οικονοµίας: υποτίµηση, διολίσθηση, µετοχοποίηση),
στ) οι µεταφορές (Το πόρισµα της επιτροπής καίει τον Χ, ανάχωµα στην ανηθικότητα, τα θύµατα της φτώχειας),
ζ) η µίµηση της άτυπης καθηµερινής γλώσσας (Μαγειρεύει µεταθέσεις το Υπουργείο, τα βρήκαν τελικά οι δύο Υπουργοί Εξωτερικών) αλλά και η ποµπώδης γλώσσα (Αλώβητη εξέρχεται η οικονοµία, το 'Εθνος θρηνεί τον θάνατο του µεγάλου ηγέτη του),
η) ένα µεγάλο φάσµα λέξεων που εισάγουν παραθέµατα ή αφηγήσεις (είπε, επανέλαβε, δήλωσε, οµολόγησε) κλπ.
Πηγή:
Πέμπτη 10 Απριλίου 2025
Άρθρο στην εφημερίδα "Τα Νέα" !
Τι συμβαίνει με όσους χρησιμοποιούν καθημερινά το ChatGPT;
Βασίζεστε στο ChatGPT για συντροφικότητα; Ίσως αυτό να σας κάνει πιο μοναχικούς.
Σύμφωνα με μελέτες από το OpenAI και το MIT Media Lab, η συχνή και διαρκής χρήση του ChatGPT μπορεί να συνδέεται με υψηλότερα επίπεδα μοναξιάς.
«Συνολικά, η υψηλότερη καθημερινή χρήση -σε όλες τις λειτουργίες και τους τύπους συνομιλίας- συσχετίστηκε με υψηλότερη μοναξιά, εξάρτηση, προβληματική χρήση και χαμηλότερη κοινωνικοποίηση», ανέφεραν οι ερευνητές σε μια περίληψη για τις δύο παράλληλες μελέτες.
Οι μελέτες είχαν ως στόχο να διερευνήσουν τον βαθμό στον οποίο οι αλληλεπιδράσεις με το ChatGPT επηρέαζαν τη συναισθηματική υγεία των χρηστών, με έμφαση στη χρήση της προηγμένης φωνητικής λειτουργίας του chatbot.
Το περιεχόμενο της μελέτης
Επίσης έγινε μία αυτοματοποιημένη ανάλυση σχεδόν 40 εκατομμυρίων αλληλεπιδράσεων του ChatGPT που διεξήχθη από την OpenAI.
Σε όλες τις έρευνες διαπιστώθηκε ότι όσοι είχαν ισχυρότερες τάσεις συναισθηματικής προσκόλλησης έτειναν να βιώνουν μεγαλύτερη μοναξιά.
Αντίθετα, όσοι είχαν υψηλότερο επίπεδο εμπιστοσύνης στο chatbot βίωναν μεγαλύτερη συναισθηματική εξάρτηση.
Υποστήριξαν επίσης ότι οι «έντονοι χρήστες» ήταν πιο πιθανό να θεωρούν το chatbot ως «φίλο» ή να θεωρούν ότι έχει συναισθήματα που μοιάζουν με τα ανθρώπινα.
Οι μελέτες διαπίστωσαν επίσης ότι οι «προσωπικές» συζητήσεις με το chatbot συσχετίζονταν με υψηλότερα επίπεδα μοναξιάς μεταξύ των χρηστών.
«Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι ενώ τα chatbots που βασίζονται στη φωνή αρχικά φάνηκαν ευεργετικά στην άμβλυνση της μοναξιάς και της εξάρτησης σε σύγκριση με τα chatbots που βασίζονται σε κείμενο, αυτά τα πλεονεκτήματα μειώθηκαν σε υψηλά επίπεδα χρήσης, ειδικά με ένα chatbot ‘ουδέτερης φωνής’», δήλωσαν οι ερευνητές.
Τεχνητή νοημοσύνη για συντροφικότητα
Είναι ένα δημοφιλές υποκατάστατο της θεραπείας για κάποιους, παρά τις προειδοποιήσεις των επαγγελματιών υγείας για αυτή την περίπτωση χρήσης.
Σύμφωνα με έρευνα της YouGov του 2024, λίγο περισσότεροι από τους μισούς νεαρούς Αμερικανούς ηλικίας 18 έως 29 ετών αισθάνονται άνετα να μιλήσουν σε μια τεχνητή νοημοσύνη για θέματα ψυχικής υγείας.
Μια άλλη μελέτη υποδεικνύει μάλιστα ότι το chatbot της OpenAI δίνει καλύτερες προσωπικές συμβουλές από τους επαγγελματίες.
Ενώ ορισμένοι χρήστες λένε ότι το ρομπότ βοηθά στην ανακούφιση της μοναξιάς, έχει αυξηθεί ο έλεγχος σχετικά με τις αρνητικές επιπτώσεις της αλληλεπίδρασης με τα chatbots AI.
Οι εταιρείες AI που στοχεύουν κυρίως στη συντροφικότητα, όπως η Replika και η Character.ai, έχουν επηρεαστεί περισσότερο.
Η Character.ai αντιμετωπίζει επί του παρόντος δύο ξεχωριστές αγωγές σχετικά με τις αλληλεπιδράσεις με ανηλίκους, ενώ η Replika έχει δεχθεί την προσοχή των ιταλικών ρυθμιστικών αρχών.
Μία συνεχόμενη διαδικασία
Οι ερευνητές δήλωσαν ότι τα νέα ευρήματα «υπογραμμίζουν την πολύπλοκη αλληλεπίδραση μεταξύ των επιλογών σχεδιασμού των chatbot (π.χ. εκφραστικότητα φωνής) και των συμπεριφορών των χρηστών (π.χ. περιεχόμενο συνομιλίας, συχνότητα χρήσης)» και ζήτησαν περαιτέρω μελέτες για να διερευνηθεί «αν η ικανότητα των chatbot να διαχειρίζονται συναισθηματικό περιεχόμενο χωρίς να καλλιεργούν την εξάρτηση ή να αντικαθιστούν τις ανθρώπινες σχέσεις ωφελεί τη συνολική ευημερία».
Πηγή:
Άρθρο στην εφημερίδα "Τα Νέα" !
Έξυπνοι άνθρωποι:
Πώς μπορείτε να τους αναγνωρίσετε!
Μια πρόσφατη έρευνα υποστηρίζει, ότι οι έξυπνοι άνθρωποι αντλούν λιγότερη ευχαρίστηση από το να αλληλεπιδρούν με τους φίλους τους σε σχέση με τους άλλους ανθρώπους
Πώς μπορείτε να αναγνωρίσετε τους έξυπνους ανθρώπους; Ο Joe’Van Howell, Καθηγητής Νευρολογίας-Νευροψυχολογίας στο Λονδίνο, απαντά μέσω ανάρτησης του ακόλουθου δημοσιεύματος.
Είναι πολύ προσαρμοστικοί.
Πολλοί χρήστες του Quora (Το Quora είναι ένας ιστότοπος κοινωνικής δικτύωσης με ερωτήσεις και απαντήσεις που εδρεύει στο Mountain View της Καλιφόρνια) τόνισαν, ότι οι ευφυείς άνθρωποι είναι ευέλικτοι και μπορούν να προσαρμοστούν καλά σε διαφορετικά περιβάλλοντα. Η Ντόνα Χάμετ γράφει, ότι οι ευφυείς άνθρωποι μπορούν να προσαρμοστούν «δείχνοντας ότι όλα μπορούν να γίνουν ανεξάρτητα από τα εμπόδια ή τις δυσκολίες που υπάρχουν γύρω τους».Μια πρόσφατη ψυχολογική έρευνα υποστηρίζει ακριβώς αυτό. Η ευφυία εξαρτάται από το πόσο είναι κάποιος ικανός να αλλάξει την συμπεριφορά του για να ταιριάξει καλύτερα με το περιβάλλον.
Καταλαβαίνουν ότι είναι πολλά αυτά που δεν ξέρουν.
Οι έξυπνοι άνθρωποι παραδέχονται ότι δεν γνωρίζουν κάποιο συγκεκριμένο θέμα. Όπως γράφει ο Τζιμ Γουίνερ, οι έξυπνοι άνθρωποι δεν φοβούνται να πουν «αυτό δεν το ξέρω». Αν δεν ξέρουν κάτι, μπορούν να το μάθουν.Η παρατήρηση του Γουίνερ υποστηρίζεται από την κλασική έρευνα του Τζάστιν Κρούγκερ και του Ντέιβιντ Ντάνινγκ, στην οποία διαπίστωσαν, ότι όσο λιγότερο έξυπνος είναι κάποιος τόσο περισσότερο υπερεκτιμά τις γνωστικές του ικανότητες.
Έχουν ακόρεστη περιέργεια.
Ο Άλμπερτ Αϊνστάιν είχε πει: «Δεν έχω κάποιο ιδιαίτερο ταλέντο, απλά είμαι παθιασμένα περίεργος».Μια έρευνα που δημοσιεύτηκε το 2016 υποστηρίζει, ότι υπάρχει μια σύνδεση ανάμεσα στην ευφυΐα της παιδικής ηλικίας και το πόσο ανοιχτοί είμαστε σε καινούργιες εμπειρίες, το οποίο ισούται με την πνευματική περιέργεια στην ενήλικη ζωή.
Είναι ανοιχτόμυαλοι.
Οι έξυπνοι άνθρωποι δεν αποκλείουν τον εαυτό τους από καινούργιες εμπειρίες ή ιδέες. Ο Χάμετ γράφει «οι έξυπνοι άνθρωποι είναι διατεθειμένοι να αποδεχτούν και να σκεφτούν καινούργιες ιδέες έχοντας το μυαλό τους ανοιχτό».Οι ψυχολόγοι υποστηρίζουν ότι οι ανοιχτόμυαλοι άνθρωποι, που ψάχνουν για διαφορετικές απόψεις και αντιλήψεις, τείνουν να έχουν μεγαλύτερες βαθμολογίες σε διαγωνίσματα και τεστ.
Ταυτόχρονα, οι έξυπνοι άνθρωποι είναι προσεκτικοί με το ποιες ιδέες θα υιοθετήσουν.
Απολαμβάνουν την δική τους παρέα.
Ο Ντίπανκαρ Τρέχαν επισημαίνει, ότι οι ευφυείς άνθρωποι τείνουν να είναι «πολύ ατομικιστές».Μια πρόσφατη έρευνα υποστηρίζει, ότι οι έξυπνοι άνθρωποι αντλούν λιγότερη ευχαρίστηση από το να αλληλεπιδρούν με τους φίλους τους σε σχέση με τους άλλους ανθρώπους.
Έχουν υψηλό αυτοέλεγχο.
Ο Ζόχερ Αλί γράφει, ότι οι έξυπνοι άνθρωποι μπορούν να ελέγξουν την παρορμητικότητα τους με το να κάνουν σχέδια, να ξεκαθαρίζουν τους στόχους τους, να εξερευνούν εναλλακτικές στρατηγικές και να σκέφτονται τις συνέπειες πριν ξεκινήσουν να κάνουν κάτι.Σε μια έρευνα του 2009, οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι υπάρχει σύνδεση ανάμεσα στην ευφυΐα και τον αυτο-έλεγχο.
Έχουν πολύ καλή αίσθηση του χιούμορ.
Η Αντβίτα Μπιχάνι επισημαίνει ότι οι έξυπνοι άνθρωποι έχουν πολύ καλύτερη αίσθηση του χιούμορ.
Οι επιστήμονες συμφωνούν. Μια έρευνα διαπίστωσε, ότι οι άνθρωποι που έγραψαν τις πιο αστείες λεζάντες για καρτούν είχαν υψηλότερη βαθμολογία στην μέτρηση της λεκτικής νοημοσύνης.
Είναι ευαίσθητοι στις εμπειρίες των άλλων ανθρώπων.
Κάποιοι ψυχολόγοι υποστηρίζουν ότι η ενσυναίσθηση, που είναι εναρμονισμένη με τις ανάγκες και τα συναισθήματα των άλλων, είναι το βασικό συστατικό της συναισθηματικής νοημοσύνης. Οι συναισθηματικά ευφυείς άνθρωποι δείχνουν μεγάλο ενδιαφέρον να μιλούν με καινούργιους ανθρώπους και να μαθαίνουν όσα περισσότερα μπορούν για αυτούς.Μπορούν να συνδέσουν φαινομενικά άσχετες έννοιες.
Η Έιπριλ Αστόρια επισημαίνει «νομίζετε ότι δεν υπάρχει καμία σύνδεση ανάμεσα στο σασίμι και το καρπούζι; Κάνετε λάθος! Και τα δυο τρώγονται ωμά και κρύα».Ο δημοσιογράφος Τσαρλς Ντάχιγκ υποστηρίζει ότι τέτοιου είδους συνδέσεις είναι το σήμα κατατεθέν της δημιουργικότητας.
Είναι πολύ αναβλητικοί.
Ο Μαχές Γκαρκότι λέει, ότι οι πολύ έξυπνοι άνθρωποι χρονοτριβούν στις καθημερινές τους υποχρεώσεις, επειδή εργάζονται πάνω σε πιο σημαντικά πράγματα.Ο ψυχολόγος Άνταμ Γκραντ υποστηρίζει, ότι η αναβλητικότητα είναι το μυστικό της καινοτομίας και αυτό ενστερνιζόταν απόλυτα και ο Στιβ Τζομπς.
Απασχολούν το μυαλό τους με σημαντικά ερωτήματα.
Σύμφωνα με τον Ραμ Κουμάρ απασχολούν πολύ το μυαλό τους με ερωτήματα σχετικά με το σύμπαν και το νόημα της ζωής. Πάντα ρωτάνε ποιο είναι το νόημα των πάντων.Αυτή η υπαρξιακή σύγχυση ίσως είναι ο λόγος που οι πολύ έξυπνοι άνθρωποι είναι περισσότερο πιθανό να βιώσουν άγχος. Όπως αναφέρει ο Ντέιβιντ Γουίλσον, οι ευφυείς άνθρωποι είναι καλύτερα εξοπλισμένοι για να εξετάζουν τις καταστάσεις πολλές και διαφορετικές οπτικές, πράγμα που σημαίνει, ότι είναι πάντα ενήμεροι για το τι μπορεί να πάει στραβά.
Πηγή:
Άρθρο στην εφημερίδα "Το Βήμα"
Όταν η τηλεόραση γίνεται χώρος ουσίας
Δρ. Κυριάκος Κενεβέζος
Σε μια εποχή όπου η δημόσια εικόνα της τηλεόρασης ταυτίζεται συχνά με τη φθηνή εντύπωση, τον γρήγορο εντυπωσιασμό και την αναπαραγωγή της υπερβολής, η ύπαρξη μιας σειράς όπως αυτή για τον βίο του Αγίου Παϊσίου αποτελεί γεγονός με ξεχωριστή βαρύτητα. Δεν πρόκειται απλώς για μια καλοφτιαγμένη σειρά, αλλά για ένα έργο που συνδυάζει αισθητική ποιότητα, αφηγηματική ευαισθησία και σεβασμό στο περιεχόμενό του.
Η απεικόνιση του βίου ενός προσώπου με τέτοιο πνευματικό και ανθρώπινο φορτίο δεν είναι εύκολη υπόθεση. Απαιτεί λεπτότητα, αποφυγή διδακτισμού και κυρίως σεμνότητα. Η σειρά καταφέρνει να ισορροπήσει ανάμεσα στην καλλιτεχνική αφήγηση και στην πνευματική ουσία, χωρίς να καταφεύγει σε εύκολους συναισθηματισμούς, αγιογραφικές υπερβολές ή πρόχειρους δραματισμούς. Δεν προσπαθεί να επιβληθεί. Δεν αναζητά να «κερδίσει» τον θεατή. Προτείνει. Ήσυχα, αλλά σταθερά.
Η τηλεόραση, όταν αναλαμβάνει με σοβαρότητα το ρόλο της, μπορεί να μετατραπεί σε χώρο προσφοράς. Όχι μόνο ψυχαγωγίας, αλλά και υπενθύμισης. Υπενθύμισης αξιών που έχουν σχεδόν αποσυρθεί από το συλλογικό πεδίο .
Το έργο αυτό, χωρίς να προπαγανδίζει ή να κατευθύνει, κατορθώνει να αναδείξει αυτά τα στοιχεία με έναν σχεδόν υποδόριο τρόπο. Γι’ αυτό και γίνεται αποδεκτό από ανθρώπους με διαφορετικές αφετηρίες, ιδεολογίες ή πνευματικά υπόβαθρα.
Η απήχηση της σειράς φανερώνει κάτι ευρύτερο: την ανάγκη του κοινού για ουσιαστικό περιεχόμενο. Για ποιοτική παραγωγή. Για αφηγήσεις που δεν προσβάλλουν τη νοημοσύνη ή την αισθητική του θεατή. Σε έναν τηλεοπτικό χάρτη που συχνά επενδύει στο τετριμμένο και στο επιφανειακό, η δημιουργία ενός τέτοιου έργου απαιτεί τόλμη. Και η τόλμη αυτή δικαιώθηκε. Όχι μόνο εμπορικά, αλλά κυρίως ως απόδειξη ότι υπάρχει ακόμα έδαφος για το καλό, το ήσυχο, το αληθινό.
Δεν χρειάζεται να συμμερίζεται κανείς το σύνολο της πίστης ή των συμβολισμών που περιέχει το έργο για να αναγνωρίσει την αξία του. Ούτε χρειάζεται να έχει προσωπική σχέση με τον Άγιο Παΐσιο για να συγκινηθεί από την καθαρότητα της στάσης του απέναντι στη ζωή και τον άνθρωπο. Το νόημα αυτού του έργου εκτείνεται πέρα από τη θρησκευτικότητα: αγγίζει τον άνθρωπο ως ύπαρξη που ζητά να βρει, να καταλάβει, να σταθεί – έστω για λίγο – έξω από τον θόρυβο.
Σε τέτοιες στιγμές, γίνεται φανερό πως η τηλεόραση μπορεί ακόμα να είναι χώρος πολιτισμού. Να ανεβάσει το επίπεδο αντί να το υποβαθμίσει. Να υπενθυμίσει αντί να υπνωτίσει. Και όταν αυτό συμβαίνει, τότε αξίζει να το επισημαίνουμε – όχι σαν κάτι σπάνιο και «εξαιρετικό», αλλά σαν κάτι πολύ πιο ουσιαστικό: Ως ένα Γεγονός πολιτισμού.
*O Δρ. Κυριάκος Κενεβέζος είναι πρώην υπουργός παιδείας και πολιτισμού.
Πηγή:
Άρθρο στην εφημερίδα "Το Βήμα"
Ψέμα μετά πολλών δεδομένων
Της Λίλιαν Μήτρου
Διόλου παράδοξο που χιλιάδες ακροατές πίστεψαν στην εισβολή των εξωγήινων στις ΗΠΑ παρά την προειδοποίηση του ραδιοσταθμού ότι επρόκειτο για προϊόν μυθοπλασίας: η δυνατότητα διασταύρωσης κι εξακρίβωσης της αλήθειας ήταν περιορισμένη και η εμπιστοσύνη στα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης δεδομένη.
Σχεδόν 90 χρόνια μετά βιώνουμε την εποχή της πληροφοριακής πλημμύρας, στοιχείο της οποίας είναι η ραγδαία αύξηση των ψευδών «ειδήσεων». Ηδη το 1996 ο Λουτσιάνο Φλορίντι, σε ένα διεισδυτικό κείμενο, παραφράζοντας τον Χάξλεϊ, αναφερόταν στο Brave.Net.World και στην παραπληροφόρηση ως ενδογενές χαρακτηριστικό του Διαδικτύου. Η κυριαρχία των πλατφορμών και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης προσέδωσε νέες, εκρηκτικές διαστάσεις σε ένα φαινόμενο σύμφυτο με την ανθρώπινη επικοινωνία.
Τα fake news αναδείχθηκαν το 2016 σε λέξη της χρονιάς. Οι προβληματισμοί αυτοί δεν εμπόδισαν ωστόσο την επικράτηση της – εν πολλοίς σκιώδους – διαδικτυακής καμπάνιας υπέρ του Brexit που εμπλουτίστηκε με ψευδείς δηλώσεις, ανύπαρκτους δείκτες εγκληματικότητας, ανεδαφικές υποσχέσεις για τεράστια εξοικονόμηση δαπανών και ανάκαμψη του βρετανικού συστήματος υγείας.
Ο βομβαρδισμός με ειδήσεις, εικόνες, δεδομένα απολήγει σε ένα πληροφοριακό χάος και δεν διευκολύνει απαραίτητα τη γνώση και τη διάγνωση της αλήθειας. Στην κοινωνία και την οικονομία της προσοχής όλα εξελίσσονται γρήγορα, δεν υπάρχει χρόνος αλλά και η κουλτούρα για τη διακρίβωση της αλήθειας. Ο ψηφιακός χώρος λειτουργεί ως ιδιότυπο «άσυλο». Η ανωνυμία, η έλλειψη χρονικής και τοπικής γειτνίασης με τους συνομιλούντες, η απόσταση και η ασύγχρονη επικοινωνία επιτείνουν τον κίνδυνο του ψεύδους. Η σύγχρονη μαζική παραπληροφόρηση επενεργεί με τρόπο υπόρρητο.
Επαφίεται μεν στον αποδέκτη της να την πιστέψει, αλλά ταυτόχρονα αναμένεται να την αξιολογήσει και να τη διαδώσει. Γρήγορα, όμως, καθώς το «επίκαιρο» και το σημαντικό έχουν συντμηθεί. Αν η αμεσότητα της ανάρτησης συγκαταλέγεται στα πλεονεκτήματα της ψηφιακής ενημέρωσης, στερεί ταυτόχρονα τον απαιτούμενο χρόνο της ανασκόπησης, της σκέψης. Η ταχύτητα της διάδοσης είναι καθεαυτή στον αντίποδα της διαβούλευσης.
Κυριαρχεί η εντύπωση, την ευνοεί άλλωστε η δομή της επικοινωνίας στα ψηφιακά δίκτυα. Το συναίσθημα, οι πεποιθήσεις εξελίσσονται σε πολύ πιο επιδραστικά εργαλεία διάδοσης μιας «πληροφορίας» ή γνώμης από ό,τι η αναφορά σε δεδομένα και η αξιολόγηση αυτών. Εξάλλου, τα δεδομένα είναι πολύ περισσότερα από όσα μπορεί κανείς να καταναλώσει και να επεξεργαστεί έλλογα. Η ίδια η αρχιτεκτονική της διαδικτυακής επικοινωνίας περιχαρακώνει τους «χρήστες» σε έναν «περιφραγμένο κήπο» περιεχομένου που έχει διαμορφωθεί επί τη βάσει των δικών τους προτιμήσεων. Εν τέλει εκτίθενται μόνο στην ηχώ των δικών τους «επιλογών».
Η ποιότητα του περιεχομένου δοκιμάζεται και από τον λεγόμενο «ασυλλόγιστο λόγο» (careless speech). Συγγραφείς όπως η Σάντρα Γουάκτερ αναδεικνύουν τον κίνδυνο της ομογενοποίησης της γνώσης και της «αλήθειας» που ενέχουν οι «απαντήσεις» που παράγουν τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, όπως το ChatGPT. Απαντήσεις που είναι ή φαίνονται εύλογες, χρήσιμες και σίγουρες, αλλά – συχνά – περιέχουν πραγματικές ανακρίβειες, παραπλανητικές αναφορές και μεροληπτικές πληροφορίες.
Υπάρχει ένα νομικό καθήκον για αλήθεια; Αναμφίβολα, ναι. Για πολλούς λόγους: προστασία των δικαιωμάτων και των συμφερόντων των άλλων, προστασία των θεσμών και της δημοκρατίας. Υπάρχει δικαίωμα στο ψέμα;
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου σημειώνει ότι «θα ήταν ιδιαίτερα παράλογο να περιοριστεί η ελευθερία της έκφρασης μόνο σε γενικά αποδεκτές ιδέες»: (αυτή) επεκτείνεται και σε ειδήσεις για τις οποίες αμφισβητείται σοβαρά η γνησιότητά τους, θεωρώντας ωστόσο ότι οι δημοσιογράφοι έχουν καθήκον να μεταδίδουν ακριβείς πληροφορίες που αξίζουν την εμπιστοσύνη του κοινού. Μα στην ψηφιακή εποχή είμαστε όλοι πομποί και δέκτες περιεχομένου.
Μπορεί κανείς να ελέγξει το ψέμα; Οι παραδοσιακές μορφές ελέγχου είναι λειτουργικά ακατάλληλες: η δικαστική ή κάποια ρυθμιστική αρχή μπορεί να επέμβει εκ των υστέρων και μόνο με μεγάλη καθυστέρηση, αφού έχουν παγιωθεί το ψεύδος, η προσβολή, η πεποίθηση που βασίστηκε σε ψευδή δεδομένα. Πρέπει κανείς να ελέγξει το «ψέμα» ή να αφήσει τις ακριβείς ειδήσεις να επικρατήσουν των εσφαλμένων στην ελεύθερη «αγορά των ιδεών»;
Το "Υπουργείο Αλήθειας" του Όργουελ δεν είναι αποδεκτό. Η Ευρωπαϊκή Ενωση αναγνωρίζει τον ρόλο αλλά και την ευθύνη των πλατφορμών και των δικτύων ως προς την αντιμετώπιση των συστημικών κινδύνων (διάδοση παράνομου περιεχομένου, αρνητικές επιπτώσεις στην άσκηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων, αρνητικές επιπτώσεις στον πολιτικό διάλογο και τις εκλογικές διαδικασίες, στη δημόσια ασφάλεια, στους ανηλίκους κ.ά.). Η απόδοση λειτουργιών ρυθμιστή και ελεγκτή – μεταξύ άλλων, της παραπληροφόρησης – του ψηφιακού κόσμου στους «πληροφοριακούς θεματοφύλακες» επικρίθηκε γιατί ενείχε και τον κίνδυνο της «ιδιωτικής λογοκρισίας».
Και ύστερα ήλθε η αναγγελία ότι – χάριν της ελευθερίας του λόγου! – πολλές αμερικανικές πλατφόρμες θα περιορίσουν το λεγόμενο fact-checking που αποσκοπεί στον εντοπισμό και τον περιορισμό της παραπληροφόρησης. Οπως και να είχε, οι μηχανισμοί αυτοί είναι «μια κάποια λύσις», καθώς ένας από τους μείζονες κινδύνους για τους θεσμούς και τη δημοκρατία είναι να μην ξέρεις πια τι να πιστέψεις…
Η κυρία Λίλιαν Μήτρου είναι καθηγήτρια του Τμήματος Μηχανικών Πληροφοριακών και Επικοινωνιακών Συστημάτων Πανεπιστημίου Αιγαίου.
Πηγή:
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)