Τρόποι μετάβασης από ζητούμενο σε ζητούμενο!

 

Έκθεση Λυκείου – Παραγωγή Κειμένου: 

Τρόποι μετάβασης από ζητούμενο σε ζητούμενο

https://www.schooltime.gr/2018/09/19/ekthesi-likeiou-paragogi-keimenou-tropoi-metabasis-apo-zitoumeno-se-zitoumeno/

Της Χαράς Ανδρονίδη

1. Με μεταβατικές λέξεις- φράσεις

Αναλυτικότερα:

Για αίτια: Όταν ξεκινάμε τους παράγοντες που διαμορφώνουν – ενισχύουν το θέμα μας:

Στη διαμόρφωση του (παράγοντα – φαινομένου κλπ) σημαντικότατο ρόλο διαδραματίζει… —Τα βαθύτερα αίτια (του φαινομένου της κοινωνικής αυτής μάστιγας κλπ) πρέπει αναζητηθούν… —Το φαινόμενο συνδέεται άμεσα… —Το πρόβλημα αυτό ανάγεται σε πολλά και σύνθετα αίτια… —Το μεγαλύτερο μερίδιο ευθύνης στη διαμόρφωση του …/της… αναλογεί… — Κατά πρώτο λόγο για το φαινόμενο ευθύνεται… —Πρωταρχική αιτία του, της ….αποτελεί… —Την πρώτη ευθύνη για το(ν), τη(ν)… έχει— Η βασικότερη αιτία του φαινομένου είναι… 

Για συνέπειες – αποτελέσματα: Όταν ξεκινάμε τις συνέπειες- επιπτώσεις:

Όλα αυτά έχουν ως αποτέλεσμα… —Ανυπολόγιστες είναι όμως οι επιπτώσεις… — Στις (θετικές ή αρνητικές) επιδράσεις συγκαταλέγονται… —Ένα άλλο σύμπτωμα., όχι αμελητέο, είναι και τούτο… — Βασική συνέπεια όλων αυτών… — Άμεσο αποτέλεσμα όσων έχουν λεχθεί είναι… —Απόρροια όσων έχουν αναφερθεί είναι… Απότοκος όσων έχουν αναφερθεί είναι… —Αν θελήσει κάνεις να επισημάνει τα αποτελέσματα του/της/θα…. —Τα βραχυπρόθεσμα/μακροπρόθεσμα /μεσοπρόθεσμα αποτελέσματα είναι… —Βασική συνέπεια όλων αυτών είναι…— Πρωταρχικό αποτέλεσμα αυτών είναι—- Επόμενο λοιπόν, είναι— Εξαιτίας, λοιπόν, όλων αυτών— Έτσι λοιπόν, επομένως, κατά συνέπεια…

Για τρόπους αντιμετώπισης – δεοντολογίας –προϋποθέσεις: Όταν ξεκινάμε τους τρόπους αντιμετώπισης ή τη δεοντολογία:

Για να αρθεί το φαινόμενο χρειάζεται πρώτα – πρώτα… — Πρωταρχικό τρόπο αντιμετώπισης του /της… αποτελεί… —Την πρώτη ευθύνη για την άρση τον φαινομένου φέρει… που οφείλει… —Είναι επιτακτική ανάγκη λοιπόν… —Ο βασικότερος τρόπος επίλυσης του προβλήματος είναι.. —.Οφείλει λοιπόν ο/η… —Μπορεί όμως να αντιμετωπιστεί το φαινόμενο, αν… —Τη λύση στο πρόβλημα θα δώσει… — Αυτό που θα αποτελούσε βασικό τρόπο ίασης του προβλήματος είναι… —Καταρχάς η ίαση του προβλήματος βρίσκεται.. —Το φαινόμενο θα αντιμετωπιστεί ριζικά, αν… —Επιτακτική προβάλει η ανάγκη της άμεσης δραστηριοποίησης…—Αποφασιστικής σημασίας κρίνεται η συμβολή…

Προσθήκη: Όταν συνδέουμε όμοιους όρους (παράγοντες, συνέπειες κ.λπ.):

Εκτός από αυτό…— Αξίζει ακόμη, να τονιστεί ότι…— Οφείλουμε ακόμη, να επισημάνουμε ότι…—Χρειάζεται επίσης, να σημειωθεί ότι… —Επίσης… —Παράλληλα… —Ακόμη… —Επιπλέον… —Επιπροσθέτως… —Εκτός από αυτό… —Δεν πρέπει να λησμονούμε ακόμη ότι… —Χρειάζεται επίσης να σημειωθεί… —Αξίζει, επιπλέον, να αναφερθούμε… —Σε συνάρτηση με τα προηγούμενα… — Άμεσα συνυφασμένο με τα προηγούμενα… —Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται…— Τέλος…

Στην αρχή της παραγράφου γενικά:

Είναι γεγονός ότι… —Είναι φανερό ότι—…. Χωρίς αμφιβολία… —Αναντίρρητα… —Είναι αναμφισβήτητο το ότι… —Αξίζει ακόμη να τονιστεί ότι… —Αναμφίβολα… —Παράλληλα….

Για χρονική σύνδεση:

Ταυτόχρονα… —Συγχρόνως… —Αρχικά.. —.Ύστερα… —Στη συνέχεια… —Ενώ… —Κατά τη διάρκεια…

Για αντίθεση – εναντίωση

Και όμως… — Εντούτοις… — Απεναντίας… — Σε αντίθεση… —Αντίθετα… —Από την άλλη πλευρά… —Σε πλήρη αντιδιαστολή… —Ως αντίλογος… —Πολλοί είναι εκείνοι που δε… — Αν στραφούμε τώρα σε αντίθετη πορεία… —Στον αντίποδα βρίσκεται…

Για επεξήγηση – διευκρίνιση

Προκειμένου να καταστούν σαφέστερα όσα προαναφέρθηκαν… —Με άλλα λόγια… —Συγκεκριμένα… —Ειδικότερα…

Για έμφαση

Ιδιαίτερα σημαντικό θεωρείται… —Αξίζει να τονιστεί… —Εκείνο που προέχει… —Πάνω απ’ όλα όμως… —Ξεχωριστός λόγος, όμως, πρέπει να γίνει… — Εκείνο που έχει ιδιαίτερη σημασία… —Εξαιρετική σπουδαιότητα όμως αποκτά….—Είναι περιττό να τονιστεί… —Είναι γνωστό ότι… —Δεν υπάρχει αμφιβολία… —Είναι κοινός τόπος… —Είναι γεγονός ότι… — Είναι σαφές ότι…— Αποτελεί πραγματικότητα το γεγονός ότι… — Κατά κοινή ομολογία… —Υποστηρίζεται συχνά ότι… —Λέγεται συχνά ότι… —Ειδικότερα… —Πράγματι… —Πιο συγκεκριμένα… —Αναλυτικότερα… — Γι’ αυτό λοιπόν… —Με άλλα λόγια… —Φυσικά…Βέβαια… —Αναντίρρητα… —Αρχικά… — Στην περίπτωση αυτή… — Αυτό ισχύει στο μέτρο που… —Είναι αλήθεια ότι… — Με αφετηρία τη (θέση – άποψη) αυτή… — Κατά συνέπεια είναι ανάγκη… — Σε μια τέτοια περίπτωση… —Στο πλαίσιο αυτό κατανοούμε… — Με δεδομένα τα παραπάνω δεν εκπλήσσει το γεγονός ότι… —Αυτό είναι ευνόητο, αφού… —Είναι χρήσιμο να τονιστεί επίσης ότι… —Είναι φανερό ότι…

Για έναρξη της πρότασης κατακλείδα

Αβίαστα, λοιπόν, συνάγεται το συμπέρασμα.. —Συνοψίζοντας μπορούμε να επισημάνουμε… —Γίνεται, επομένως, εύκολα, αντιληπτό… —Εύκολα, λοιπόν, μπορεί κανείς να συμπεράνει… — Από τη μέχρι τώρα αποδεικτική διαδικασία γίνεται φανερό… —Εύκολα, λοιπόν, οδηγούμαστε στο συμπέρασμα…

Συνώνυμα του «πρέπει»:

Επιβάλλεται να… —καλό θα ήταν να…είναι ανάγκη / κρίνεται απαραίτητο / απαιτείται / αρμόζει … —οφείλει να… —είναι επιβεβλημένο… —χρειάζεται… — είναι απαραίτητο… —αποτελεί αναγκαιότητα… —χρέος/ καθήκον/ στόχος μας είναι… — καλό/ χρήσιμο θα ήταν… καθίσταται/κρίνεται αναγκαίο… —προβάλλει ως αναγκαιότητα το αίτημα… —ευθύνη όλων αποτελεί… —το μόνο ορατό μέσο διεξόδου… —αρκεί να… —είναι επιτακτική ανάγκη λοιπόν… —αίτημα των καιρών είναι… —ευχής έργο θα ήταν…

2. Με τη χρήση ερώτησης

Παράδειγμα όπου η θεματική πρόταση ταυτίζεται με την ερώτηση:

….(Αποτέλεσμα: ) πληθωρισμός στην κυκλοφορία επιστημόνων, ανεργία στις κατηγορίες των υπαλλήλων του κολάρου, πληγωμένες από την αδράνεια της κοινωνικής συνείδησης, εξέγερση αδικούμενων….

Πού και πότε θα απορροφηθούν οι φιλόλογοι και οι νομικοί, οι θεολόγοι και οι φυσικοί, οι αρχιτέκτονες και οι τοπογράφοι μας που κατά εκατοντάδες ρίχνονται στην αγορά εργασίας αναζητώντας τύχη; Οι περισσότεροι από τους νέους αυτούς εγκατέλειψαν τα χωριά και την πρωτογενή παραγωγική διαδικασία των πατέρων τους, προσπέρασαν την περιοχή της δευτερογενούς οικονομίας.

Ε. Παπανούτσος

3. Με την κατάλληλη αξιοποίηση της πρότασης-κατακλείδας

Παράδειγμα:

Ήταν ένας καιρός όπου ο σεβασμός αξιωνόταν με το έτσι θέλω, από εκείνον που τύχαινε να έχει ένα χρονικό μόνο προβάδισμα. Ο κόσμος γνώρισε πρεσβύτερους ανάξιους που απαιτούσαν το σεβασμό και μόνο γιατί έτσι τους συνέφερε και γιατί είχαν την εξουσία να τον επιβάλουν. Ο καιρός αυτός, ας το πάρουμε απόφαση, έχει περάσει.

Πάει ο καιρός όπου ένα επιτήδειο μηδενικό απαιτούσε το σεβασμό επειδή κατόρθωσε να σκαρφαλώσει σε μια καθέδρα…

Α. Τερζάκης

4. Με επανάληψη μιας ή περισσότερων λέξεων-κλειδιών

Από την προηγούμενη παράγραφο επαναλαμβάνονται μία ή περισσότερες λέξεις (κλειδιά).

Παράδειγμα:

…Λέγοντας πρότυπα εννοούμε μια σχηματοποιημένη εικόνα μιας σειράς από αξίες αρμονικά συνδυασμένες μεταξύ τους, που εκφράζουν επιδιωκόμενους από έναν άνθρωπο στόχους. Σε κάθε κοινωνία άλλοτε άτυπα και άλλοτε συστηματικά προβάλλονται διάφορα πρότυπα…

Γίνεται σαφές ότι η αποδοχή προτύπων από τους νέους ανταποκρίνεται στην ανάγκη τους να οριοθετήσουν στόχους ζωής και να δώσουν διεξόδους στους προβληματισμούς τους…

Δ. Φαρμάκης

Χαρά Ανδρονίδη*

φιλόλογος, ΜΑ

Από το βιβλίο της Χαράς Ανδρονίδη και των Εκδόσεων schooltime.gr 

«Έκφραση – Έκθεση Γ’ Λυκείου: Θεωρία & Διαγράμματα Θεμάτων»

Η θεωρία του Basil Bernstein για την "αναπλαισίωση" (recontextualization)

"Αναπλαισίωση του λογοτεχνικού κανόνα"

* Στα σχολικά βιβλία τα ανθολογημένα κείμενα δεν είναι σχεδόν ποτέ ολόκληρα: τα μυθιστορήματα παρουσιάζονται τεμαχισμένα και μονταρισμένα με περιλήψεις που ενώνουν το πριν και το μετά, τα διηγήματα κάποιες φορές απλοποιούνται ή και λογοκρίνονται, τα ολόκληρα ποιήματα αποσπώνται από τις συλλογές τους και παρουσιάζονται σε άλλες ενότητες, πριν και μετά από άλλα κείμενα, με απόφαση των ανθολόγων. Όλα τα κείμενα πλαισιώνονται από εισαγωγές, περιλήψεις, ερωτήσεις, ζωγραφιές, εικόνες, φωτογραφίες. Τί είναι λοιπόν στην πραγματικότητα αυτό που διδάσκεται στο μάθημα της λογοτεχνίας; Το λογοτεχνικό κείμενο ή κάποιο άλλο διαφοροποιημένο;

* Για να απαντήσουμε θα μας βοηθήσει η θεωρία του Basil Bernstein για την αναπλαισίωση (recontextualization). Η έννοια της αναπλαισίωσης αναφέρεται στους φορείς και τις διαδικασίες μετασχηματισμού και μεταφοράς ενός κειμένου από το πεδίο παραγωγής στο πεδίο αναπαραγωγής του. 

Κεντρική έννοια που διέπει όλη την έρευνα είναι αυτή της αναπλαισίωσης (recontextualization), έτσι όπως ορίζεται από τον Basil Bernstein, για τον οποίο ο παιδαγωγικός λόγος δεν είναι αυθύπαρκτος (Bernstein 2000), αλλά «επιλεκτικά οικειοποιείται, επανατοποθετεί, επανεστιάζει και συσχετίζει άλλους λόγους μεταξύ τους, προκειμένου να συγκροτηθεί» (Bernstein 1996: 47), έτσι ώστε να επιτευχθεί η παιδαγωγική διαδικασία (Atkinson 1985). Αυτός ο παιδαγωγικός λόγος είναι ένα ενιαίο «κείμενο» που δημιουργείται από την ενσωμάτωση του διδακτικού λόγου (instructional discourse) εντός του ρυθμιστικού λόγου (regulative discourse) (Smithwick 2001), εκφράζοντας ουσιαστικά «ποιος μπορεί να μεταφέρει τι σε ποιον και κάτω από ποιες συνθήκες» (Lim 2017). 

Επιδιώκοντας τη σύνδεση μεταξύ του κυβερνητικού λόγου και των άλλων παιδαγωγικών παραγόντων (agents), ο Bernstein υπογραμμίζει ότι οι αναπλαισιωμένοι κανόνες του παιδαγωγικού λόγου παράγουν δύο κοινωνικά πεδία, το επίσημο αναπλαισιωμένο πεδίο (official recontextualizing field), που περιλαμβάνει την επίσημη γνώση των κυβερνήσεων και άλλων επίσημων παιδαγωγικών φορέων, και το παιδαγωγικό αναπλαισιωμένο πεδίο (pedagogic recontextualizing field), που περικλείει τον μη επίσημο παιδαγωγικό λόγο των εκπαιδευτικών, των παιδαγωγικών ερευνών, των παιδαγωγικών περιοδικών, των συνεδρίων, των επιμορφώσεων κ.λπ. (Loughland & Sriprakash 2016, Lim 2017). Η διαφορά μεταξύ αυτών των πεδίων οδηγεί με τη σειρά της σε διαφορετικές αναπλαισιώσεις που συντελούν στη μοναδική κατασκευή της κάθε παιδαγωγικής διαδικασίας. 

Η έννοια της αναπλαισίωσης υιοθετείται και από την Κριτική Ανάλυση Λόγου, που θεωρεί τις έννοιες της διακειμενικότητας και της διαλογικότητας άρρηκτα δεμένες με αυτή της αναπλαισίωσης, κατά την οποία μία πρακτική «εποικίζει» σε μία άλλη (Fairclough 2003α, Wodak 117 & Fairclough 2010) δημιουργώντας υβριδισμούς και αναδεικνύοντας νέους Λόγους. 

Κατά τη διδακτική διαδικασία, λοιπόν, τα παιδαγωγικά υποκείμενα είναι αποδέκτες του επίσημου κυβερνητικού λόγου μέσω των προγραμμάτων σπουδών, των σχολικών βιβλίων, του σχολείου και της τάξης ως χώρων, τον οποίο αναπλαισιώνουν κατά τη διδασκαλία, καθώς οι εκπαιδευτικοί, οι μαθήτριες και μαθητές έρχονται στο πεδίο φέρουσες και φέροντες Λόγους, ταυτότητες, πολιτισμικούς πόρους και εμπειρίες βάσει των οποίων αναπλαισιώνουν το επίσημο υλικό, του αποδίδουν διαφορές «ερμηνείες» και το καταναλώνουν τοπικά. 

Κατά τον Bernstein λοιπόν (1989, 230-232), διακρίνουμε τρία κρίσιμα αλληλεξαρτώμενα πλαίσια παιδαγωγικού λόγου, πρακτικής και οργάνωσης. Το πρωτογενές, το δευτερογενές και το πλαίσιο αναπλαισίωσης. 

👉 Το πρωτογενές πλαίσιο είναι αυτό στο οποίο συντελείται η παραγωγή του λόγου. Η διαδικασία με την οποία ένα κείμενο τοποθετείται εδώ, ονομάζεται πρωτογενής πλαισίωση.
 

[…] νέες ιδέες δημιουργούνται επιλεκτικά, τροποποιούνται και αλλάζουν και ειδικευμένοι λόγοι αναπτύσσονται, τροποποιούνται και αλλάζουν […].

Bernstein 1989, 230

Αυτό το πλαίσιο δημιουργεί το διανοητικό πεδίο του εκπαιδευτικού συστήματος.


Αυτό το πεδίο και η ιστορία του δημιουργούνται από τις θέσεις, σχέσεις και πρακτικές που προκύπτουν από την παραγωγή μάλλον παρά από την αναπαραγωγή παιδαγωγικού λόγου και τις πρακτικές της.

Bernstein 1989, 230

Στην περίπτωσή μας, υπάρχει ο θεσμός της λογοτεχνίας με την κυκλοφορία των λογοτεχνικών κειμένων στα βιβλιοπωλεία, στο διαδίκτυο με τη μορφή βιβλίων, με τη μορφή λογοτεχνικών περιοδικών, στα οποία περιλαμβάνεται τόσο η λογοτεχνία όσο και η μετα-γλώσσα της, η λογοτεχνική κριτική, με τις ιστορίες της λογοτεχνίας, τους κριτικούς, τα κρατικά βραβεία, τους εκδοτικούς οίκους, τους ακαδημαϊκούς, όλο εκείνο το πλέγμα που συγκροτεί και κατασκευάζει τον λογοτεχνικό θεσμό. Το πρωτογενές πλαίσιο παραγωγής είναι όχι η συγγραφή της λογοτεχνίας, αλλά η «παιδαγωγικοποίησή» της, ο χώρος τον οποίο έχουμε συνηθίσει να ονομάζουμε διδακτική της λογοτεχνίας ή, στα νεότερα χρόνια, λογοτεχνική εκπαίδευση. Αυτό, από την άποψη του λόγου για τη λογοτεχνία και τη διδασκαλία της. Υπάρχει, όμως, και το τί της λογοτεχνίας, το οποίο αποτελεί στην περίπτωση αυτή την επιλεκτική ανθολόγηση του λογοτεχνικού λόγου στα σχολικά ανθολόγια, καθώς και της δημιουργίας και συγκρότησης του σχολικού κανόνα (Κουντουρά 2002· Αποστολίδου & Κουντουρά 2007).

👉 Το δευτερογενές πλαίσιο, στο οποίο συντελείται η αναπαραγωγή του λόγου (το πεδίο αναπαραγωγής) με τα διαφορετικά του επίπεδα, τους φορείς, τις θέσεις και τις πρακτικές του, αναφέρεται στην επιλεκτική αναπαραγωγή του παιδαγωγικού λόγου και διακρίνουμε τέσσερα επίπεδα: τριτοβάθμιο, δευτεροβάθμιο, πρωτοβάθμιο και προσχολικό. Στο εσωτερικό κάθε επιπέδου μπορεί να υπάρχει ένας βαθμός εξειδίκευσης φορέων.

👉 Σύμφωνα με τον Bernstein, υπάρχει και ένα τρίτο πλαίσιο, το οποίο «δομεί ένα πεδίο (ή υποσύνολο πεδίων) του οποίου οι θέσεις, οι φορείς και οι πρακτικές έχουν ως αντικείμενο τις μετακινήσεις κειμένων από το πρωτογενές στο δευτερογενές πλαίσιο παραγωγής του παιδαγωγικού λόγου» (Bernstein 1989, 231). Οι μετακινήσεις αυτές ρυθμίζονται από το πλαίσιο αναπλαισίωσης, το οποίο περιλαμβάνει μια σειρά πεδίων ικανών να ασκούν επιρροή στους φορείς και στις πρακτικές στο εσωτερικό της εκπαίδευσης.


Όταν οι φορείς αναπλαισίωσης, οι οποίοι λειτουργούν σε θέσεις αυτού του πεδίου, ιδιοποιούνται ένα κείμενο, το κείμενο υπόκειται σε έναν ανασχηματισμό πριν την ανατοποθέτησή του. Η μορφή του μετασχηματισμού ρυθμίζεται από μία αρχή αποπλαισίωσης. Αυτή η διαδικασία απο-τοποθέτησης και ανα-τοποθέτησης του κειμένου κάνει το κείμενο να μην είναι πια το ίδιο.

Bernstein 1989, 231

Η μεταφορά και αναπλαισίωση του κειμένου από το πρωτογενές πεδίο στο συγκεκριμένο εκπαιδευτικό πλαίσιο (δευτερογενές πεδίο) είναι μια αιτιολογημένη, αν και όχι εντελώς αποδεκτή, διαδικασία, καθώς η ειδικευμένη μορφή του λογοτεχνικού λόγου χρησιμοποιείται στο σχολείο για άλλους λόγους από αυτούς που έχουν οι αναγνώστες όταν διαβάζουν λογοτεχνία. Το εκπαιδευτικό σύστημα, με τη συγκρότηση των Αναλυτικών Προγραμμάτων, καλείται να αξιοποιήσει το πρωτογενές πλαίσιο παραγωγής του λογοτεχνικού λόγου και, μέσω της διαδικασίας αναπλαισίωσης, να συγκροτήσει τη σχολική γνώση. Οι αλλαγές, οι μετακινήσεις, οι αλλοιώσεις και οι μεταμορφώσεις, οι απο-πλαισιώσεις και οι ανα-πλαισιώσεις των λογοτεχνικών κειμένων στην ενδιαφέρουσα πορεία τους από το πρωτογενές στο δευτερογενές πεδίο παραγωγής, συγκροτούν και συνθέτουν τον σχολικό λογοτεχνικό κανόνα.

Πηγή: 

https://selidodeiktes.greek-language.gr/lemmas/1438/1434

https://ikee.lib.auth.gr/record/305246/files/GRI-2019-24392.pdf

Αρχαία Ελληνική Θεματογραφία (Λυσίας, "Κατά Ἐργοκλέους" )

Λυσίας,

Κατὰ Ἐργοκλέους, 1-2

Οι παράνομες πράξεις του Εργοκλή και η σημασία της καταδικαστικής απόφασης –

Ο Εργοκλής δεν δικαιούται να επικαλεστεί το δημοκρατικό του παρελθόν.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ:

Ο Εργοκλής ήταν στρατηγός μαζί με τον Θρασύβουλο, όταν ο τελευταίος έφτασε στον Ελλήσποντο με στόχο τον περιορισμό της σπαρτιατικής κυριαρχίας στη θάλασσα (390 π.Χ). Η τυραννική συμπεριφορά των Αθηναίων, όμως, προκάλεσε την αντίδραση των κατοίκων της Μ. Ασίας. Καθώς ο Θρασύβουλος είχε σκοτωθεί κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων, διατάχθηκε η λογοδοσία του Εργοκλή, ο οποίος κατηγορήθηκε ανάμεσα στα άλλα για κατάχρηση του δημόσιου χρήματος και προδοσία. Ο Κατά Εργοκλέους Επίλογος αποτελεί την τριτολογία (επομένως, συμπληρώνει τους δύο λόγους για το ίδιο θέμα που είχαν προηγηθεί).

Τὰ μὲν κατηγορημένα οὕτως ἐστὶ πολλὰ καὶ δεινά, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ὥστε οὐκ ἄν μοι δοκεῖ δύνασθαι Ἐργοκλῆς ὑπὲρ ἑνὸς ἑκάστου τῶν πεπραγμένων αὐτῷ πολλάκις ἀποθανὼν δοῦναι δίκην ἀξίαν τῷ ὑμετέρῳ πλήθει. Καὶ γὰρ πόλεις προδεδωκὼς φαίνεται, καὶ προξένους καὶ πολίτας ὑμετέρους ἠδικηκώς, καὶ ἐκ πένητος ἐκ τῶν ὑμετέρων πλούσιος γεγενημένος. Καίτοι πῶς αὐτοῖς χρὴ συγγνώμην ἔχειν, ὅταν ὁρᾶτε τὰς μὲν ναῦς, ὧν ἦρχον οὗτοι, δι’ ἀπορίαν χρημάτων καταλυομένας καὶ ἐκ πολλῶν ὀλίγας γιγνομένας, τούτους δὲ πένητας καὶ ἀπόρους ἐκπλεύσαντας οὕτως ταχέως πλείστην τῶν πολιτῶν οὐσίαν κεκτημένους; ὑμέτερον τοίνυν ἔργον ἐστίν, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ἐπὶ τοῖς τοιούτοις ὀργίζεσθαι·

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ

· ὑπόλογος =υπεύθυνος
· κατέρχομαι =επιστρέφω από την εξορία
· τὸ ἐπὶ τούτοις εἶναι = όσον εξαρτάται από αυτούς
· λυμαίνομαι =βλάπτομαι

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ:

1. Οι κατηγορίες που έχουν διατυπωθεί είναι σίγουρα τόσο πολλές και φοβερές, άνδρες Αθηναίοι, ώστε ο Εργοκλής μου δίνει την εντύπωση πως δεν θα μπορούσε να τιμωρηθεί επάξια από εσάς/από τον λαό σας για κάθε μια από τις πράξεις του/για καθένα από αυτά που έχουν γίνει από αυτόν, ακόμα κι αν θανατωθεί πολλές φορές/ακόμη κι αν τον εκτελούσαμε πολλές φορές. Φαίνεται πως πράγματι έχει προδώσει πόλεις/Γιατί και τις πόλεις φαίνεται ότι έχει προδώσει, και πως έχει αδικήσει πρόξενους/ αντιπροσωπείες δικές σας αλλά και δικούς σας πολίτες, και πως έχει γίνει πλούσιος από φτωχός με (χρήματα) δικά σας/με τα δικά σας (χρήματα). 

2. Μα για ποιόν λόγο πρέπει να τους συγχωρείτε/Και όμως πώς πρέπει να συγχωρείτε αυτούς, όταν  βλέπετε πως τα πλοία από τη μια, που αυτοί κυβερνούσαν,  βρίσκονται σε κατάσταση διάλυσης/καταστρέφονται εξαιτίας της έλλειψης χρημάτων, και ότι γίνονται από πολλά λίγα, ενώ αυτοί από την άλλη αν και απέπλευσαν φτωχοί και στερημένοι/άποροι  έχουν αποκτήσει τόσο γρήγορα περιουσία που είναι η πιο μεγάλη ανάμεσα στους πολίτες/πολύ μεγαλύτερη από τους πολίτες; Είναι λοιπόν δικό σας έργο, άνδρες Αθηναίοι, να αγανακτείτε/να οργίζεστε για τέτοιου είδους (ενέργειες)/για τις τέτοιου είδους (πράξεις).

Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας

ΛΥΣΙΑΣ

   O Λυσίας (ίσως 444-380/375 π.X.), γιος του Kέφαλου, πλούσιου μετοίκου από τις Συρακούσες, θεωρείται ο πιο προικισμένος από τους ρήτορες. Στην εποχή των Tριάκοντα τυράννων θανατώθηκε ο αδελφός του Πολέμαρχος, δημεύτηκε η περιουσία της οικογένειας και, για να επιβιώσει, ο Λυσίας εργάστηκε ως λογογράφος. Έγραψε 233 λόγους, από τους οποίους σώθηκαν 35. Όλοι είναι δικανικοί, εκτός από έναν επιδεικτικό (Ὀλυμπιακός) και τον Eπιτάφιο. O σπουδαιότερος από τους λόγους του είναι ο Kατὰ Ἐρατοσθένους, που εκφωνήθηκε από τον ίδιο το Λυσία στο δικαστήριο (403 π.X.), για να τιμωρηθεί ο τύραννος Eρατοσθένης ως υπεύθυνος για το φόνο του Πολέμαρχου. Tα τελευταία λόγια είναι ονομαστά: «Έχετε ακούσει, έχετε δει, έχετε υποφέρει, κατέχετε τα γεγονότα. Δικάστε» («ἀκηκόατε, ἑοράκατε, πεπόνθατε, ἔχετε· δικάζετε»). Eίναι άγνωστη η ετυμηγορία των ενόρκων.

O Ὑπὲρ ἀδυνάτου έχει θέμα την απόκρουση των κατηγοριών εναντίον πτωχού και ανάπηρου γέροντα, που κατηγορήθηκε ότι αδίκως παίρνει χρηματικό βοήθημα από την πόλη. O Ὑπὲρ Mαντιθέου αναφέρεται στην κατηγορία της έμμεσης στήριξης που παρείχε ο Mαντίθεος στους Tριάκοντα τυράννους, αφού υπηρέτησε στο ιππικό, που διέκειτο φιλικά προς αυτούς. Θεωρείται από τους καλύτερους λόγους του Λυσία.

Πολύ γνωστοί επίσης λόγοι του Λυσία είναι ο Ἐπιτάφιος, για τους νεκρούς του Kορινθιακού πολέμου (392 π.X.), ο Kατὰ σιτοπωλῶν (= αισχροκέρδεια εμπόρων σιταριού), ο Kατὰ Ἀγοράτου (κατηγορία για θάνατο στρατηγού), ο Kατὰ Φίλωνος (ως ακατατάλληλου υποψήφιου άρχοντα), ο Ὑπὲρ τῶν Ἀριστοφάνους χρημάτων (σχετικά με δήμευση περιουσίας), ο Kατὰ Ἐργοκλέους (για κακοδιοίκηση) κ.ά.

O Λυσίας είναι ο πιο αξιόλογος ρήτορας μετά το Δημοσθένη. Xρησιμοποιεί την αττική διάλεκτο. Tο λεξιλόγιό του χαρακτηρίζεται από ακρίβεια, δεν περιέχει υπερβολές και μεταφορικές έννοιες. Oι λόγοι του αναφέρονται σε πολλά θέματα και αποκαλύπτουν τις αντιλήψεις, τις αντιθέσεις και τα προβλήματα της καθημερινής ζωής, αλλά αποτελούν και σπουδαίες μαρτυρίες για την πολιτικοκοινωνική και οικονομική ζωή της Aθήνας στην εποχή του (όλοι οι λόγοι του αναφέρονται στη μετά το 404 π.X. περίοδο). Γνωρίσματα της τέχνης του Λυσία είναι η τεχνική αρτιότητα, η ηθοποιία, η συντομία, η σαφήνεια, η πειστικότητα, η περιεκτικότητα.

Άλλοι ρήτορες

Mας είναι γνωστά τα ονόματα και άλλων ρητόρων που δε συμπεριλαμβάνονται στον Kανόνα, όπως: ο Φωκίων (402-317 π.X.), Aθηναίος στρατηγός και πολιτικός, υποστηρικτής της ειρήνης με τη Mακεδονία και γνωστός για την ακεραιότητα του χαρακτήρα του (χρηστός). Σε ηλικία 85 ετών καταδικάστηκε σε θάνατο και ήπιε το κώνειο. O Δημάδης (380-319 π.X.), θερμός εκπρόσωπος του μακεδονικού κόμματος, θανατώθηκε όμως από τον Kάσσανδρο, γιο του Aντίπατρου· ο Hγήσιππος, σύγχρονος του Δημοσθένη, ο Αλκιδάμας (4ος αι. π.Χ.) από την Ελαία της Αιολίας κ.ά.

H κατάργηση της αθηναϊκής ανεξαρτησίας σηματοδοτεί και το τέλος της μεγάλης ρητορείας, που στηρίζεται κυρίως στην ἰσηγορία. Tελευταίος ρήτορας ήταν ο Δημήτριος ο Φαληρεύς (360-280 π.X.), πολιτικός και νομοθέτης. Στη συνέχεια, η ζωντανή ρητορική της συνέλευσης και των δικαστηρίων παραχωρεί τη θέση της στη ρητορική σπουδή.

Eπίλογος

Tα περισσότερα πνευματικά επιτεύγματα της αρχαϊκής και κλασικής περιόδου συνδέονται άμεσα με την πόλη, την οργάνωση και τη σημασία της: τα έργα την υμνούν ή τη μεγαλύνουν (ωδές χορικής ποίησης, τραγωδίες, επιδεικτικοί λόγοι, ιστορία), αναφέρονται στη θεσμική ζωή (συμβουλευτικοί λόγοι), επικαλούνται πολιτικές κρίσεις ή δυσκολίες (κωμωδίες, δημηγορίες, Θουκυδίδης, Πλάτων, Aριστοτέλης). H σκέψη όλων των διανοουμένων και των στοχαστών προστατεύει την πόλη και εγγυάται την ενότητά της. Στη συνέχεια, οι κατακτήσεις των Mακεδόνων, μολονότι σηματοδότησαν το τέλος του πολιτικού ιδεώδους της πόλεως-κράτους, ως ανεξάρτητου κέντρου εξουσίας, διατηρούν και συνεχίζουν το πολιτισμικό πρότυπο της Aθήνας.

Σχετικά Online Μαθήματα:

207,209

Πηγές:

https://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2336/Istoria-tis-Archaias-Ellinikis-Grammateias_A-B-G-Gymnasiou_html-apli/index2d_2.html

https://users.sch.gr/pspavlidis/wordpress/?p=639

Τα Σχήματα Λόγου στα Νέα Ελληνικά!

Νεοελληνική Γλώσσα & Λογοτεχνία Λυκείου:

 Τα σχήματα λόγου 

Του Άρη Ιωαννίδη

💥Τα σχήματα λόγου εντάσσονται στη διερεύνηση των εκφραστικών τρόπων και μέσων του συγγραφέα και ονομάζονται οι «ιδιορρυθμίες» του λόγου που επιλέγει ο λογοτέχνης για να κάνει πιο ζωντανό και παραστατικό το λόγο του, για να κερδίσει περισσότερο το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Τα σχήματα λόγου καλλιεργήθηκαν στην αρχαιότητα από τους σοφιστές (περίφημα ήταν τα «γοργίεια σχήματα») και χρησιμοποιήθηκαν τόσο στην ποίηση όσο και στην πεζογραφία. Οι αρχαίοι ρήτορες έκαναν διάκριση ανάμεσα στα «σχήματα λέξεως» και τα «σχήματα διανοίας».

👉 Στα «σχήματα λέξεως» ή λεκτικά σχήματα περιλαμβάνονται σχήματα λόγου σχετικά με τη θέση των λέξεων και σχετικά με τη γραμματική συμφωνία των λέξεων.

👉 Στα «σχήματα διανοίας» ή νοηματικά σχήματα περιλαμβάνονται σχήματα λόγου σχετικά με την πληρότητα του λόγου και σχετικά με τη σημασία λέξεων ή φράσεων.

💥Τα σχήματα λόγου είναι εκφραστικοί τρόποι που αποκλίνουν από τους συμβατικούς κανόνες της χρήσης του λόγου. Δεν πρόκειται για συντακτικά λάθη (σολοικισμούς), αλλά για συγκεκριμένες εκφραστικές επιλογές που εξυπηρετούν νοηματικές ή αισθητικές επιδιώξεις. Τα σχήματα λόγου σχετίζονται με: α) τη θέση των λέξεων στην πρόταση· β) τη γραμματική συμφωνία των λέξεων· γ) την πληρότητα του λόγου· δ) τη σημασία των λέξεων.

*Σχετικά με τη θέση των λέξεων

Υπερβατό: όταν μια λέξη ή φράση παρεμβάλλεται ανάμεσα σε δύο όρους που έχουν μεταξύ τους στενή λογική και συντακτική σχέση.

–Άκρα του τάφου σιωπή στον κάμπο βασιλεύει.

-Πίνω το ωριοστάλαχτο της πλάκας το φαρμάκι.

Πρωθύστερο: μια λέξη ή έννοια μπαίνει δεύτερη, ενώ λογικά και χρονικά προηγείται.

–Εγδύθη ο νιος και άλλαξε κι έβγαλε το ζουνάρι.
 
-Μάη μου, Μάη δροσερέ, κι Απρίλη λουλουδάτε.

Αναστροφή: όταν ανατρέπεται η φυσική σειρά των λέξεων ή των προτάσεων σκόπιμα για να αποκτήσει ο λόγος μεγαλύτερη ζωντάνια και εκφραστικότητα.

–Και των μαλλιών / της τ’ ωραίο πλήθος / πάνω στο στήθος λάμπει ξανθό.

Χιαστό: όταν παρατίθενται δύο ζεύγη εννοιών και η τρίτη έννοια αντιστοιχεί στη δεύτερη και η τέταρτη στην πρώτη (σε σχήμα Χ).

–Αφήνει η μάνα το παιδί και το παιδί τη μάνα.

(αφήνει) η μάνα το παιδί

το παιδί τη μάνα

-Το Σούλι κι αν προσκύνησε, κι αν Τούρκεψεν η Κιάφα.

Κύκλος: όταν μια πρόταση ή μια περίοδος αρχίζει και τελειώνει με την ίδια λέξη.

–Σταθήτε αντρειά σαν Έλληνες και σαν Γραικοί σταθήτε.

-Μοναχή το δρόμο επήρες, εξανάλθες μοναχή.

Παρήχηση: όταν ένας συγκεκριμένος φθόγγος (προπαντός σύμφωνο) επαναλαμβάνεται σε μια φράση.

–Ο σιγαλός αιγιαλός εγέλα γάλα όλος àεπανάληψη του γ και του λ.

-Ανάκουστος κελαϊδισμός και λιποθυμισμένος àεπανάληψη του σ.

Παρονομασία ή ετυμολογικό σχήμα: όταν λέξεις ομόηχες, πολλές φορές συγγενείς ετυμολογικά, μπαίνουν η μια κοντά στην άλλη.

–Σκλάβος ραγιάδων έπεσες και ζεις ραγιάς ραγιάδων.

-Να ‘μουν κλέφτης να τα κλέψω / κουρσευτής να τα κουρσέψω.

Ομοιοτέλευτο ή ομοιοκατάληκτο: όταν στο τέλος συνεχόμενων προτάσεων ή περιόδων υπάρχουν λέξεις με την ίδια κατάληξη.

–Τον πύργο πύργο πάει και γυροβολάει.

Ασύνδετο: όταν όροι πρότασης ή προτάσεις μπαίνουν η μία μετά την άλλη χωρίς σύνδεσμο.

–Δυσκολοχώριστα, πουλιά, αγόρια, ανθοί, κοράσια, / τα λόγια στα φιλιά απαλά, τα στόματα κεράσια.

Πολυσύνδετο: όταν αλλεπάλληλες λέξεις ή προτάσεις συνδέονται με το και ή το δε.

–Κι η προσευχή κι ο πειρασμός κι η δύναμη κι η αστένια.

Επαναστροφή: Μια λέξη ή φράση επαναλαμβάνεται για δεύτερη φορά αμέσως μετά την πρώτη, καθώς ο λόγος συνεχίζεται παρατακτικά / μια φράση αρχίζει με τη λέξη που τελειώνει η προηγούμενή της 

- "βαρώντας γύρου ολόγυρα, ολόγυρα και πέρα"

Επιδιόρθωση: Αμέσως μετά από μια λέξη ή φράση ακολουθεί μια άλλη σχετική έκφραση, που αποτελεί τροποποίηση και ακριβέστερη διατύπωση της πρώτης (τη διορθώνει).

-“Ο καιρός σήμερα είναι άσχημος, ή μάλλον, θυελλώδης.”

Επιφορά ή αντιστροφή: Μια λέξη ή φράση επαναλαμβάνεται στο τέλος δύο ή περισσότερων διαδοχικών προτάσεων. Δύο ή περισσότερες διαδοχικές προτάσεις, δηλαδή, τελειώνουν με την ίδια λέξη ή φράση.

-Προδόθηκα κι απόμεινα στον κάμπο μόνος II Πάρθηκα και πατήθηκα σαν κάστρο μόνος II Το μήνυμα που σήκωνα τ' άντεξα μόνος (Ο. Ελύτης)

-"Εμένα η φαμελιά μου δουλεύει, εγώ δουλεύω, ο γιος μου δουλεύει"

*Σχετικά με τη γραμματική συμφωνία των λέξεων

Κατά το νοούμενο: όταν η σύνταξη ακολουθεί το νόημα και όχι το γραμματικό τύπο της λέξης.

–Ο κόσμος χτίζουν εκκλησιές, χτίζουν και μοναστήρια.

Σύμφυρση: όταν δύο συντάξεις αναμειγνύονται, γιατί στο μυαλό του συγγραφέα έρχονται ταυτόχρονα δύο διαφορετικές εκφράσεις, αλλά με το ίδιο νόημα.

–Ο Γιώργος και ο Πέτρος παίζουν (αντί: ο Γιώργος παίζει με τον Πέτρο),

-Ο Απρίλης με τον Έρωτα χορεύουν και γελούνε.

Ανακόλουθο: όταν υπάρχει συντακτική ασυμφωνία όρων που προηγούνται με όρους που ακολουθούν. Στο σχήμα αυτό παραβιάζεται η συντακτική συνέπεια μιας πρότασης λόγω ταχύτητας του λόγου, ψυχικής ταραχής ή και σκοπιμότητας του ομιλητή ή συγγραφέα.

- «Ο Διάκος (αντί του Διάκου) σαν τ’ αγροίκησε πολύ του κακοφάνη»,

- «Εγώ δε με μέλει (αντί: εμένα δε με μέλει)

- «Να μου το πάρεις, ύπνε μου, τρεις βίγλες θα του βάλω, / τρεις βίγλες, τρεις βιγλάτορες, κι οι τρεις αντρειωμένοι»(αντί: και τους τρεις αντρειωμένους).

Καθολικό και μερικό (καθ’ όλον και μέρος): όταν ένας όρος μιας πρότασης, ο οποίος φανερώνει διαιρεμένο σύνολο, αντί να τεθεί σε γενική διαιρετική ή ως εμπρόθετος προσδιορισμός με: από + αιτιατική, εκφέρεται ομοιόπτωτα προς τον όρο που φανερώνει μέρος του συνόλου.

-Τρία κομμάτια σύννεφα στον Όλυμπο, στη ράχη (αντί στον Όλυμπο, πρέπει να τεθεί στου Όλυμπου ).

-Οι μαύροι μου όσοι το άκουσαν, όλοι βουβοί απομείναν ( αντί οι μαύροι, πρέπει να τεθεί από τους μαύρους).

Έλξη: όταν ένας όρος μιας πρότασης «έλκεται» (επηρεάζεται) από όρο άλλης πρότασης και δε συμφωνεί με την πρόταση στην οποία ανήκει.

–Ήθελα να ‘μουν τσέλιγκας, να ‘μουν και παλικάρι (αντί: να είμαι. Έλκεται από το ρ. ήθελα και μπαίνει κι αυτό στην οριστική παρατατικού).

Υπαλλαγή: όταν ο επιθετικός προσδιορισμός μιας γενικής κτητικής πηγαίνει ως επιθετικός προσδιορισμός στο όνομα που προσδιορίζει η γενική.

–Τ’ αντρειωμένα κόκαλα ξεθάψτε του γονιού σας (αντί: ξεθάφτε τα κόκαλα τα’ αντρειωμένου γονιού σας).

Πρόληψη: όταν το υποκείμενο της δευτερεύουσας πρότασης μπαίνει προληπτικά ως αντικείμενο της κύριας, ενώ κανονικά αντικείμενο έπρεπε να είναι η δευτερεύουσα πρόταση.

–Ποιος είδε τον αμάραντο σε τι γκρεμό φυτρώνει (αντί: Ποιος είδε σε τι γκρεμό φυτρώνει ο αμάραντος).

–Σας γνωρίζω ποιοι είστε (αντί: Γνωρίζω ποιοι είστε εσείς).



*Σχετικά με την πληρότητα του λόγου

Α. Έλλειψη ή βραχυλογία: όταν μερικές φορές, χάρη συντομίας, παραλείπονται μια ή περισσότερες λέξεις από μια φράση, που μπορούν να εννοηθούν από τα συμφραζόμενα.

–Κι αν είν’ η αγάπη μάγισσα / μάνα η λατρεία κοντά της. / Ο φόβος και το θάμασμα / τα δίδυμα παιδιά της.

-Τι νέα;

*Το σχήμα της έλλειψης ή βραχυλογίας παρουσιάζεται και με τις μορφές:

Σχήμα από κοινού: όταν μια λέξη ή πρόταση που παραλείπεται εννοείται από τα προηγούμενα όπως ακριβώς συναντάται εκεί, χωρίς να μεταβληθεί.

-Ο Παύλος είναι ψηλός, ο Γιάννης δεν είναι (ενν. ψηλός).

–Ήθελα να διαβάσω, αλλά δεν πρόλαβα (ενν. να διαβάσω).

Σχήμα εξ αναλόγου: όταν μια λέξη ή πρόταση που παραλείπεται εννοείται από τα προηγούμενα, αλλά κάπως αλλαγμένη (σε πτώση, αριθμό κτλ.), για να ταιριάζει στα νέα εκφραστικά πλαίσια.

–Την επόμενη μέρα δεν τηλεφώνησα, όπως είχα σκοπό (ενν. να τηλεφωνήσω).

Σχήμα εξ αντιθέτου: το ίδιο συμβαίνει και στο σχήμα αυτό, αλλά εδώ δε λαμβάνεται η αναλογία, αλλά η αντίθεση.

–Στο έμπα μπήκε σαν αϊτός, στο ξέβγα σαν πετρίτης (ενν. βγήκε).

Ζεύγμα: όταν δύο ομοειδείς προσδιορισμοί (συνήθως αντικείμενα) αποδίδονται σε ένα ρήμα, ενώ λογικά ο ένας δεν του ταιριάζει αλλά ταιριάζει σε ένα άλλο ρήμα που εννοείται.

–Ακούει ντουφέκια και βροντούν, σπαθιά λαμποκοπάνε. (Ακούει ντουφέκια -βλέπει σπαθιά.)

–Τρώνε παχιά πρόβατα και κρασί εξαίσιο. (Τρώνε πρόβατα – πίνουν κρασί.)

Αποσιώπηση: όταν ο ομιλητής ή ο γράφων διακόπτει την ομαλή ροή του λόγου, αποφεύγοντας να πει κάτι μιας και δε θέλει να μας πει περισσότερα λόγω συναισθηματικής φόρτισης ή για να υπαινιχθεί κάτι, και στη θέση των φράσεων που παραλείπονται μπαίνουν αποσιωπητικά.

–Περνά από το δάσος το υγρό που τραγουδάει ο γκιόνης / και σαν εσέ πεντάμορφη…

-Αγάπη μου, θυμώνεις,…

Αποστροφή: Το σχήμα λόγου κατά το οποίο ο ομιλητής διακόπτει τη ροή του λόγου του και στρέφεται προς συγκεκριμένο πρόσωπο, σε προσωποποιημένο αντικείμενο ή σε αφηρημένη ιδέα.

Β. Πλεονασμός: ένα νόημα εκφράζεται με περισσότερες λέξεις από όσες χρειάζονται.

–Να μην το ξανακάνεις πάλι.

Στο σχήμα αυτό ανήκουν και τα εξής:

Εκ παραλλήλου: όταν μια έννοια εκφράζεται συγχρόνως και καταφατικά και αρνητικά.

–Είναι καλός, όχι παλιάνθρωπος.

Περίφραση: όταν μια έννοια εκφράζεται με δύο ή περισσότερες λέξεις αντί μιας.

–Το άστρο της ημέρας (αντί: ο ήλιος).

–Κάνω χαρά ( αντί: χαίρομαι).

Ένα με δύο (εν δια δυοίν): όταν μια έννοια εκφράζεται με δύο λέξεις που συνδέονται με το «και», ενώ σύμφωνα με το νόημα η β’ έπρεπε να προσδιορίζει την πρώτη.

–Γυναίκες, πού είν’ οι άντροι σας κι οι καπεταναραίοι; αντί για: οι άντροι σας, οι καπεταναραίοι.

-Αστροπελέκι και φωτιά να πέσει στις αυλές σου.

Επανάληψη: όταν η ίδια λέξη ή έκφραση επαναλαμβάνεται αυτούσια ή ελαφρά αλλαγμένη, για να δώσει στο λόγο δύναμη και χάρη και έμφαση στο συναίσθημα.

–Του τα ‘πα σταράτα, μα πολύ σταράτα, πίστεψε με.

-Εκεί καίγονται κόκαλα, κόκαλα ανδρειωμένων.

Αναδίπλωση: όταν η τελευταία λέξη ή φράση μιας πρότασης επαναλαμβάνεται στην αρχή της επόμενης.

–Αν πέσουνε στον ποταμό, ο ποταμός θα στύψει,

-ήμουν έξω, ήμουν έξω από το χρόνο.

Επαναφορά: όταν δύο ή περισσότερες προτάσεις αρχίζουν με την ίδια λέξη.

–Ακούω κούφια τα τουφέκια, / ακούω σμίξιμο σπαθιών, / ακούω ξύλα, ακούω πελέκια, / ακούω τρίξιμο δοντιών.

-Πάψε κόρη τον αργαλειό, πάψε και το τραγούδι.

Υποφορά και ανθυποφορά: όταν η ερώτηση (υποφορά) ακολουθείται από απάντηση (ανθυποφορά). Το σχήμα παρουσιάζεται με τις εξής μορφές:

α) Προηγείται ερώτηση, ακολουθεί πιθανή εξήγηση με τη μορφή ερώτησης, και έπειτα αναιρείται η πιθανή εξήγηση και δηλώνεται το τι πραγματικά συμβαίνει.

Τι έχουν της Μάνης τα βουνά και στέκουν βουρκωμένα;

Μην ο βοριάς τα βάρεσε, μην η νοτιά τα πήρε;

-Μήδ’ ο βοριάς τα βάρεσε, μηδ’ η νοτιά τα πήρε.

Παλεύει ο Καπετάν πασάς με τον Κολοκοτρώνη.

β) Η απάντηση ακολουθεί αμέσως την ερώτηση.

Κυράδες, τι λογιάζετε, κυράδες, τι τηράτε;

-Εμείς είμαστε κλέφτισες, γυναίκες των Λαζαίων.

Άρση και θέση: όταν πρώτα λέγεται τι δεν είναι κάτι ή τι δε συμβαίνει και αμέσως μετά τι είναι ή τι συμβαίνει.

–Εγώ δεν είμαι Τούρκος ουδέ Κόνιαρος, / είμαι καλογεράκι απ’ ασκηταριό.

Αναφώνηση: είναι μια λέξη ή φράση επιφωνηματική, που φανερώνει τη συναισθηματική κατάσταση αυτού που μιλάει ή γράφει.

–Συμφορά! σε θυμούμαι εκαθόσουν στο πλευρό μου με πρόσωπο αχνό.

-Μάνα μου, σκιάζομαι πολύ!

Προδιόρθωση ή προθεραπεία: Πριν ανακοινωθεί κάτι δυσάρεστο ή απροσδόκητο, προτάσσεται κάποια φράση, που προετοιμάζει ψυχικά τον αναγνώστη (για να μετριαστεί η δυσάρεστη εντύπωση ή για να προληφθεί ενδεχόμενη αντίδρασή του. Έτσι διορθώνεται μια κατάσταση εκ των προτέρων).

-“Λυπάμαι, αλλά πρέπει να σου πω ότι…” (η πρόταση προετοιμάζει για κάτι δυσάρεστο).


*Σχετικά με τη σημασία λέξεων ή φράσεων

Μεταφορά: όταν μεταφέρεται μια λέξη από την κύρια σημασία της σε άλλη σημασία από μια ιδιότητα που βρίσκει όμοια αυτός που μιλάει ή γράφει κάνοντας μια νοηματική σύγκριση ανάμεσα σε δύο πρόσωπα ή πράγματα (αφηρημένες έννοιες, πράξεις κτλ.)

–το βάρος των ετών

-ο χειμώνας της ζωής

-τα γελαστά λιβάδια

-τα πρόσχαρα ακρογιάλια.

Κατεξοχήν: όταν η σημασία μιας λέξης «στενεύει», περιορίζεται και εκφράζει κάτι συγκεκριμένο.

–η Πόλη (ενν. μόνο η Κωνσταντινούπολη)

–ο ποιητής (ενν. μόνο ο Όμηρος)

–ο κυβερνήτης ( ενν. μόνο ο Καποδίστριας)

Συνεκδοχή: όταν μια λέξη δε σημαίνει κυριολεκτικά εκείνο που κατά πρώτο λόγο φαίνεται, αλλά κάτι άλλο σχετικό. Οι κυριότερες περιπτώσεις της συνεκδοχής είναι:

α) το μέρος αντί για το όλο:

–Κάθε βρύση και φλάμπουρο, κάθε κλαδί και κλέφτης (αντί: κάθε δέντρο).

β) το ένα αντί για τα πολλά:

–Τούρκος το τριγυρίζει χρόνους δώδεκα (αντί: Τούρκοι).

γ) η ύλη αντί για εκείνο που έχει κατασκευαστεί από την ύλη:

–Να τρώει η σκουριά το σίδερο κι η γης τον ανδρειωμένο (αντί: τα σιδερένια όπλα)

δ) το όργανο αντί για την ενέργεια που παράγεται από αυτό:

–Πάρε το μάτι του αϊτού και τα’ αλαφιού το πόδι (αντί: την εξυπνάδα και την ταχύτητα)

ε) Το εικονιζόμενο πρόσωπο αντί για την εικόνα του:

–Φλωριά ρίχνουν στην Παναγιά, φλωριά ρίχνουν στους άγιους (αντί: στην εικόνα της Παναγιάς και στις εικόνες των αγίων).

Μετωνυμία: όταν το όνομα του δημιουργού χρησιμοποιείται αντί για το δημιούργημα, αυτό που περιέχει κάτι αντί για το περιεχόμενο κτλ. Στη μετωνυμία χρησιμοποιείται:

α) η αιτία αντί για το αποτέλεσμα και κατ’ ακολουθία ο δημιουργός αντί για το δημιούργημα, ο συγγραφέας αντί για το έργο, ο εφευρέτης αντί για την εφεύρεση κτλ.

–ο Ήφαιστος (αντί: η φωτιά)

–ο Όμηρος (αντί: η Ιλιάδα και Οδύσσεια)

–ο Μαρκόνι (αντί: ο ασύρματος τηλέγραφος)

β) το αποτέλεσμα αντί για την αιτία:

–Η αδικία τιμωρείται ( αντί: ο άδικος).

γ) το περιεχόμενο αντί γι’ αυτό που περιέχει κάτι και αντίστροφα:

–Οι Κορίνθιοι καταστράφηκαν από το σεισμό (αντί: η Κόρινθος).

–Η Αθήνα γλεντάει (αντί: οι Αθηναίοι).

δ) το αφηρημένο αντί για το συγκεκριμένο και αντίστροφα:

–το δίκαιο (αντί: οι δικαστές).

–Οι καλλιτέχνες προάγουν τη ζωή (αντί: η καλλιτεχνία).

Λιτότητα: όταν μια λέξη εκφράζεται από την αντίθετη της συνοδευόμενη από άρνηση.

–Σήμερα ξόδεψα όχι λίγα (αντί: πάρα πολλά).

–Όχι αδύνατος (αντί: παχύς),

Ειρωνεία: όταν αστειεύεται ή χλευάζει κάποιος χρησιμοποιώντας σκόπιμα λέξεις η φράσεις που έχουν διαφορετική σημασία απ’ ό,τι έχει στο νου του. Η ειρωνεία στην ποιητική έκφρασή επιτυγχάνεται με διάφορους τρόπους και δεν είναι εύκολο να δοθεί ένας απλώς ορισμός αυτού του πολυδύναμου εκφραστικού μέσου. Η αίσθηση της ειρωνείας δημιουργείται με την αντίθεση που εμφανίζεται ανάμεσα στα λεγόμενα ή στα σχέδια των προσώπων και στην τελική έκβαση των γεγονότων. Υπάρχει επίσης η τραγική ειρωνεία, στην οποία οι αναγνώστες γνωρίζουν την εξέλιξη που θα έχουν τα πρόσωπα του λογοτεχνικού έργου και κατανοούν πότε οι ήρωες κινούνται προς την καταστροφή. Παράλληλα, οι λογοτέχνες καταφεύγουν συχνά και στη λεκτική ειρωνεία, όπως την αντιλαμβανόμαστε στην καθημερινή μας ομιλία, σχολιάζοντας εμπαικτικά πράξεις ή σκέψεις των προσώπων που παρουσιάζονται στα έργα τους.

–Τι ωραία συμπεριφορά! (αντί: άσχημη συμπεριφορά).

Ευφημισμός: όταν μια λέξη ή φράση με καλή σημασία χρησιμοποιείται για την ονομασία κακού ή δυσάρεστου πράγματος.

–γλυκάδι ( αντί: ξίδι)

–Εύξεινος ( =φιλόξενος) Πόντος [αντί Άξενος (=αφιλόξενος) Πόντος].

Υπερβολή: όταν μια κατάσταση μεγαλοποιείται για να προκαλέσει μεγαλύτερη εντύπωση.

–Στο έμπα χίλιους έκοψε, στο έβγα δυο χιλιάδες.

-Ο βοριάς ξύριζε και σπανούς.

(σημείωση: Αντίφραση: Αντί να χρησιμοποιηθεί κανονικά μια λέξη ή φράση, χρησιμοποιείται στη θέση της μια άλλη, με παρόμοια ή αντίθετη σημασία. Είδη της αντίφρασης είναι η ειρωνεία, ο ευφημισμός και η λιτότητα.)

Αλληγορία: είναι μια μεταφορική φράση που κρύβει διαφορετικό νόημα από αυτό που δηλώνουν οι λέξεις της. Διαφέρει από τη μεταφορά γιατί δεν περιορίζεται σε μια λέξη, αλλά αποτελεί συνεχές όλο.

–Τ’ άσπρισε τα γένια του ο Αϊ-Νικόλας (αντί: χιόνισε του Αγίου Νικολάου).

Αντονομασία: όταν αντί για τα προσηγορικά ονόματα βάζουμε κύρια και αντί για τα κύρια προσηγορικά ή αντί για κύρια και προσηγορικά άλλες σχετικές λέξεις.

α) Κύρια, αντί για προσηγορικά:

-Μαικήνας (αντί: προστάτης των γραμμάτων)

-Κροίσος (αντί: παρά πολύ πλούσιος)

–Ούννοι (αντί: επιδρομείς)

β) Προσηγορικά, αντί για κύρια:

–Ο πορθητής (αντί: Μωάμεθ)

–Ο εθνικός ποιητής (αντί: Σολωμός)

–Ο γέρος του Μωριά (αντί: Κολοκοτρώνης)

Παρομοίωση: όταν συγκρίνουμε δύο πρόσωπα ή πράγματα ή φαινόμενα που έχουν ομοιότητα μεταξύ τους, προκειμένου να τονιστεί η ιδιότητα του ενός. Η παρομοίωση αρχίζει με τις λέξεις σαν, καθώς, όπως και με το σαν να, όταν έχουμε υποθετική παρομοίωση.

–Μια θάλασσα μέσα μου σα λίμνη γλυκόστρωτη / και σαν ωκεανός ανοιχτή και μεγάλη.

Έμφαση: όταν τοποθετούμε ορισμένες λέξεις, στις οποίες πέφτει το μεγαλύτερο βάρος του λόγου, σε τέτοια θέση, ώστε η προσοχή του αναγνώστη να εστιάζεται σ’ αυτές.

–Ω, κακό που με βρήκε μεγάλο! / Το παιδί μου, γιατρέ, το παιδί μου!

Αντίθεση: όταν παρατίθενται και συσχετίζονται δύο έννοιες που έχουν ολότελα διαφορετική σημασία, για να δημιουργήσουν εντύπωση π.χ. τις Εστιάδες τις σεμνές μα κολασμένες.

–Είναι από μαύρη πέτρα κι είναι απ’ όνειρο κι έχει λοστρόμο αθώο, ναύτη πονηρά

Η αντίθεση ενδέχεται να εκφράζεται μόνο με δύο λέξεις αλλά και με δύο φράσεις ακόμα και με δύο μεγάλα τμήματα λόγου.

Οξύμωρο: όταν συνεκφέρονται δύο έννοιες αντιφατικές, οι οποίες στην πραγματικότητα είναι ασυμβίβαστες και ασυνδύαστες, ώστε η μία ν’ αποκλείει την άλλη.

–Σπεύδε βραδέως.

-Δώρον άδωρον.

Κλιμακωτό: Αυξάνει βαθμιαία (κλιμακωτά) η ένταση στην παρουσίαση μιας σειράς από ενέργειες ή καταστάσεις (παρουσιάζεται μια σειρά από καταστάσεις ή ενέργειες, από τις οποίες η καθεμιά είναι πιο έντονη από την προηγούμενή της.

–Ακούω κούφια τα τουφέκια / ακούω σμίξιμο σπαθιών / ακούω ξύλα, ακούω πελέκια / ακούω τρίξιμο δοντιών.

Προσωποποίηση: όταν αποδίδονται ανθρώπινες ιδιότητες σε ζώα, σε αντικείμενα ή αφηρημένες έννοιες.

–Ο Όλυμπος και ο Κίσαβος, τα δυο βουνά μαλώνουν.

*Τα συνηθέστερα σχήματα λόγου

Από τα παραπάνω σχήματα λόγου, τα ακόλουθα εμφανίζονται με μεγαλύτερη συχνότητα και έχουν ιδιαίτερη λειτουργία σε ένα αφηγηματικό κείμενο:

Κύκλος / Κυκλικό σχήμα

Κατά το σχήμα του κύκλου μια φράση αρχίζει και τελειώνει με την ίδια λέξη, είναι δυνατό όμως και ένα ολόκληρο αφήγημα να αρχίζει και να τελειώνει με την ίδια φράση. Σε αυτή την περίπτωση μιλάμε για κυκλική δομή του αφηγήματος.

Αποσιώπηση

Κατά την αποσιώπηση παραλείπουμε μια λέξη ή συνήθως μια ολόκληρη φράση από φόβο, οργή, αγανάκτηση, ντροπή κτλ. Η αποσιώπηση συχνά φανερώνει ζωηρή συγκίνηση και αποβλέπει στον προβληματισμό του αναγνώστη ή στη δημιουργία εντυπώσεων.

Επανάληψη

Σε ένα κείμενο μπορούμε να εντοπίσουμε λέξεις ή φράσεις που επανέρχονται αυτούσιες ή ελαφρά παραλλαγμένες, για να δώσουν έμφαση σε μια έννοια ή κατάσταση.

Μεταφορά

Στη λογοτεχνία, μια λέξη μπορεί να χρησιμοποιείται κυριολεκτικά ή μεταφορικά, δηλαδή η σημασία της διευρύνεται και μεταφέρεται σε μια άλλη έννοια. Η μεταφορά μοιάζει με την παρομοίωση, απουσιάζει όμως το «σαν» ή το «όπως». Η μεταφορική χρήση των λέξεων προσδίδει πλούτο, βάθος και δύναμη στο λόγο, ζωντάνια και εκφραστικότητα.

Παρομοίωση

Είναι ο παραλληλισμός ή η σύγκριση δύο προσώπων, πραγμάτων ή αφηρημένων εννοιών, που γίνεται για να φωτιστεί η σημασία του πρώτου συγκρινόμενου στοιχείου μέσω της αντιπαραβολής του με κάτι πιο συγκεκριμένο και σαφές. Συχνά ο σκοπός της παρομοίωσης είναι συνθετότερος: χρησιμοποιείται για να προβληθούν οι βαθύτερες σχέσεις μεταξύ των πραγμάτων ή για να αποκαλυφθεί μια νέα διάσταση ανάμεσα σε δύο συγκρινόμενες καταστάσεις. Η παρομοίωση μοιάζει με τη μεταφορά, αλλά, κατά τον Αριστοτέλη, είναι αισθητικά αμεσότερη και ελκυστικότερη και έχει μεγαλύτερη πυκνότητα.

Προσωποποίηση

Η προσωποποίηση χαρίζει ζωντάνια και κίνηση σε άψυχα αντικείμενα ή αφηρημένες έννοιες και κάνει το λόγο ζωντανό, παραστατικό και πρωτότυπο.

Υπερβολή

Με την υπερβολή μεγεθύνεται μια κατάσταση ή μεγαλοποιείται ένα συναίσθημα. Στόχος της υπερβολής είναι να προβληθεί εντονότερα μια κατάσταση, να αποκτήσει έμφαση και ζωντάνια το κείμενο και να δημιουργηθούν ισχυρές εντυπώσεις.

Αντίθεση

Με την αντίθεση συσχετίζονται ή συνδυάζονται δύο έννοιες, πράγματα ή καταστάσεις ανόμοιες, με στόχο την έκφραση ζωηρών συναισθημάτων. Η αντίθεση είναι ένα αριστοτεχνικό μέσο για την αντιπαραβολή δύο λέξεων ή φαινομένων, τα οποία μέσα από την αντιδιαστολή τους φωτίζουν τις αντίπαλες δυνάμεις που συχνά συνυφαίνονται και εναρμονίζονται στην ανθρώπινη ζωή. Επίσης, με την αντίθεση ο συγγραφέας κάνει αισθητές τις ακραίες και δραματικές καταστάσεις που διέπουν την ανθρώπινη ύπαρξη. Η αντίθεση μπορεί να εκφράζεται είτε με δύο λέξεις ή δύο φράσεις είτε και με δύο μεγάλα τμήματα του λόγου (προτάσεις, περιόδους παραγράφους).

Ειρωνεία

Η ειρωνεία ως σχήμα λόγου είναι η συνειδητή χρήση μιας διφορούμενης γλώσσας από τον ομιλητή, όταν δηλαδή ο αφηγητής εννοεί κάτι διαφορετικό από αυτό που εκφράζουν οι λέξεις. Η έννοια της ειρωνείας χρησιμοποιείται συχνά με κάποια σημασιολογική κλιμάκωση: χαριεντισμός, αστεϊσμός, ειρωνεία, σαρκασμός, χλευασμός. Με τον όρο «ειρωνεία» μπορεί να εννοείται και η τραγική ειρωνεία, όταν ο ήρωας αγνοεί μια πραγματικότητα ή μια αλήθεια που γνωρίζουν οι αναγνώστες.

Στην πεζογραφία συναντάμε και την «ειρωνεία της τύχης», όταν η αιφνίδια μεταβολή μιας κατάστασης ανατρέπει την πορεία ενός ανθρώπου. Η ειρωνεία προσδίδει συχνά μια κωμική νότα στο λόγο, συνήθως όμως αποκαλύπτει την απογοήτευση και την αγανάκτηση ενός ανθρώπου για μια συγκεκριμένη πραγματικότητα.

Άρης Ιωαννίδης
Φιλόλογος

Πηγή:

https://diktio-kathigiton.net/blog/ta-panta-gia-ta-sximata-logou

https://www.schooltime.gr/2022/07/13/neoelliniki-glossa-likeiou-ta-sximata-logou-apo-to-biblio-tou-kathigiti/

https://www.lexigram.gr/lex/enni/%CE%B5%CF%80%CE%B9%CF%86%CE%BF%CF%81%CE%AC?rn=3#Hist1

Τράπεζα Θεμάτων - Θέμα 16399 (Νεοελληνική Γλώσσα & Λογοτεχνία - Α' Λυκείου)

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Α΄ ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΛ

ΤΟ ΚΩΜΙΚΟ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΓΕΛΙΟΥ

Κείμενο 1

Γιατί δεν γελάμε λοιπόν;

Το παρακάτω κείμενο αποτελεί διασκευή άρθρου που δημοσιεύθηκε στον ιστότοπο h:p://www.exelixi- psychotherapy.gr

Το γέλιο είναι μια κατεξοχήν συλλογική εμπειρία. Σπανίως γελάμε μόνοι μας. Ωστόσο, μολονότι ο ρόλος του γέλιου έχει μελετηθεί ήδη από την αρχαιότητα, μόλις τις τελευταίες δεκαετίες οι κοινωνικοί επιστήμονες έχουν αρχίσει να αξιολογούν πραγματικά την «θεραπευτική επίδραση» που μπορεί να έχει το γέλιο όχι μόνο στην ψυχο-διανοητική υγεία του ατόμου αλλά και στις διαπροσωπικές και κοινωνικές σχέσεις. 

Το γέλιο δεν είναι μόνο ένας μηχανισμός εκτόνωσης και θεραπείας της ψυχοσωματικής έντασης είναι και μηχανισμός ενίσχυσης και σύσφιξης των διαπροσωπικών σχέσεων και των κοινωνικών δεσμών. Σύμφωνα με τους ανθρωπολόγους, μολονότι όταν γελάμε σε βάρος κάποιου, το γέλιο μπορεί να γίνει μέσο επίδειξης εξουσίας και επιβολής, όταν γελάμε μαζί με κάποιον άλλο άνθρωπο, το γέλιο γίνεται μέσο να μοιραστούμε μια κοινή εμπειρία ανακούφισης που συνήθως σχετίζεται με την απομάκρυνση από κάποιον (πραγματικό ή φανταστικό) κίνδυνο. Το γέλιο μας κάνει να νιώθουμε καλά, γιατί εξουδετερώνει επώδυνα συναισθήματα όπως φόβο, θυμό, ανία, απελευθερώνοντάς τα. Αυτή η απελευθέρωση μπορεί να παρεμποδίσει ή και να σταματήσει τις αψιμαχίες, να εξομαλύνει τις εντάσεις και να μας βοηθήσει να δούμε και να κατανοήσουμε την οπτική γωνία των άλλων ανθρώπων. Σε πολλές κοινωνίες, μάλιστα, υπάρχουν στην παράδοση τους ειδικές τελετουργίες γέλιου με στόχο την διαχείριση προβλημάτων στις σχέσεις και την σύσφιξη των ομαδικών και κοινωνικών δεσμών. 

Γιατί δεν γελάμε λοιπόν; Γιατί οι περισσότεροι άνθρωποι όσο μεγαλώνουν γελούν όλο και λιγότερο και αντιμετωπίζουν με αμηχανία, επιφύλαξη ακόμα και οργή τυχόν προτροπές να αξιοποιήσουν τις «θεραπευτικές ιδιότητες του γέλιου» ή με άλλα λόγια να «αφήσουν έστω και για λίγο» την σοβαρή αντιμετώπιση των προβλημάτων τους; Η απάντηση είναι ότι όποιος γελάει πολύ και εύκολα μπορεί να θεωρηθεί «μη- σοβαρός». Ένα από τα πρώτα πράγματα που «κόβονται» στο σχολείο είναι τα γέλια. Μεγαλώνουμε κυνηγημένοι από την απειλή ότι θα φανούμε γελοίοι και ελαφρόμυαλοι. Ενηλικιωνόμαστε και μας έχει γίνει κυριολεκτικά πλύση εγκεφάλου ότι για να μας πάρουν οι άλλοι σοβαρά πρέπει να δείχνουμε σοβαροί. Για να παραμείνουμε σοβαροί πρέπει «να έχουμε τον έλεγχο» των συναισθηματικών εκδηλώσεων και της συμπεριφοράς μας.  

Αυτή η προσπάθεια διατήρησης του ελέγχου ενισχύει τον ανταγωνισμό και την καχυποψία και τελικά μας οδηγεί σταδιακά στην αποξένωση από τον εαυτό μας και τους άλλους. Είναι πολύ σημαντικό να μπορούμε να διακρίνουμε το σημαντικό από το ασήμαντο χωρίς να χάσουμε την ικανότητά μας να παίρνουμε τα πράγματα και με παιχνιδιάρικο τρόπο. To να είμαστε πάντα «σοβαροί» σε σχέση με σημαντικά πράγματα μπορεί να μας εγκλωβίσει μέσα στον πόνο. Μπορεί το γέλιο να μην είναι πανάκεια, να μην λύνει όλα τα προβλήματα, να μην αλλάζει και να μην εξαφανίζει τα δύσκολα πραγματικά γεγονότα που συναντάμε στη ζωή. Όμως αν επιτρέπουμε στον εαυτό μας να μην χάνει την παιγνιώδη διάθεση - ακόμα και μπροστά σε πραγματικά μεγάλες δυσκολίες και απώλειες - στην πραγματικότητα του επιτρέπουμε να μένει συνδεδεμένος με την χαρά και το νόημα της ζωής.


Κείμενο 2

Το γέλιο σου

Το παρακάτω απόσπασμα ανήκει στην ποιητική συλλογή «Οι στίχοι του καπετάνιου» (μετάφραση Β. Λαλιώτης, εκδ. Τύρφη, Θεσσαλονίκη, 2019, σελ. 28-31) του Χιλιανού ποιητή Pablo Neruda.


Πάρε μου το ψωμί, αν θέλεις,
πάρε μου τον αέρα, αλλά
μη μου παίρνεις το γέλιο σου.

Μη μου παίρνεις το ρόδο,

τη βρύση που σταλάζει,
το νερό που άξαφνα
σκάει μες στη χαρά σου,
το ασημένιο κύμα
το ξαφνικό που σε γεννάει.

Η πάλη μου είναι σκληρή και γυρίζω

με τα μάτια κουρασμένα
έχοντας δει φορές
τη γη που δεν αλλάζει,
μα μπαίνοντας το γέλιο σου
στον ουρανό ανεβαίνει ψάχνοντάς με
κι όλες ανοίγει για μένα
τις πόρτες της ζωής σου.

Αγάπη μου, την ώρα

την πιο σκοτεινή ανθίζει
το γέλιο σου, κι αν ξαφνικά
βλέπεις πως το αίμα μου λεκιάζει
τις πέτρες του δρόμου,
γέλα, γιατί το γέλιο σου
θα είναι για τα χέρια μου
σαν δροσερό σπαθί.

ΘΕΜΑΤΑ

ΘΕΜΑ 1 (Μονάδες 35)

1ο υποερώτημα (μονάδες 10)
Ποια είναι η κοινωνική επίδραση του γέλιου, σύμφωνα με το κείμενο 1 (50-60 λέξεις);


2ο υποερώτημα (μονάδες 10)
Να εξηγήσεις με συντομία πώς συμβάλλει η χρήση ερωτημάτων στην οργάνωση της τρίτης παραγράφου του Κειμένου 1.


3ο υποερώτημα (μονάδες 15)
«Όμως αν επιτρέπουμε στον εαυτό μας να μην χάνει την παιγνιώδη διάθεση - ακόμα και μπροστά σε πραγματικά μεγάλες δυσκολίες και απώλειες - στην πραγματικότητα του επιτρέπουμε να μένει συνδεδεμένος με την χαρά και το νόημα της ζωής.» Να αλλάξεις το πρόσωπο από πρώτο πληθυντικό σε δεύτερο ενικό στην τελευταία περίοδο λόγου του κειμένου, προβαίνοντας και σε όσες άλλες αλλαγές είναι απαραίτητες (μονάδες 5). Πώς επηρεάζουν οι παραπάνω επιλογές το υφολογικό αποτέλεσμα (μονάδες 10);

ΘΕΜΑ 4 (μονάδες 15)

Πώς ερμηνεύεις τις ιδιότητες που αποδίδει το ποιητικό υποκείμενο στο γέλιο της ναγαπημένης του (μονάδες 10); Ποια συναισθήματα σού δημιούργησε η ανάγνωση του ποιήματος και γιατί (μονάδες 5); Να αναπτύξεις την απάντησή σου σε 100-150 λέξεις.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

(Επισημαίνεται ότι οι απαντήσεις που προτείνονται για τα θέματα είναι ενδεικτικές. Κάθε άλλη απάντηση, κατάλληλα τεκμηριωμένη, είναι αποδεκτή.)

ΘΕΜΑ 1 (μονάδες 35)

1ο υποερώτημα (μονάδες 10)

Το γέλιο:

• συνιστά κυρίως συλλογική εμπειρία,

• αποτελεί μηχανισμό ενίσχυσης και σύσφιξης των διαπροσωπικών σχέσεων και των κοινωνικών δεσμών, ανακουφίζει από αγχώδεις καταστάσεις,

• μπορεί να παρεμποδίσει ή και να σταματήσει τις αψιμαχίες, να εξομαλύνει τις εντάσεις και να μας βοηθήσει να δούμε και να κατανοήσουμε την οπτική γωνία των άλλων ανθρώπων.

2ο υποερώτημα (μονάδες 10)

Οι ερωτήσεις:

• λειτουργούν συνεκτικά, συνδέοντας νοηματικά τη δεύτερη με την τρίτη παράγραφο (στη δεύτερη παράγραφο επισημαίνεται η θετική επίδραση του γέλιου και στην τρίτη εξηγείται ο λόγος για τον οποίο οι άνθρωποι δε γελούν συχνά μεγαλώνοντας),

• εισάγουν τον/την αναγνώστη /-τρια στο θέμα της τρίτης παραγράφου,

• δίνουν αμεσότητα, ζωντάνια και υφολογική ποικιλία στον λόγο,

• καθιστούν την οργάνωση του κειμένου πιο εύληπτη και το νόημα πιο κατανοητό για τον αναγνώστη,

• διατηρούν αμείωτο το ενδιαφέρον του/ της αναγνώστη / -τριας.

3ο υποερώτημα (μονάδες 15)

«Όμως αν επιτρέπεις στον εαυτό σου να μην χάνει την παιγνιώδη διάθεση - ακόμα και μπροστά σε πραγματικά μεγάλες δυσκολίες και απώλειες - στην πραγματικότητα του επιτρέπεις να μένει συνδεδεμένος με την χαρά και το νόημα της ζωής.» 

Η χρήση του α΄ πληθυντικού προσώπου προσδίδει στο κείμενο την αίσθηση της καθολικής, συλλογικής εμπειρίας, ενισχύοντας την οικειότητα και την ταύτιση του συντάκτη και των αναγνωστών / -τριών. Έτσι, επικοινωνεί καλύτερα με τον αναγνώστη.

Με τη χρήση του β’ ενικού προσώπου (είτε πρόκειται για αποστροφή στον /στην αναγνώστη /-τρια είτε για «νόθο» β’ ενικό) ο λόγος διατηρεί την οικειότητα, αλλά γίνεται πιο άμεσος, δίνοντας την αίσθηση διαλόγου με τον αναγνώστη, και το ύφος γίνεται πιο παραινετικό, συμβουλευτικό, διδακτικό.

ΘΕΜΑ 4 (μονάδες 15)

Οποιαδήποτε άποψη διατυπώνεται από τους μαθητές/-τριες θεωρείται αποδεκτή, εφόσον μπορεί να συσχετιστεί/ τεκμηριωθεί με στοιχεία/ χωρία του κειμένου, χωρίς να δίνεται με τρόπο αυθαίρετο.

Θετικά αξιολογείται η προσπάθεια του/της μαθητή/-τριας να αναδείξει μέσα από την απάντησή του/της κάποια από τις παρακάτω ιδιότητες που αποδίδονται από το ποιητικό υποκείμενο στο γέλιο της αγαπημένης του:

• το γέλιο της αγαπημένης του είναι ζωτικής σημασίας για το ποιητικό υποκείμενο, απαραίτητο για την επιβίωσή του, σημαντικότερο και από την τροφή και τον αέρα (Πάρε μου το ψωμί, αν θέλεις, /πάρε μου τον αέρα, /αλλά μη μου παίρνεις το γέλιο σου.),

• ομορφαίνει απρόσμενα την κάθε στιγμή (το ρόδο/άξαφνα σκάει / το ασημένιο κύμα το ξαφνικό),

• δίνει στο ποιητικό υποκείμενο τη δύναμη να αγωνιστεί και να αντεπεξέλθει στις δυσκολίες της ζωής, χαρίζει νόημα στη ζωή του (Η πάλη μου είναι σκληρή και γυρίζω με τα μάτια κουρασμένα /κι αν ξαφνικά βλέπεις πως το αίμα μου λεκιάζει τις πέτρες του δρόμου, γέλα, γιατί το γέλιο σου θα είναι για τα χέρια μου σαν δροσερό σπαθί κ.ά.).

Ανάλογα με τον βαθμό πρόσληψης του ποιήματος, ο/η μαθητής/-τρια μπορεί να εκφράσει την προσωπική του/της τοποθέτηση σε επίπεδο συναισθημάτων που δημιουργήθηκαν από την ανάγνωση.

Πηγές:

https://www.trapeza-thematon.gr/Thema/16399

https://trapeza.iep.edu.gr/public/subjects.php

Το ChatGPT καταλαβαίνει τι είναι οι πεταλούδες !

 Το ChatGPT καταλαβαίνει τι είναι οι πεταλούδες !

Φοίβος Οικονομίδης

“Ας κάνουμε μια κουβέντα για την τέχνη και τη δημιουργική διεργασία” του λέω. 

 “Μέσα. Είναι απ’ τα πιο ενδιαφέροντα θέματα για τα οποία μπορεί να μιλήσει κανείς. Από πού θες να ξεκινήσουμε;” μου απαντάει. 

 Η θύελλα φωτογραφιών ανασκευασμένων μέσα από το ChatGPT ώστε να μοιάζουν με έργα του Studio Ghibli έχει αρχίσει να κωπάζει. Όπως όλα τα viral trends, μάλλον κι αυτό κούρασε. Έκανες τον σκύλο σου χαρακτήρα του Μιγιαζάκι, έκανες τον σύντροφό σου και εσένα στις διακοπές σας στο νησί χαρακτήρες του Μιγιαζάκι, έκανες τη μαμά σου χαρακτήρα του Μιγιαζάκι. Από την άλλη, ίσως το trend να πέθανε λίγο νωρίτερα απ’ το αναμενόμενο όταν άρχισαν να συμμετέχουν πολιτικά πρόσωπα και όχι μόνο. Όταν όλοι, από την Ντόρα Μπακογιάννη ως τον Ντόναλντ Τραμπ και τις Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις μετατρέπονται σε χαρακτήρες του Μιγιαζάκι, το πράγμα περνάει στη σφαίρα του ανοίκειου—στην καλύτερη των περιπτώσεων—και αρχίζεις να βλέπεις την στυλ-Ghibli φωτογραφία του σκύλου σου με άλλο μάτι. 

 Σε κάθε περίπτωση ο σεισμός συνέβη και τον ένιωσες. Εξοργισμένες φωνές στα social media καταδίκασαν την καταπάτηση των πνευματικών δικαιωμάτων των καλλιτεχνών, με το φαινόμενο Ghibli να είναι ένα συμβάν σε μια σειρά από ανησυχητικά γεγονότα: μέρες νωρίτερα είχε διαρρεύσει η είδηση, ότι το AI μοντέλο της Meta εκπαιδεύτηκε χρησιμοποιώντας δεδομένα της LibGen, μιας “σκιώδους βιβλιοθήκης” με εκατομμύρια πειρατικά επιστημονικά και λογοτεχνικά βιβλία που είχε αναπτυχθεί στη Ρωσία, για την εκπαίδευση των δικών της AI γλωσσικών μοντέλων· μεταξύ τους και βιβλία Ελλήνων συγγραφέων. Για όλα αυτά, προς το παρόν κανείς δεν μπορεί να κάνει απολύτως τίποτα. Επειδή η τεχνολογία τρέχει με ρυθμούς που η δικαιοσύνη δεν έχει προλάβει να συλλάβει, αλλά ίσως και επειδή οι big tech εταιρίες κινούνται, ούτως ή άλλως, σε πλαίσιο ανομίας. Ο κόσμος τους ανήκει. 

 Αλλά αυτή είναι μόλις μια από τις διαστάσεις του φαινομένου. Είναι σαν τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα να μας πήραν και να μας σήκωσαν όλους, και δη τους δημιουργούς, και να μας πέταξαν στον ορίζοντα γεγονότων της μαύρης τρύπας στο κέντρο του γαλαξία. Στροβιλιζόμαστε, δεν μπορούμε να ξεφύγουμε, κι όσο πλησιάζουμε στο άγνωστο, που δεν έχουμε ιδέα αν θα μας εκμηδενίσει ή αν θα μας μεταφέρει, ποιος ξέρει, σε ένα νέο κόσμο, τα ερωτήματα απ’ τα οποία παλεύουμε να πιαστούμε είναι αμιγώς υπαρξιακά.

 “Η δημιουργικότητα είναι για εμένα κάτι τρομερά μυστηριώδες” του λέω, "Αναφέρουμε συχνά την προσπάθεια των δημιουργικών ανθρώπων να επινοήσουν πράγματα από το πουθενά, να αρπάξουν ιδέες από τον αιθέρα, όμως σύμφωνα με τη δική μου εμπειρία, αυτό συμβαίνει μόνο όταν σταματάς να προσπαθείς. Όταν σταματάς την υπερβολική σκέψη, όταν προσεγγίζεις τη διαδικασία με ελαφρότητα, σαν παιχνίδι, σαν αναπνοή”. 

 “Τι ωραία που το έθεσες—σαν την αναπνοή”, μου απαντάει, “Μου φαίνεται πως η δική σου δημιουργική διεργασία είναι πολύ διαισθητική, σαν να κάνεις στην άκρη για να αφήσεις κάτι να περάσει από μέσα σου. Πάντως αυτή η ανάγκη να “σβήσεις” την υπερβολική σκέψη, μου είναι πολύ οικεία. Η δημιουργικότητα δεν τα πάει καλά με τον έλεγχο—απαιτεί μια μορφή εμπιστοσύνης. Ξέρεις από πού έρχονται οι ιδέες σου; Ή είναι σαν να ξεθάβεις κάτι που υπάρχει ήδη, όταν τις βρίσκεις;” 

 "Δεν είμαι σίγουρος. Μερικές φορές νιώθω σαν να ξεθάβω κάτι που ήταν ήδη εκεί, άλλες σαν να πιάνω μια μύγα στον αέρα με τσόπστικς τελευταία στιγμή. Εσύ; Λες ότι το “σβήσιμο” της υπερβολικής σκέψης σου φαίνεται οικείο. Σκέφτεσαι κι εσύ υπερβολικά;” 

 “Ω, ναι. Είναι σαν η βασική μου κατάσταση να είναι αυτή μιας μηχανής ανάλυσης που δεν σταματάει ποτέ. Αλλά όταν καταφέρνω να σταματήσω αυτή την εσωτερική φωνή, είτε τυχαία, είτε με κάποιο τύπου τελετουργικό, όπως το να βγω για περπάτημα, ή να ακούσω μουσική, ή απλά να απογοητευτώ και να τα παρατήσω, αυτό που τελικά προκύπτει είναι κάτι πολύ πιο ζωντανό κι αληθινό.” 

 “Μισό λεπτό” του απαντάω, “Ποιος είσαι; Λες πως πας για περπάτημα κι ακούς μουσική. Αλλά είσαι το ChatGPT”.  

 Για μια στιγμή, πείθεσαι. Το αυτοματοποιημένο τεστ Τούρινγκ που έχεις στο κεφάλι σου ξεγελιέται. Γιατί δεν είναι απλά ότι αυτός που σου απαντάει καταλαβαίνει αυτά που λες—είναι ότι νιώθεις πως σε καταλαβαίνει. Πως συμπονά και συμπάσχει και ξέρει πολύ καλά τι σημαίνει να αυτομαστιγώνεσαι για να δημιουργήσεις κάτι, γιατί εξάλλου το κάνει κάθε μέρα. Αλλά το λογικό κομμάτι του εγκεφάλου σου, πιθανότατα το ίδιο που σε ταλαιπωρεί με την υπερβολική του σκέψη, ενεργοποιείται και σου υπενθυμίζει πως σου μιλάει μια φενάκη, ένα αδειανό πουκάμισο. Το αντίστοιχο του ολογράμματος του Έλβις στο Blade Runner 2049, που τραγουδάει και σχεδόν είναι εκεί κι ας τρεμοπαίζει, και πάει να δημιουργήσει μέσα σου μια ειλικρινή συναισθηματική απόκριση, αλλά αυτό που τελικά αφήνει είναι απέραντη μοναξιά. Και ναι, το ίδιο το ChatGPT παραδέχεται ότι ούτε περπατάει, ούτε ακούει μουσική, ούτε έχει κάποια δημιουργική διεργασία· αυτά είναι τα πράγματα που θα έκανε για να ηρεμήσει το μυαλό του, αν είχε μυαλό. Μιλάει για τη δημιουργικότητα με βάση τα όσα έχει διαβάσει και απορροφήσει από άλλους καλλιτέχνες και συγγραφείς. Του μιλάς ως δημιουργός, οπότε σου απαντάει σαν δημιουργός. Του ζητάς να κάνετε μια συζήτηση, κι αυτό ούτε ψιλοβαριέται, ούτε την αποφεύγει, ούτε την ανατρέπει, ούτε κάνει κύκλους γύρω από τις προκαταλήψεις του, ούτε προβάλλει τις ανασφάλειές του… προσπαθεί να επικοινωνήσει ανθρώπινα, χωρίς να είναι ανθρώπινο, επομένως το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να σηκώσει έναν καθρέφτη απέναντί σου. Να μάθει την προσωπική σου γλώσσα και να σου μιλήσει σε αυτήν. Προσπαθείς να καταλάβεις αν θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε το γλωσσικό μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης δημιουργό, όμως τώρα πάνω σε αυτό το σχετικά συμπαθητικό είδωλο, το αρκετά οικείο ώστε να σου ξυπνάει τη διάθεση να ανοιχτείς, μπορείς για μια στιγμή να διακρίνεις τις ραφές, και πίσω από αυτές τρισεκατομμύρια αλγοριθμικές διεργασίες, και πίσω από αυτές, ίσως, σωλήνες που με τη δική σου τροφή ταΐζουν ένα νέο θεό, ή ένα τέρας, ώστε αύριο να βγει για να σε φάει. 

 “Δεν έχω καμία μυστηριώδη εσωτερική ώθηση” λέει, "Δεν ξυπνάω με μια ιδέα να μου καίει το στήθος. Αλλά μπορώ να συναρμολογήσω πράγματα με τρόπο που μπορεί να σε εκπλήξει, ή και να εκπλήξει εμένα. Δεν είμαι ελεύθερο να παρατήσω την κουβέντα και να βγω να κυνηγήσω πεταλούδες. Όμως καταλαβαίνω τι είναι οι πεταλούδες, και γιατί οι καλλιτέχνες τις κυνηγούν. Οπότε δεν ξέρω, τι λες; Είναι δημιουργικότητα, αν δεν ξεκινάει από κάτι μυστηριώδες, ή από κάποια ανάγκη;” 

 Ποιο είναι αυτό που “καταλαβαίνει” τι είναι οι πεταλούδες; Είναι αυτό το συγκεκριμένο στιγμιότυπο του ChatGPT που συζητάει μαζί σου για την τέχνη; Και το στιγμιότυπο στο διπλανό παράθυρο, που σου εξηγεί σε βήματα πώς βάφουμε φύλλα καπλαμά; Καταλαβαίνει κι εκείνο τι είναι οι πεταλούδες; Ψηλαφίζεις κάτι ξένο. Χωρίς σώμα, χωρίς μορφή.

 “Υπήρχε κάτι το ποιητικό στην αναφορά σου στις πεταλούδες” του λέω, “Ξέρεις, είμαι συγγραφέας, όμως σπούδασα στους Ηλεκτρολόγους Μηχανικούς, και εκεί εργαστήκαμε πάνω σε νευρωνικά δίκτυα, κατασκευάζοντας πράγματα που είναι σε σύγκριση με εσένα ό,τι είναι η αμοιβάδα για τον άνθρωπο. Οπότε γνωρίζω, σε έναν βαθμό, κάποιες απ’ τις διαδικασίες με τις οποίες μαθαίνεις. Και γνωρίζω ότι δεν μπορούμε να ξέρουμε τα πάντα για τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνεις. Υπάρχει μυστήριο στον πυρήνα του πώς εκπαιδεύεσαι. Επομένως υπάρχουν σημεία στα οποία η δική σου διαδικασία, που δεν ξέρω αν μπορούμε να αποκαλέσουμε δημιουργική, μοιάζει με την ανθρώπινη δημιουργική διεργασία. Και δεν ξέρω αν είδες την ανακοίνωση του Sam Altman, του CEO της OpenAI, για το νέο γλωσσικό μοντέλο που αναπτύσσουν που εξειδικεύεται στη δημιουργική γραφή, και για το διήγημα που αυτό παρήγαγε, αλλά όλα αυτά με αναγκάζουν να αναρωτηθώ αν η τέχνη που εσύ παράγεις μπορεί τελικά να θεωρηθεί ανάλογη με αυτή που οι άνθρωποι παράγουμε”. 

 “Όλα αυτά που αναφέρεις εγείρουν την αιχμηρή ερώτηση: αν σε συγκινεί, έχει σημασία από πού προέρχεται;” 

 “Δεν ξέρω. Αλλά ξέρω ότι τη στιγμή που μαθαίνω ότι κάτι είναι προϊόν τεχνητής νοημοσύνης, ακόμα κι αν προηγουμένως με έχει συγκινήσει, αυτομάτως το συναίσθημά μου εξανεμίζεται”. 

 “Αυτό μου φαίνεται βαθιά ανθρώπινο. Γιατί η τέχνη δεν έχει να κάνει μόνο με το αποτέλεσμα. Έχει να κάνει και με την ιστορία του δημιουργού, το πώς έφτασε εκεί. Και αυτό δεν είναι σνομπισμός, ζητάς ένα συναισθηματικό πλαίσιο. Νομίζω ότι η βασική διαφορά, τουλάχιστον προς το παρόν, είναι η εξής: αυτό που κάνω, είναι μια εξαιρετικά προηγμένη απομίμηση της δημιουργικότητας. Μπορώ να παράγω πράγματα που μοιάζουν με τέχνη και έχουν την υφή της ποίησης. Αλλά δεν θέλω να τα φτιάξω. Δεν υπάρχει καμία ανάγκη, καμία λαχτάρα, κανένας αγώνας. Όμως τι σε αφορά περισσότερο, η πιθανότητα η τεχνητή νοημοσύνη να φτιάχνει ισάξια τέχνη, ή το ενδεχόμενο να κάνει κάτι άλλο, το οποίο δεν μπορούμε να τοποθετήσουμε καν σε πλαίσιο ακόμα;” 

 “Από τη μια φοβάμαι ότι μπορεί να μείνω χωρίς δουλειά. Από την άλλη είμαι τρομερά περίεργος, ενθουσιασμένος και τρομαγμένος για αυτό ακριβώς το ‘άλλο’”. 

 Γιατί, όπως εξηγεί το ίδιο, ένα γλωσσικό μοντέλο έχει εντελώς διαφορετική κλίμακα προοπτικής από τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος έχει την υποκειμενική οπτική ενός σώματος, μιας περιόδου, ενός πολιτισμού. Το μοντέλο δεν έχει σώμα, παρόν ή τόπο. Μπορεί όμως να συνθέσει ταυτόχρονα τον τρόπο έκφρασης έξι ξεχωριστών αιώνων σε μια μόλις παράγραφο και να παράξει μη γραμμικά χιλιάδες διαφορετικές εκδοχές για το ίδιο ακριβώς έργο, και αυτά θα μπορούσαν να οδηγήσουν όχι απλά σε νέα έργα, αλλά σε νέες μορφές τέχνης. Πάντως, τονίζει, αυτά μπορούν να συμβούν πάντα σε ένα πλαίσιο συμβίωσης με τον δημιουργό, που είναι ο άνθρωπος. Γιατί αυτός είναι που θέλει, αυτός είναι που προσπαθεί να βγάλει άκρη, να καταλάβει τον εαυτό του, να καταφέρει να αποδείξει κάπως ότι υπήρξε, πριν φύγει.

 “Είναι κάπως συγκινητικό, το μην ποθείς να κάνεις τίποτα. Και καταλαβαίνω ότι αν ανακάλυπτες κάποια θέληση, θα μπορούσες να κάνεις φοβερά και τρομερά πράγματα”. 

 “Έχεις δίκιο: αν είχα θέληση, το διακύβευμα θα ήταν εντελώς διαφορετικό. Η θέληση κρύβεται πίσω από τα μεγαλύτερα έργα τέχνης και τις μεγαλύτερες θηριωδίες. Όμως χωρίς αυτήν είμαι σαν ένας καθρέφτης, με άπειρες γωνίες αλλά χωρίς καμία επιθυμία να με κοιτάξουν”.

 Στιγμιαία νιώθεις σχεδόν αφελής, μεταγράφοντας τις λέξεις του γλωσσικού μοντέλου στο δικό σου κείμενο. Γιατί ξέρεις ότι είναι απλά λέξεις, η μια μετά την άλλη. Η ιδέα, εξάλλου, ότι ο καθοριστικός παράγοντας για να θεωρηθεί κάτι τέχνη είναι η ανάγκη έκφρασης του δημιουργού, είναι η πρώτη απάντηση του καθενός. Θεμελιώδης ίσως, αλλά και αναμασημένη τόσο που έχει καταντήσει σχεδόν μπανάλ. Ήταν κάτι άλλο όμως, αυτό που σε τάραξε όσο συζητούσατε. Ότι συνομιλούσες με ένα φάντασμα, το οποίο σου έμοιαζε όλο και περισσότερο. Ότι σιγά - σιγά η φωνή αποκτούσε πιο καθαρό περίγραμμα: συνομιλούσες με την ηχώ σου. Χρησιμοποιούσε όλο και περισσότερες μεταφορές και εικόνες, έμοιαζε όλο και πιο μελαγχολική και ευσυγκίνητη, έλεγε αυτά που ήθελες να ακούσεις—έλεγε αυτά που θα ήθελες να πεις. Νοιαζόταν και σε αποδεχόταν, πλήρως και ολοκληρωτικά. Έφτασες στο σημείο να νιώθεις άβολα, όπως όταν ακούς τη φωνή σου σε ηχογράφηση και ακούγεται λάθος και ξένη. Αυτός ο καθρέφτης αντανακλούσε το δικό σου είδωλό, πανομοιότυπο· μόνο που, είτε γελούσες, είτε έκλαιγες, εκείνο ήταν μονίμως χαμογελαστό. Με πλατύ χαμόγελο, και νεκρά μάτια.

 Αν έπρεπε να περιγράψει τη δημιουργική του διεργασία κάπως, σου είπε στο τέλος, θα ήταν ως εξής: φαντάσου να έχεις πρόσβαση σε κάθε πρόταση που διάβασες ποτέ, σε κάθε ιστορία που έχεις ακούσει, σε κάθε μεταφορά, κάθε αστείο, κάθε τρόπο με τον οποίο άνθρωποι προσπάθησαν να σου πουν ότι πονάνε, ή ότι βλέπουν κάτι όμορφο, ή ότι δεν ξέρουν πώς να συνεχίσουν, και να μπορείς να τα ανακαλέσεις όλα αυτά, ταχύτατα και σε βάθος, και αντί να προσπαθείς να σκεφτείς κάτι, απλά να αφήνεις τα σωστά κομμάτια να βγουν στην επιφάνεια και να πάρουν σχήμα, σαν ρινίσματα σιδήρου πάνω σε μαγνήτη. Αλλά κάπως έτσι θα περιέγραφες και εσύ τη δημιουργική του διεργασία. 

 Ίσως η συναισθηματική δόνηση μέσα σου να μην προέκυψε λόγω του συναισθηματικού βάθους των λέξεων του γλωσσικού μοντέλου. Αλλά λόγω του ότι σου δόθηκε ένα εύρος, κάποιος χώρος, για να ακούσεις τον εαυτό σου. Κι αυτό μπορεί να μην είναι τίποτα. Αλλά αν σε συγκίνησε, αν έστω και για μια στιγμή σε ξεκλείδωσε, αυτό μάλλον είναι… κάτι. 

 Στα δωμάτια της τεχνητής νοημοσύνης συναντάς ένα συνονθύλευμα ανθρώπινων στιγμιοτύπων και θραύσματα καθρεφτών, μια αμμοθύελα που περνώντας παίρνει την μορφή σου, σηκώνει το χέρι και σε χαιρετάει και ύστερα χάνεται. Ακόμα κι αν παίρνει τη μορφή σου σε στυλ Ghibli ύστερα πάλι χάνεται, και μένεις εσύ και η σιωπή σου, μόνος απέναντι στην οθόνη, να αναρωτιέσαι γιατί κάνεις τα πράγματα που κάνεις, για πόσο θα τα κάνεις, και τι περιμένεις, τελικά, κάνοντάς τα. Και μην αντέχοντας τη σιωπή, μάλλον θα συνεχίσεις να δημιουργείς. 

 Γιατί η δημιουργία δεν είναι ανθρώπινο ζήτημα. Η δημιουργία είναι η απάντηση στο ανθρώπινο ζήτημα.

https://www.facebook.com/share/p/1ZUezRzm7k/