"Αναπλαισίωση του λογοτεχνικού κανόνα"
* Για να απαντήσουμε θα μας βοηθήσει η θεωρία του Basil Bernstein για την αναπλαισίωση (recontextualization). Η έννοια της αναπλαισίωσης αναφέρεται στους φορείς και τις διαδικασίες μετασχηματισμού και μεταφοράς ενός κειμένου από το πεδίο παραγωγής στο πεδίο αναπαραγωγής του.
Κεντρική έννοια που διέπει όλη την έρευνα είναι αυτή της αναπλαισίωσης (recontextualization), έτσι όπως ορίζεται από τον Basil Bernstein, για τον οποίο ο παιδαγωγικός λόγος δεν είναι αυθύπαρκτος (Bernstein 2000), αλλά «επιλεκτικά οικειοποιείται, επανατοποθετεί, επανεστιάζει και συσχετίζει άλλους λόγους μεταξύ τους, προκειμένου να συγκροτηθεί» (Bernstein 1996: 47), έτσι ώστε να επιτευχθεί η παιδαγωγική διαδικασία (Atkinson 1985). Αυτός ο παιδαγωγικός λόγος είναι ένα ενιαίο «κείμενο» που δημιουργείται από την ενσωμάτωση του διδακτικού λόγου (instructional discourse) εντός του ρυθμιστικού λόγου (regulative discourse) (Smithwick 2001), εκφράζοντας ουσιαστικά «ποιος μπορεί να μεταφέρει τι σε ποιον και κάτω από ποιες συνθήκες» (Lim 2017).
Επιδιώκοντας τη σύνδεση μεταξύ του κυβερνητικού λόγου και των άλλων παιδαγωγικών παραγόντων (agents), ο Bernstein υπογραμμίζει ότι οι αναπλαισιωμένοι κανόνες του παιδαγωγικού λόγου παράγουν δύο κοινωνικά πεδία, το επίσημο αναπλαισιωμένο πεδίο (official recontextualizing field), που περιλαμβάνει την επίσημη γνώση των κυβερνήσεων και άλλων επίσημων παιδαγωγικών φορέων, και το παιδαγωγικό αναπλαισιωμένο πεδίο (pedagogic recontextualizing field), που περικλείει τον μη επίσημο παιδαγωγικό λόγο των εκπαιδευτικών, των παιδαγωγικών ερευνών, των παιδαγωγικών περιοδικών, των συνεδρίων, των επιμορφώσεων κ.λπ. (Loughland & Sriprakash 2016, Lim 2017). Η διαφορά μεταξύ αυτών των πεδίων οδηγεί με τη σειρά της σε διαφορετικές αναπλαισιώσεις που συντελούν στη μοναδική κατασκευή της κάθε παιδαγωγικής διαδικασίας.
Η έννοια της αναπλαισίωσης υιοθετείται και από την Κριτική Ανάλυση Λόγου, που θεωρεί τις έννοιες της διακειμενικότητας και της διαλογικότητας άρρηκτα δεμένες με αυτή της αναπλαισίωσης, κατά την οποία μία πρακτική «εποικίζει» σε μία άλλη (Fairclough 2003α, Wodak 117 & Fairclough 2010) δημιουργώντας υβριδισμούς και αναδεικνύοντας νέους Λόγους.
Κατά τη διδακτική διαδικασία, λοιπόν, τα παιδαγωγικά υποκείμενα είναι αποδέκτες του επίσημου κυβερνητικού λόγου μέσω των προγραμμάτων σπουδών, των σχολικών βιβλίων, του σχολείου και της τάξης ως χώρων, τον οποίο αναπλαισιώνουν κατά τη διδασκαλία, καθώς οι εκπαιδευτικοί, οι μαθήτριες και μαθητές έρχονται στο πεδίο φέρουσες και φέροντες Λόγους, ταυτότητες, πολιτισμικούς πόρους και εμπειρίες βάσει των οποίων αναπλαισιώνουν το επίσημο υλικό, του αποδίδουν διαφορές «ερμηνείες» και το καταναλώνουν τοπικά.
Κατά τον Bernstein λοιπόν (1989, 230-232), διακρίνουμε τρία κρίσιμα αλληλεξαρτώμενα πλαίσια παιδαγωγικού λόγου, πρακτικής και οργάνωσης. Το πρωτογενές, το δευτερογενές και το πλαίσιο αναπλαισίωσης.
👉 Το πρωτογενές πλαίσιο είναι αυτό στο οποίο συντελείται η παραγωγή του λόγου. Η διαδικασία με την οποία ένα κείμενο τοποθετείται εδώ, ονομάζεται πρωτογενής πλαισίωση.
[…] νέες ιδέες δημιουργούνται επιλεκτικά, τροποποιούνται και αλλάζουν και ειδικευμένοι λόγοι αναπτύσσονται, τροποποιούνται και αλλάζουν […].
Bernstein 1989, 230
Αυτό το πλαίσιο δημιουργεί το διανοητικό πεδίο του εκπαιδευτικού συστήματος.
Αυτό το πεδίο και η ιστορία του δημιουργούνται από τις θέσεις, σχέσεις και πρακτικές που προκύπτουν από την παραγωγή μάλλον παρά από την αναπαραγωγή παιδαγωγικού λόγου και τις πρακτικές της.
Bernstein 1989, 230
Στην περίπτωσή μας, υπάρχει ο θεσμός της λογοτεχνίας με την κυκλοφορία των λογοτεχνικών κειμένων στα βιβλιοπωλεία, στο διαδίκτυο με τη μορφή βιβλίων, με τη μορφή λογοτεχνικών περιοδικών, στα οποία περιλαμβάνεται τόσο η λογοτεχνία όσο και η μετα-γλώσσα της, η λογοτεχνική κριτική, με τις ιστορίες της λογοτεχνίας, τους κριτικούς, τα κρατικά βραβεία, τους εκδοτικούς οίκους, τους ακαδημαϊκούς, όλο εκείνο το πλέγμα που συγκροτεί και κατασκευάζει τον λογοτεχνικό θεσμό. Το πρωτογενές πλαίσιο παραγωγής είναι όχι η συγγραφή της λογοτεχνίας, αλλά η «παιδαγωγικοποίησή» της, ο χώρος τον οποίο έχουμε συνηθίσει να ονομάζουμε διδακτική της λογοτεχνίας ή, στα νεότερα χρόνια, λογοτεχνική εκπαίδευση. Αυτό, από την άποψη του λόγου για τη λογοτεχνία και τη διδασκαλία της. Υπάρχει, όμως, και το τί της λογοτεχνίας, το οποίο αποτελεί στην περίπτωση αυτή την επιλεκτική ανθολόγηση του λογοτεχνικού λόγου στα σχολικά ανθολόγια, καθώς και της δημιουργίας και συγκρότησης του σχολικού κανόνα (Κουντουρά 2002· Αποστολίδου & Κουντουρά 2007).
👉 Το δευτερογενές πλαίσιο, στο οποίο συντελείται η αναπαραγωγή του λόγου (το πεδίο αναπαραγωγής) με τα διαφορετικά του επίπεδα, τους φορείς, τις θέσεις και τις πρακτικές του, αναφέρεται στην επιλεκτική αναπαραγωγή του παιδαγωγικού λόγου και διακρίνουμε τέσσερα επίπεδα: τριτοβάθμιο, δευτεροβάθμιο, πρωτοβάθμιο και προσχολικό. Στο εσωτερικό κάθε επιπέδου μπορεί να υπάρχει ένας βαθμός εξειδίκευσης φορέων.
👉 Σύμφωνα με τον Bernstein, υπάρχει και ένα τρίτο πλαίσιο, το οποίο «δομεί ένα πεδίο (ή υποσύνολο πεδίων) του οποίου οι θέσεις, οι φορείς και οι πρακτικές έχουν ως αντικείμενο τις μετακινήσεις κειμένων από το πρωτογενές στο δευτερογενές πλαίσιο παραγωγής του παιδαγωγικού λόγου» (Bernstein 1989, 231). Οι μετακινήσεις αυτές ρυθμίζονται από το πλαίσιο αναπλαισίωσης, το οποίο περιλαμβάνει μια σειρά πεδίων ικανών να ασκούν επιρροή στους φορείς και στις πρακτικές στο εσωτερικό της εκπαίδευσης.
Όταν οι φορείς αναπλαισίωσης, οι οποίοι λειτουργούν σε θέσεις αυτού του πεδίου, ιδιοποιούνται ένα κείμενο, το κείμενο υπόκειται σε έναν ανασχηματισμό πριν την ανατοποθέτησή του. Η μορφή του μετασχηματισμού ρυθμίζεται από μία αρχή αποπλαισίωσης. Αυτή η διαδικασία απο-τοποθέτησης και ανα-τοποθέτησης του κειμένου κάνει το κείμενο να μην είναι πια το ίδιο.
Bernstein 1989, 231
Η μεταφορά και αναπλαισίωση του κειμένου από το πρωτογενές πεδίο στο συγκεκριμένο εκπαιδευτικό πλαίσιο (δευτερογενές πεδίο) είναι μια αιτιολογημένη, αν και όχι εντελώς αποδεκτή, διαδικασία, καθώς η ειδικευμένη μορφή του λογοτεχνικού λόγου χρησιμοποιείται στο σχολείο για άλλους λόγους από αυτούς που έχουν οι αναγνώστες όταν διαβάζουν λογοτεχνία. Το εκπαιδευτικό σύστημα, με τη συγκρότηση των Αναλυτικών Προγραμμάτων, καλείται να αξιοποιήσει το πρωτογενές πλαίσιο παραγωγής του λογοτεχνικού λόγου και, μέσω της διαδικασίας αναπλαισίωσης, να συγκροτήσει τη σχολική γνώση. Οι αλλαγές, οι μετακινήσεις, οι αλλοιώσεις και οι μεταμορφώσεις, οι απο-πλαισιώσεις και οι ανα-πλαισιώσεις των λογοτεχνικών κειμένων στην ενδιαφέρουσα πορεία τους από το πρωτογενές στο δευτερογενές πεδίο παραγωγής, συγκροτούν και συνθέτουν τον σχολικό λογοτεχνικό κανόνα.
[…] νέες ιδέες δημιουργούνται επιλεκτικά, τροποποιούνται και αλλάζουν και ειδικευμένοι λόγοι αναπτύσσονται, τροποποιούνται και αλλάζουν […].
Bernstein 1989, 230
Αυτό το πλαίσιο δημιουργεί το διανοητικό πεδίο του εκπαιδευτικού συστήματος.
Αυτό το πεδίο και η ιστορία του δημιουργούνται από τις θέσεις, σχέσεις και πρακτικές που προκύπτουν από την παραγωγή μάλλον παρά από την αναπαραγωγή παιδαγωγικού λόγου και τις πρακτικές της.
Bernstein 1989, 230
Στην περίπτωσή μας, υπάρχει ο θεσμός της λογοτεχνίας με την κυκλοφορία των λογοτεχνικών κειμένων στα βιβλιοπωλεία, στο διαδίκτυο με τη μορφή βιβλίων, με τη μορφή λογοτεχνικών περιοδικών, στα οποία περιλαμβάνεται τόσο η λογοτεχνία όσο και η μετα-γλώσσα της, η λογοτεχνική κριτική, με τις ιστορίες της λογοτεχνίας, τους κριτικούς, τα κρατικά βραβεία, τους εκδοτικούς οίκους, τους ακαδημαϊκούς, όλο εκείνο το πλέγμα που συγκροτεί και κατασκευάζει τον λογοτεχνικό θεσμό. Το πρωτογενές πλαίσιο παραγωγής είναι όχι η συγγραφή της λογοτεχνίας, αλλά η «παιδαγωγικοποίησή» της, ο χώρος τον οποίο έχουμε συνηθίσει να ονομάζουμε διδακτική της λογοτεχνίας ή, στα νεότερα χρόνια, λογοτεχνική εκπαίδευση. Αυτό, από την άποψη του λόγου για τη λογοτεχνία και τη διδασκαλία της. Υπάρχει, όμως, και το τί της λογοτεχνίας, το οποίο αποτελεί στην περίπτωση αυτή την επιλεκτική ανθολόγηση του λογοτεχνικού λόγου στα σχολικά ανθολόγια, καθώς και της δημιουργίας και συγκρότησης του σχολικού κανόνα (Κουντουρά 2002· Αποστολίδου & Κουντουρά 2007).
👉 Το δευτερογενές πλαίσιο, στο οποίο συντελείται η αναπαραγωγή του λόγου (το πεδίο αναπαραγωγής) με τα διαφορετικά του επίπεδα, τους φορείς, τις θέσεις και τις πρακτικές του, αναφέρεται στην επιλεκτική αναπαραγωγή του παιδαγωγικού λόγου και διακρίνουμε τέσσερα επίπεδα: τριτοβάθμιο, δευτεροβάθμιο, πρωτοβάθμιο και προσχολικό. Στο εσωτερικό κάθε επιπέδου μπορεί να υπάρχει ένας βαθμός εξειδίκευσης φορέων.
👉 Σύμφωνα με τον Bernstein, υπάρχει και ένα τρίτο πλαίσιο, το οποίο «δομεί ένα πεδίο (ή υποσύνολο πεδίων) του οποίου οι θέσεις, οι φορείς και οι πρακτικές έχουν ως αντικείμενο τις μετακινήσεις κειμένων από το πρωτογενές στο δευτερογενές πλαίσιο παραγωγής του παιδαγωγικού λόγου» (Bernstein 1989, 231). Οι μετακινήσεις αυτές ρυθμίζονται από το πλαίσιο αναπλαισίωσης, το οποίο περιλαμβάνει μια σειρά πεδίων ικανών να ασκούν επιρροή στους φορείς και στις πρακτικές στο εσωτερικό της εκπαίδευσης.
Όταν οι φορείς αναπλαισίωσης, οι οποίοι λειτουργούν σε θέσεις αυτού του πεδίου, ιδιοποιούνται ένα κείμενο, το κείμενο υπόκειται σε έναν ανασχηματισμό πριν την ανατοποθέτησή του. Η μορφή του μετασχηματισμού ρυθμίζεται από μία αρχή αποπλαισίωσης. Αυτή η διαδικασία απο-τοποθέτησης και ανα-τοποθέτησης του κειμένου κάνει το κείμενο να μην είναι πια το ίδιο.
Bernstein 1989, 231
Η μεταφορά και αναπλαισίωση του κειμένου από το πρωτογενές πεδίο στο συγκεκριμένο εκπαιδευτικό πλαίσιο (δευτερογενές πεδίο) είναι μια αιτιολογημένη, αν και όχι εντελώς αποδεκτή, διαδικασία, καθώς η ειδικευμένη μορφή του λογοτεχνικού λόγου χρησιμοποιείται στο σχολείο για άλλους λόγους από αυτούς που έχουν οι αναγνώστες όταν διαβάζουν λογοτεχνία. Το εκπαιδευτικό σύστημα, με τη συγκρότηση των Αναλυτικών Προγραμμάτων, καλείται να αξιοποιήσει το πρωτογενές πλαίσιο παραγωγής του λογοτεχνικού λόγου και, μέσω της διαδικασίας αναπλαισίωσης, να συγκροτήσει τη σχολική γνώση. Οι αλλαγές, οι μετακινήσεις, οι αλλοιώσεις και οι μεταμορφώσεις, οι απο-πλαισιώσεις και οι ανα-πλαισιώσεις των λογοτεχνικών κειμένων στην ενδιαφέρουσα πορεία τους από το πρωτογενές στο δευτερογενές πεδίο παραγωγής, συγκροτούν και συνθέτουν τον σχολικό λογοτεχνικό κανόνα.
Πηγή:
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου