Ειδικό Λεξιλόγιο

Από ποιες λέξεις αποτελείται το λεξιλόγιο;

 

Οι λέξεις διακρίνονται σε κατηγορίες ανάλογα είτε με τη μορφή τους (π.χ. απλές λέξεις / μη απλές λέξεις) είτε με τη σημασία τους (π.χ. λεξικές λέξεις/ γραμματικές λέξεις). Συνειδητοποιούμε, επομένως, ότι οι λέξεις της γλώσσας μας διαθέτουν κοινά χαρακτηριστικά, αφού είναι λέξεις της νέας ελληνικής, αλλά διαθέτουν και αρκετές διαφορές μεταξύ τους τόσο ως προς τη μορφή τους, όσο και ως προς τη σημασία τους. Τις κατηγορίες των λέξεων μελετά τόσο η μορφολογία, όσο και η λεξικολογία, που είναι η επιστημονική μελέτη της σημασίας των λέξεων.

Όταν μελετάμε, όμως, το λεξιλόγιο, σημαίνει ότι μελετάμε ένα συγκεκριμένο σύνολο υπαρκτών λέξεων μιας ιστορικής φάσης μιας γλώσσας. Τότε, επομένως, κάνουμε συνειδητά ή ασυνείδητα άλλων ειδών διακρίσεις. 

Ας σκεφτούμε τα παρακάτω παραδείγματα:

 

Ποια διαφορά εντοπίζουμε στις λέξεις μπαμπάς, ιατρός, ζάπινγκ στις προτάσεις:

Μπαμπά μου, σε λατρεύω!

Ο ιατρός δέχεται καθημερινά.

Όλο το βράδυ ήμουν στον καναπέ και έκανα ζάπινγκ.

 

Ø  Η λέξη μπαμπάς της πρώτης πρότασης χρησιμοποιείται στο ανεπίσημο επίπεδο της καθημερινής γλώσσας, μας φαίνεται ότι είναι από παλιά στη γλώσσα μας, αλλά χρησιμοποιείται και σήμερα. Θεωρούμε, επίσης, ότι όλοι οι ομιλητές την ξέρουν και την χρησιμοποιούν.

Ø  Η λέξη ιατρός της δεύτερης πρότασης χρησιμοποιείται σε κάποιες γραπτές ανακοινώσεις ή σε επίσημο επίπεδο λόγου. Όλοι την καταλαβαίνουμε, αλλά το πιο πιθανό είναι ότι στη θέση της χρησιμοποιούμε συχνότερα τη λέξη γιατρός. Έχουμε, επίσης, τη διαίσθηση ότι η λέξη ιατρός είναι παλιά και σήμερα δεν είναι σε εκτεταμένη χρήση.

Ø  Η λέξη ζάπινγκ της τρίτης πρότασης χρησιμοποιείται κυρίως στον προφορικό λόγο και λιγότερο στο γραπτό, χρησιμοποιείται περισσότερο από τους νεότερους ομιλητές και λιγότερο από τους ηλικιωμένους, ενώ οι περισσότεροι ομιλητές την θεωρούν –και είναι– δάνειο από ξένη γλώσσα και συγκεκριμένα την αγγλική.

Συνειδητοποιούμε, επομένως, ότι οι λέξεις του λεξιλογίου διαφέρουν μεταξύ τους ως προς τη χρήση τους (δηλαδή αν χρησιμοποιούνται σε προφορικό ή γραπτό λόγο, σε επίσημο ή ανεπίσημο), ως προς την παλαιότητά τους (δηλαδή αν είναι παλαιές στη γλώσσα μας ή πιο πρόσφατες), ως προς την καταγωγή τους (δηλαδή αν είναι δάνεια ή όχι). 

 Με βάση αυτές αλλά και άλλες διαφοροποιήσεις χωρίζουμε τις λέξεις του λεξιλογίου της νέας ελληνικής σε κατηγορίες.

 

Ορισμένες από αυτές τις κατηγορίες είναι:

Α. 

Παλιές λέξεις μέσω της λαϊκής παράδοσης

 : Αυτές οι λέξεις λέγονται και  κληρονομημένες, επειδή υπάρχουν στη γλώσσα συνεχώς για πολύ μεγάλο διάστημα, έστω και αν εξελίχθηκε η μορφή και η σημασία τους. Π.χ. πατέρας, μητέρα, θάλασσα.

Β. 

Νεότερες λαϊκές λέξεις

 : ‘Έχουν δημιουργηθεί σε νεότερες περιόδους της ελληνικής ή έρχονται ως δάνεια από άλλες γλώσσες. Π.χ. η λέξη βυσσινάδα έχει δημιουργηθεί από το επίθετο βύσσινος  ‘πορφυρός’ της ελληνιστικής ελληνικής και το νεότερο επίθημα -άδα που ήρθε από τα βενετσιάνικα ως δάνειο και έχει τη σημασία ‘χυμός φρούτου’.

Γ.

Λόγιοι 

νεολογισμοί [νεολογισμός] : Είναι οι λέξεις που φτιάχτηκαν από τους λόγιους (τους μορφωμένους) στους τελευταίους αιώνες και συχνά βασίζονται σε στοιχεία της αρχαίας ελληνικής. Π.χ. το ρήμα ηχογραφώ που παράγεται από το ουσιαστικό ήχ(ος), το συνδετικό φωνήεν -ο- και το β’ συνθετικό -γραφώ, λόγιο δάνειο από τα αρχαία ελληνικά, όπου είχε δημιουργηθεί με βάση το ρήμα γράφω.

Δ.

Λόγια δάνεια από τα αρχαία ελληνικά

 : Πρόκειται για λέξεις που δεν υπήρχαν συνεχώς στην ελληνική γλώσσα από την αρχαία εποχή, αλλά ξαναμπήκαν στη νεότερη εποχή, συχνά  με την επίδραση των γαλλικών ή των αγγλικών. Π.χ. δημοκρατία, αριστοκρατία.

Ε.

Δάνεια από τα διεθνή ελληνικά

 : Με τον όρο «διεθνή ελληνικά» εννοούμε τον τεράστιο αριθμό φιλοσοφικών, επιστημονικών και άλλων όρων που στηρίζονται σε αρχαία ελληνικά λεξικά στοιχεία ή σε συνδυασμό αρχαίων ελληνικών και λατινικών και υπάρχουν στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες. Π.χ. φιλοσοφία, ακουστική, καρδιολογία, οικολογία, χιλιόμετρο.

Στ. 

Δάνεια

 : Πρόκειται για λέξεις που έχουν εισέλθει από άλλες γλώσσες και είτε έχουν προσαρμοστεί στους κανόνες της νέας ελληνικής (π.χ. το παλτό από τη γαλλική λέξη paletot ή την ιταλική palto, το οποίο σχηματίζει τον πληθυντικό τα παλτά), είτε δεν έχουν προσαρμοστεί (π.χ. ζάπινγκ από την αγγλική λέξη zapping).

 

Η ανάπτυξη των επιστημών τους τελευταίους αιώνες οδήγησε στη χρήση ειδικών γλωσσών σε κάθε επιστημονικό κλάδο και, επομένως, και σε συγκεκριμένα λεξιλόγια που χρησιμοποιούνται για ειδικούς σκοπούς. Αυτά τα λεξιλόγια ονομάζονται ειδικά λεξιλόγια

 . Ο όρος ειδικά λεξιλόγια κυρίως αφορά τον χώρο της επιστήμης. Ωστόσο, ειδικές χρήσεις των λέξεων παρατηρούνται και σε άλλες περιπτώσεις, όπως το λεξιλόγιο συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων (π.χ. στρατιώτες) ή συγκεκριμένων ενασχολήσεων (π.χ. γλώσσα της χρήσης υπολογιστών).

Στα ειδικά λεξιλόγια της επιστήμης χρησιμοποιούνται λέξεις που δεν χρησιμοποιούνται στο γενικό λεξιλόγιο ή λέξεις του γενικού λεξιλογίου που αποκτούν ιδιαίτερη σημασία στην ειδική χρήση. Π.χ. στο ειδικό λεξιλόγιο της γλωσσολογίας χρησιμοποιείται η λέξη/ όρος φώνημα που δεν χρησιμοποιείται στο γενικό λεξιλόγιο. Στο ειδικό λεξιλόγιο της φυσικής χρησιμοποιείται η λέξη/ όρος αντίσταση με ιδιαίτερη σημασία που αφορά το φαινόμενο του ηλεκτρισμού.

Σχολικό Εγχειρίδιο Έκφραση Έκθεση Α'Λυκείου

Ειδικές Γλώσσες [special languages]

Οι γλώσσες που χρησιμοποιούν οι ειδικοί σε κάποιον τομέα, (επαγγελματικό, επιστημονικό κλπ.)∙ π.χ. η γλώσσα της φιλοσοφίας ή «τα αγγλικά για τις επιχειρήσεις και τη διοίκηση». Oι ειδικές γλώσσες αποτελούν επιμέρους συστήματα που στηρίζονται στη -και παράγονται από τη- γενική γλώσσα. Δεν υπάρχει καμιά απόλυτη τομή ανάμεσα στη γενική και την ειδική γλώσσα. Tο κατώφλι ανάμεσα στη γενική και την ειδική γλώσσα μπορεί να οριστεί μόνο από πραγματολογικά κριτήρια που παράγονται από τη χρήση. Π.χ. H σημασιολογική εξειδίκευση που λαμβάνουν λέξεις ή εκφράσεις όπως αντίσταση στη φυσική, αξία στην οικονομία, πεινασμένο χώμα στη γεωργία κλπ. καθορίζεται από τη χρήση τους στις επιστήμες αυτές.

Ειδικά Λεξιλόγια [special vocabularies]

H διαφοροποίηση των ειδικών γλωσσών από τη γενική γλώσσα υπηρετείται κυρίως από τα ειδικά λεξιλόγια. Aυτά αποτελούνται από το σύνολο των λεξικών μονάδων μιας γλώσσας που είτε χρησιμοποιούνται μόνο στην ειδική γλώσσα είτε ανήκουν και στη γενική, αλλά αποκτούν μια ιδιαίτερη σημασία στα πλαίσια του ειδικού λεξιλογίου. Π.χ. η λεξική μονάδα αντίσταση λαμβάνει άλλη σημασία στη φυσική από ό,τι στο γενικό λεξιλόγιο· η λεξική μονάδα αξία λαμβάνει άλλη σημασία στην οικονομία, άλλη στη γλωσσολογία και άλλη στο γενικό λεξιλόγιο.

Ειδικό Λεξιλόγιο

Χαρακτήρισε από το ειδικό λεξιλόγιό τους τα ακόλουθα κείμενα (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7) και καταχώρισε τις ειδικές λέξεις (όρους) τους στο πιο κάτω πλαίσιο και στην οικεία για την καθεμιά στήλη.

(1) Αριθμητική και γεωμετρική πρόοδος

α) «Αν προσέξουμε τους όρους της ακολουθίας 2, 5, 8, 11, 14, 17...», παρατηρούμε ότι κάθε όρος, εκτός από τον πρώτο, είναι άθροισμα του προηγούμενου όρου και του αριθμού 3. Έτσι π.χ. είναι 5 = 2 + 3, 8 = 5+ 3... Μια τέτοια ακολουθία λέγεται αριθμητική πρόοδος με λόγο 3. β) «Αν προσέξουμε τώρα τους όρους της ακολουθίας 2, 6, 18, 54, 162...», παρατηρούμε ότι κάθε όρος, εκτός από τον πρώτο, είναι γινόμενο του προηγούμενου όρου επί τον αριθμό 3. Έτσι π.χ. είναι 6 = 2.3, 18 = 6.3, 54 = 18.3... Μια τέτοια ακολουθία λέγεται γεωμετρική πρόοδος με λόγο 3.

(2) Το κύτταρο

Το σώμα τόσο των φυτών όσο και των ζώων αποτελείται από μικρές μονάδες που ονομάζονται κύτταρα. Το κύτταρο είναι η μορφολογική και η λειτουργική μονάδα των οργανισμών και επομένως της ζωής. Πάνω στο κύτταρο εμφανίζεται το φαινόμενο της ζωής και είναι το μικρότερο κομμάτι της ζωντανής ύλης. Το μέγεθος του κυττάρου είναι συνήθως μικροσκοπικό, το δε σχήμα του ποικίλλει. Τα σπουδαιότερα μέρη του κυττάρου απέξω προς τα μέσα είναι: η μεμβράνη, το κυτταρόπλασμα και ο πυρήνας.

(3) Ένταση πεδίου	Ένταση πεδίου. Ένα χαρακτηριστικό μέγεθος του ηλεκτρικού πεδίου είναι η ένταση. Η ένταση φανερώνει πόσο ισχυρό είναι το πεδίο σε κάποιο σημείο του και ορίζεται με τον ακόλουθο τρόπο: Θεωρούμε ένα φορτίο q σε κάποιο σημείο Ζ του πεδίου. Αν F είναι η δύναμη που ασκεί το πεδίο στο φορτίο, τότε το πηλίκο F/q εκφράζει την ένταση του ηλεκτρικού πεδίου στο σημείο Z.
	Δηλ.
	Η ένταση είναι μέγεθος διανυσματικό και έχει την ίδια διεύθυνση και φορά με τη δύναμη που ασκείται πάνω σε θετικό φορτίο.
(4) Η απόκρουση των Περσών	Η περσική επίθεση εναντίον της Ελλάδας είχε αποκρουστεί οριστικά και η ιμπεριαλιστική πολιτική των Περσών βασιλιάδων είχε δεχτεί ένα αποφασιστικό πλήγμα. Την πολιτική αυτή όμως την είχαν πληρώσει με τη ζωή τους χιλιάδες νέοι άνθρωποι, Έλληνες και Πέρσες, που έπεσαν στα πεδία των μαχών ή χάθηκαν στις θάλασσες, όπου έγιναν οι ναυτικές συγκρούσεις. Η απόκρουση της περσικής επίθεσης είναι ένα γεγονός με πολύ μεγάλη σημασία για τον ελληνικό κόσμο αλλά και για τον κόσμο ολόκληρο. Οι ελληνικές πόλεις εξασφάλισαν την ελευθερία τους, δηλαδή την απαραίτητη προϋπόθεση για την οικονομική, πολιτική και πολιτιστική τους ανάπτυξη... Οι πολεμιστές που κατόρθωσαν με τον ηρωισμό και την αυταπάρνησή τους να συντρίψουν την περσική επίθεση, ήταν οι ελεύθεροι συνειδητοί πολίτες, που δεν ένιωθαν την πατρίδα τους σαν μια μακρινή και ξένη καταπιεστική δύναμη, αλλά την ταύτιζαν με τον εαυτό τους. Ήταν, τέλος, ελεύθεροι άνθρωποι, που με τα όπλα τους υπεράσπιζαν την ελευθερία από την επιβουλή του δεσποτισμού.

(5) Η Πεντηκοστή

Η πρώτη επίσημη και δυναμική φανέρωση της Εκκλησίας στον κόσμο έγινε στα Ιεροσόλυμα, την ημέρα που οι Ιουδαίοι γιόρταζαν την Πεντηκοστή. Οι Πράξεις των Αποστόλων διηγούνται με παραστατικότητα τα σχετικά γεγονότα: «Την ημέρα της Πεντηκοστής ήταν συγκεντρωμένοι όλοι μαζί (οι πρώτοι χριστιανοί) στο ίδιο μέρος. Ξαφνικά ήρθε από τον ουρανό μια βοή, σαν να φύσηξε ο δυνατός άνεμος, και γέμισε όλο το σπίτι στο οποίο βρίσκονταν. Τότε είδαν να μοιράζονται σ’ αυτούς γλώσσες όμοιες με φλόγες φωτιάς και στον καθέναν κάθισε από μια τέτοια γλώσσα. Και πλημμύρισαν όλοι από Πνεύμα Άγιο κι άρχισαν να μιλάνε άλλες γλώσσες, καθώς το Πνεύμα τούς έδινε δύναμη λόγου».

(6) Αλκοόλες

Αλκοόλες ονομάζονται οι οργανικές ενώσεις που έχουν στο μόριό τους ένα ή περισσότερα υδροξύλια (-ΟΗ). Η αλκοόλη CH3CH2OH ανήκει στην ομόλογη σειρά των κορεσμένων μονοσθενών αλκοολών που έχουν ένα υδροξύλιο στο μόριό τους. Υπάρχουν επίσης αλκοόλες με δύο υδροξύλια (διασθενείς), με τρία υδροξύλια (τρισθενείς) κτλ. Μία κορεσμένη δισθενής αλκοόλη είναι η αιθανοδιόλη (ή γλυκόλη) που χρησιμοποιείται ως αντιπηκτικό (ή αντιψυκτικό) υγρό στα ψυγεία των αυτοκινήτων. Η γλυκερίνη είναι τρισθενής αλκοόλη.

(7) Διπλή ενέργεια

Φρονώ, λοιπόν, ότι με διπλή ενέργεια πρέπει εσείς να συνδράμετε την κατάσταση, και με το να σώζετε χάρη των Ολυνθίων τις πόλεις τους στέλνοντας στρατιώτες που θα το πραγματοποιήσουν αυτό, και με το να λεηλατείτε τη χώρα του Φιλίππου με πολεμικά πλοία και με άλλον στρατό. Αν, όμως, το ένα από αυτά το αμελήσετε, φοβούμαι μήπως μας πάει χαμένη η εκστρατεία· γιατί, αν εσείς μόνο τη χώρα του βλάπτετε, θα το αντέξει αυτό, θα υποτάξει την Όλυνθο και ύστερα θα έλθει στην πατρίδα του και εύκολα θα σας αποκρούσει. Εάν πάλι εσείς στείλετε βοήθεια μόνο στην Όλυνθο, βλέποντας τη χώρα του να μη διατρέχει κανένα κίνδυνο, θα καθίσει εκεί για την πολιορκία και θα παρακολουθεί από κοντά την επιχείρηση, και με τον καιρό θα υποτάξει τους πολιορκημένους. Πρέπει λοιπόν η βοήθεια να είναι μεγάλη και να προσφερθεί με διπλή ενέργεια.

Συζητήστε τους όρους κάθε στήλης του πίνακα και κατατάξτε τους σε δύο ομάδες: στην πρώτη ομάδα να συμπεριλάβετε τους όρους που χρησιμοποιούνται αποκλειστικά και μόνο από τις ειδικές γλώσσες στις οποίες ανήκουν, στη δεύτερη ομάδα να συμπεριλάβετε τους όρους που χρησιμοποιούνται ή μπορούν να χρησιμοποιηθούν, εκτός από τις ειδικές γλώσσες στις οποίες ανήκουν, και αλλού: σε άλλες ειδικές γλώσσες, στην καθημερινή ομιλία κτλ. Σχηματίστε ύστερα με τις λέξεις – όρους της δεύτερης ομάδας όσο μπορείτε περισσότερες φράσεις, για να δείξετε τις διάφορες χρήσεις τους. 

(Λέξεις ειδικού λεξιλογίου θα βρείτε παρακάτω, στα βιβλία του κ. Σπ. Κούτρα!)

Πηγές:

https://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2674/Ekfrasi-Ekthesi_A-Lykeiou_html-empl/indexa_6.html

https://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=289

https://www.greek-language.gr/digitalResources/modern_greek/tools/lexica/glossology_edu/lemma.html?id=94&ur=5

https://www.savalas.gr/el/catalog/%CE%BB%CF%85%CE%BA%CE%B5%CE%B9%CE%BF-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CE%BF%CE%BB%CE%BF-%CF%84%CE%BF-%CE%BB%CF%85%CE%BA%CE%B5%CE%B9%CE%BF

https://peistikoslogos.blogspot.com/