ΓΕΝΗ ΚΑΙ ΕΙΔΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ
Ο ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟΣ ΛΟΓΟΣ
Περικλής Πολίτης
Ο Πληροφοριακός λόγος
Όπως είδαμε, ο πληροφοριακός λόγος μπορεί να διακριθεί σε τυπικά πληροφοριακό, επιστημονικό και διερευνητικό. Επειδή οι δύο τελευταίες μορφές υπερβαίνουν τους διδακτικούς στόχους του σχολείου, θα περιοριστούμε στον τυπικά πληροφοριακό λόγο, δηλαδή τον λόγο που καταγράφει τη "γνωστή", τη "δεδομένη" πραγματικότητα (αν υπάρχει τέτοια) ή αναφέρεται σε συμβάντα προσιτά ή εύκολα ελέγξιμα από τον αναγνώστη/ακροατή. Τα ειδησεογραφικά κείμενα των μέσων ενημέρωσης, τα λήμματα μιας εγκυκλοπαίδειας, οι άτλαντες, τα τεχνικά εγχειρίδια, πολλά από τα σχολικά εγχειρίδια κλπ. αποτελούν τυπικές περιπτώσεις πληροφοριακών κειμένων. Όλων αυτών των κειμένων στόχος είναι ο τρίτος παράγοντας του επικοινωνιακού τριγώνου, η φυσική/ κοινωνική πραγματικότητα και η περιγραφή της.→ Η φύση του πληροφοριακού λόγου προσδιορίζεται από ένα συντακτικό (με την έννοια της "σύνταξης του κειμένου"), ένα σημασιολογικό και ένα πραγματολογικό συστατικό. Ειδικότερα: δεν υπάρχουν παρά μόνο συντεταγμένες πληροφορίες, γι' αυτό ο τρόπος οργάνωσής τους είναι συστατικό της φύσης τους. Συνήθως διακρίνουμε τη θεματική ομαδοποίηση πληροφοριακών στοιχείων (θεματικά κέντρα, μοτίβα, κοινοί τόποι) και την ιεραρχική ομαδοποίηση, δηλαδή ταξινόμηση πληροφοριακών στοιχείων με κριτήριο το πόσο σημαντικά είναι (βλ. το "ανεστραμμένο τρίγωνο" της δημοσιογραφίας ή τα οχτώ "αστέρια" μιας είδησης). Το σημασιολογικό συστατικό της πληροφορίας σχετίζεται με το ερώτημα της ποιότητας και της ποσότητας των πληροφοριών που μας δίνει ένα κείμενο. Η ποιότητα ενός πληροφοριακού κειμένου εξαρτάται από τη γεγονοτικότητά του [factuality], δηλαδή τη δυνατότητα επαλήθευσης των πληροφοριακών στοιχείων του, και τη μη προβλεψιμότητα [unpredictability] ή αποκαλυπτικότητα, δηλαδή τον βαθμό πιθανότητας των πληροφοριακών του αποφάνσεων. Η ποσότητα των πληροφοριακών στοιχείων, που εκφράζεται ως περιεκτικότητα ενός κειμένου, αποτιμάται με κριτήριο τον "ορίζοντα προσδοκιών" του "μέσου" ακροατή/ αναγνώστη. Το πραγματολογικό συστατικό της πληροφορίας έχει να κάνει με την "κατανάλωσή" της από το κοινό της. Το πολιτισμικό πλαίσιο και το καταστασιακό πλαίσιο (χώρος/ χρόνος "διανομής" των πληροφοριών, σύσταση και μέγεθος του κοινού κ.ά.) επηρεάζουν αποφασιστικά την ίδια της σύσταση μιας πληροφορίας.
→ Τα γνωστικά εργαλεία του πληροφοριακού λόγου ανιχνεύονται στη μελέτη του σημασιολογικού συστατικού. Η γεγονοτικότητα των πληροφοριών εξαρτάται από γεγονοτικές αποφάνσεις και γνώμες. Η αλήθεια των πρώτων ελέγχεται εύκολα (με άμεση παρατήρηση ή μέτρηση). Οι δεύτερες όμως επαληθεύονται δύσκολα, είτε γιατί οι πηγές και οι μαρτυρίες στις οποίες στηρίζονται οι προκείμενές τους δεν είναι προσιτές στον αποδέκτη της πληροφορίας (αν η γνώμη είναι επαγωγικό συμπέρασμα) είτε γιατί οι προκείμενες είναι αυθαίρετες αξιολογικές παραδοχές (αν η γνώμη είναι παραγωγικό συμπέρασμα). Είναι δύσκολο να υπάρξει γνωστικό εργαλείο μέτρησης της περιεκτικότητας, δηλαδή του βαθμού επάρκειας των πληροφοριών, ενός κειμένου. Το πλαίσιο των πιθανών γεγονοτικών προσδοκιών του αποδέκτη γύρω από ένα θέμα, που από ορισμένους μελετητές ονομάζεται "σύμπαν του λόγου", δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί αντικειμενικό μέτρο. Οι απαιτήσεις του αποδέκτη και της επικοινωνιακής περίστασης είναι οι τελικοί κριτές της περιεκτικότητας. Τέλος, γνωστικό εργαλείο της αποκαλυπτικότητας θα ήταν μια "λογική του απρόβλεπτου". Γενικά, όσο πιο απρόβλεπτη είναι μια γεγονοτική απόφανση ή γνώμη τόσο περισσότερη πληροφορία μεταφέρει. Όμως, και πάλι το μέτρο του απρόβλεπτου είναι σχετικό: είναι το γνωστικό υπόβαθρο του αποδέκτη της πληροφορίας και το καταστασιακό πλαίσιο του πληροφοριακού λόγου. Αποφάνσεις-γεγονότα και αποφάνσεις-γνώμες αναγνωρίζονται εύκολα στη σχολιασμένη είδηση που ακολουθεί:
Η "μοναξιά" του γέροντα
Καταγράφεται -επιεικώς- ως ασυνήθιστο συμβάν. Μετά τη λήξη της προ-χθεσινοβραδινής εκδήλωσης της Ν.Δ. στο Ολυμπιακό Στάδιο της Αθήνας, μετά τα συνθήματα και τις επευφημίες, όταν τα φώτα έσβησαν και ο κόσμος αποχωρούσε αισιόδοξος για το εκλογικό αποτέλεσμα, κάποιοι, συγγενείς και φίλοι, "κάτι ξέχασαν" (!) στις εξέδρες του αχανούς γηπέδου. Ένα γέροντα, 88 χρονών, ο οποίος είχε έλθει με τους δικούς του ανθρώπους από την Καλαμάτα, για να δηλώσει "παρών". Ξημερώματα, ένας φύλακας του σταδίου άκουσε μια "εξαντλημένη" φωνή να καλεί σε βοήθεια. Ένα ζεστό τσάι, λίγη κουβέντα στάθηκαν αρκετά, ώστε ο "ξεχασμένος ψηφοφόρος να βρίσκεται πάλι κοντά στους δικούς του. Είναι από τις περιπτώσεις που το όνομα του πρωταγωνιστή δεν προσθέτει πολλά σε ένα ιλαροτραγικό συμβάν μιας μακράς προεκλογικής περιόδου.
→ Επειδή τα γεγονότα δεν οργανώνονται από μόνα τους, δεν είναι δυνατόν να υπάρξει καθολικό οργανωτικό πρότυπο ενός πληροφοριακού κειμένου. Οποιαδήποτε οργανωτική αρχή θα πρέπει να μη συνδέεται με γεγονότα, να είναι άλλης φύσης. Έτσι, η χρονολογική σειρά των γεγονότων μας δίνει αφηγηματικά αποτελέσματα, η χωρική συσχέτιση γεγονότων μας δίνει περιγραφικά αποτελέσματα και ούτω καθεξής. Μ' άλλα λόγια, οι τρόποι αναπαράστασης του πραγματικού προσφέρονται για την οργάνωση των πληροφοριών. Επίσης, τα γεγονότα μπορούν να διευθετηθούν και με βάση τα δομικά πρότυπα άλλων ειδών λόγου: για παράδειγμα, ένα κείμενο πειθούς "υποχρεώνει" τα γεγονότα να πάρουν τη θέση τους σε τέτοια σημεία του κειμένου, που να διευκολύνουν την αποτελεσματικότητα της πειθούς. Το ίδιο συμβαίνει και με ένα κείμενο προσωπικής έκφρασης όπως η επιστολή σε φιλικό πρόσωπο. Ακολουθεί ένα τυπικό πληροφοριακό λήμμα, που οργανώνεται απαντώντας στα ερωτήματα του χρόνου (ανακάλυψης του αντικειμένου), του χώρου (όπου διαδόθηκε η χρήση του), του σκοπού (για τον οποίον επινοήθηκε) και της κοινωνικής λειτουργίας του (Εικαστικά Α΄ Ενιαίου Λυκείου, ΟΕΔΒ 1998) :
Καταγράφεται -επιεικώς- ως ασυνήθιστο συμβάν. Μετά τη λήξη της προ-χθεσινοβραδινής εκδήλωσης της Ν.Δ. στο Ολυμπιακό Στάδιο της Αθήνας, μετά τα συνθήματα και τις επευφημίες, όταν τα φώτα έσβησαν και ο κόσμος αποχωρούσε αισιόδοξος για το εκλογικό αποτέλεσμα, κάποιοι, συγγενείς και φίλοι, "κάτι ξέχασαν" (!) στις εξέδρες του αχανούς γηπέδου. Ένα γέροντα, 88 χρονών, ο οποίος είχε έλθει με τους δικούς του ανθρώπους από την Καλαμάτα, για να δηλώσει "παρών". Ξημερώματα, ένας φύλακας του σταδίου άκουσε μια "εξαντλημένη" φωνή να καλεί σε βοήθεια. Ένα ζεστό τσάι, λίγη κουβέντα στάθηκαν αρκετά, ώστε ο "ξεχασμένος ψηφοφόρος να βρίσκεται πάλι κοντά στους δικούς του. Είναι από τις περιπτώσεις που το όνομα του πρωταγωνιστή δεν προσθέτει πολλά σε ένα ιλαροτραγικό συμβάν μιας μακράς προεκλογικής περιόδου.
→ Επειδή τα γεγονότα δεν οργανώνονται από μόνα τους, δεν είναι δυνατόν να υπάρξει καθολικό οργανωτικό πρότυπο ενός πληροφοριακού κειμένου. Οποιαδήποτε οργανωτική αρχή θα πρέπει να μη συνδέεται με γεγονότα, να είναι άλλης φύσης. Έτσι, η χρονολογική σειρά των γεγονότων μας δίνει αφηγηματικά αποτελέσματα, η χωρική συσχέτιση γεγονότων μας δίνει περιγραφικά αποτελέσματα και ούτω καθεξής. Μ' άλλα λόγια, οι τρόποι αναπαράστασης του πραγματικού προσφέρονται για την οργάνωση των πληροφοριών. Επίσης, τα γεγονότα μπορούν να διευθετηθούν και με βάση τα δομικά πρότυπα άλλων ειδών λόγου: για παράδειγμα, ένα κείμενο πειθούς "υποχρεώνει" τα γεγονότα να πάρουν τη θέση τους σε τέτοια σημεία του κειμένου, που να διευκολύνουν την αποτελεσματικότητα της πειθούς. Το ίδιο συμβαίνει και με ένα κείμενο προσωπικής έκφρασης όπως η επιστολή σε φιλικό πρόσωπο. Ακολουθεί ένα τυπικό πληροφοριακό λήμμα, που οργανώνεται απαντώντας στα ερωτήματα του χρόνου (ανακάλυψης του αντικειμένου), του χώρου (όπου διαδόθηκε η χρήση του), του σκοπού (για τον οποίον επινοήθηκε) και της κοινωνικής λειτουργίας του (Εικαστικά Α΄ Ενιαίου Λυκείου, ΟΕΔΒ 1998) :
Η ΠΙΣΤΩΤΙΚΗ ΚΑΡΤΑ
Το 1891 η American Express επινοεί το τσεκ ταξιδιού (traveller's cheque), για να διευκολύνει όσους ταξιδεύουν. Αυτό το σύστημα το υιοθέτησε γρήγορα όλη η Ευρώπη. Η κάρτα είναι μια απομίμηση του χρήματος με συμβολική λειτουργία. Η πραγματική του αξία εκμηδενίζεται. Το "πλαστικό χρήμα" βάζει μια μεταγενέστερη ημερομηνία πληρωμής, και έτσι όλοι γινόμαστε καταναλωτές ξεχνώντας ότι θα δώσουμε πίσω τα χρήματα με προσαύξηση.
→ Αν η έμφαση δοθεί στην αποκαλυπτικότητα των πληροφοριών, χρειαζόμαστε ένα πρότυπο που να διατάσσει τις πληροφορίες κατά σειρά φθίνοντος ενδιαφέροντος, δηλαδή πρώτα οι πιο αποκαλυπτικές και εντυπωσιακές και εν συνεχεία οι πιο αδιάφορες και ασήμαντες πληροφορίες. Τέτοιο πρότυπο είναι το "ανεστραμμένο τρίγωνο" του δημοσιογραφικού λόγου, που επιδιώκει τον εντυπωσιασμό του αναγνώστη/ ακροατή τοποθετώντας στην αρχή της είδησης την πιο "σοκαριστική" πληροφορία. Αν, πάλι, η έμφαση δοθεί στην πληροφοριακή περιεκτικότητα ενός κειμένου, τότε χρειαζόμαστε ένα πρότυπο 'συμπαντικού' τύπου. Τέτοιο πρότυπο είναι τα γνωστά πέντε W (who 'ποιος', what 'τι', where 'πού', when 'πότε', why 'γιατί') της δημοσιογραφίας, που προμηθεύουν όλο το απαιτούμενο, αλλά ταυτόχρονα και στοιχειακό, πληροφοριακό υλικό για τη σύνταξη μιας είδησης. Σωρεία ειδήσεων, όπως αυτή που παρατέθηκε πιο πάνω, εφαρμόζουν ένα από τα δύο οργανωτικά πρότυπα ή και τα δύο συνδυασμένα.
→ Το ύφος του πληροφοριακού λόγου είναι το απλό ύφος σε αντίθεση με το επιτηδευμένο ύφος του λόγου πειθούς ιδιαίτερα. Είναι η ίδια η φύση του πληροφοριακού λόγου που επιβάλλει την απλότητα στην γλωσσική απόδοση των πληροφοριών. Η έρευνα έχει επισημάνει μια σειρά από σημασιολογικά γνωρίσματα που χαρακτηρίζουν το ύφος πληροφοριακών κειμένων. Σε τυπικά πληροφοριακά κείμενα απουσιάζει το επιστημονικό λεξιλόγιο και οι νεολογισμοί. Όταν πρέπει να χρησιμοποιηθούν αφηρημένες έννοιες, αυτές εκλαϊκεύονται. Επίσης, αποφεύγονται οι συνδηλωτικές σημασίες, γιατί οι πληροφορίες πρέπει να αποδίδονται με γλώσσα που κυριολεκτεί. Για τον ίδιο λόγο παρατηρείται πολύ περιορισμένη χρήση σχημάτων λόγου. Διαπιστώνεται εκτεταμένη χρήση συνωνύμων, που γενικά προφυλάσσει από τις επαναλήψεις, αλλά σε μεγάλες δόσεις καταντά αρρώστια (για παράδειγμα, η "συνωνυμομανία κάποιων δημοσιογράφων).
→ Εκτός από σημασιολογικά έχουν απομονωθεί και γραμματικά χαρακτηριστικά του πληροφοριακού ύφους. Αποφεύγεται η χρήση πρώτου προσώπου, του προσώπου που σημαδεύει κείμενα προσωπικής/ συλλογικής έκφρασης, γιατί σε τυπικά πληροφοριακά κείμενα ο κομιστής των πληροφοριών έχει δευτερεύουσα σημασία. Το μήκος των προτάσεων γενικά είναι μέτριο, αφού δεν προτιμώνται προτασιακές δομές με συστατικά επιπλέον των βασικών (ΟΦ-υποκείμενο/ ΡΦ-κατηγόρημα, δηλαδή το ρήμα και τα υποχρεωτικά ή προαιρετικά συμπληρώματά του). Αυτό σημαίνει ότι αποφεύγεται ο υποτεταγμένος λόγος, που απαντά συχνά σε κείμενα πειθούς, επειδή αυτό που προέχει είναι η κατάθεση των πληροφοριών και όχι η ένταξή τους σε πλαίσιο λογικών σχέσεων (προϋποθέσεων, αιτιολόγησης κ.ά.). Απόρροια του γνωρίσματος αυτού είναι και η απλουστευμένη στίξη. Παράλληλα, αποφεύγεται και η μακροσκελής παράταξη, που επιμηκύνει άκομψα τον λόγο και δίνει στον αποδέκτη την εντύπωση της συσσώρευσης πληροφοριών. Τέλος, η χρήση επιθέτων είναι περιορισμένη, γιατί τα ("κοσμητικά", δηλαδή τα αξιολογικά) επίθετα μετατρέπουν τα (αδιαμφισβήτητα) γεγονότα σε (αμφισβητούμενες) γνώμες.
→ Από τους πραγματολογικούς παράγοντες που επηρεάζουν το ύφος του πληροφοριακού λόγου πρέπει να μνημονεύσουμε ιδιαίτερα τον δίαυλο επικοινωνίας (σύγκρινε το ύφος μιας είδησης στον τύπο και την τηλεόραση) και τους αποδέκτες (σύγκρινε την ειδησεογραφία μιας "σοβαρής" και μιας λαϊκίστικης εφημερίδας).
Τα κυριότερα από τα γραμματικά γνωρίσματα του "πληροφοριακού" ύφους μπορούν να αναγνωρισθούν στο απόσπασμα που ακολουθεί -προέρχεται από σχολικό εγχειρίδιο Γεωγραφίας:
"Η Γη δέχεται στην επιφάνειά της διαφορετικό ποσό ηλιακής ενέργειας, που μειώνεται όσο προχωρούμε από τον ισημερινό προς τους πόλους. Με βάση το ποσό αυτό η γη χωρίζεται σε διαφορετικές κλιματικές ζώνες. Η κλιματική αυτή διαίρεση δεν είναι απόλυτη. Σε κάθε ζώνη έχουμε ποικιλία κλιματικών συνθηκών, ανάλογα με τη μορφολογία, το υψόμετρο και άλλους παράγοντες κάθε περιοχής που ανήκει σε μια από τις ζώνες, π.χ. στα τροπικά κλίματα είναι δυνατό να συναντήσουμε τροπικό δάσος, λιβάδια με ψηλό χόρτο (σαβάνα) αλλά και θερμή έρημο. Η ίδια κλιματική διαίρεση που γίνεται με βάση το γεωγραφικό πλάτος, γίνεται και με βάση το υψόμετρο. Η μεγαλύτερη ποικιλία κλιματικών συνθηκών παρουσιάζεται στα εύκρατα κλίματα. Μερικές περιοχές σ' αυτή τη ζώνη βρίσκονται στο εσωτερικό των ηπείρων και έχουν ηπειρωτικό τύπο κλίματος, άλλες περιοχές βρίσκονται κοντά σε θάλασσα και επηρεάζονται απ' αυτή. Ένα τέτοιο τυπικό κλίμα είναι το μεσογειακό".
*Ο δημοσιογραφικός λόγος*
👉Στη δηµοσιογραφία διακρίνουµε δύο βασικούς τοµείς: την ειδησεογραφία, που ασχολείται ειδικά µε την αναγραφή ειδήσεων σχετικά µε γεγονότα που ενδιαφέρουν τον άνθρωπο και επηρεάζουν τη ζωή του, και την ερµηνευτική δηµοσιογραφία (άρθρο, σχόλιο κλπ.), που ερµηνεύει και σχολιάζει τις ειδήσεις. Βέβαια, σχόλια θα συναντήσουµε σε πολλές περιπτώσεις και µέσα σε ειδησεογραφικά κείµενα. Σε αυτές τις περιπτώσεις ιδιαίτερη σηµασία έχει το κατά πόσο εύκολα διακριτό είναι το σχόλιο από την καθαυτό είδηση. Η τελευταία αποτελεί την παρουσίαση ενός γεγονότος που έχει εξακριβωθεί ότι συνέβη, ενώ το σχόλιο είναι η ερµηνεία του δηµοσιογράφου, η οποία µετά από έλεγχο, µπορεί να αποδειχθεί λανθασµένη ή σωστή.
👉Κάτι άλλο που θα πρέπει να έχουµε υπόψη µας (και βέβαια κατά την ανάλυση όχι µόνο του δηµοσιογραφικού λόγου) είναι το εξωγλωσσικό πλαίσιο και ο δέκτης του δηµοσιογραφικού κειµένου. Το τι θα καταλάβει ή το κατά πόσο θα αποδεχτεί ή όχι την παρουσίαση µιας είδησης ή τα σχετικά σχόλια, εξαρτάται από παράγοντες όπως οι γνώσεις του, η ιδεολογία του, η κοσµοθεωρία του. Όσον αφορά τον ποµπό, δηλ. το δηµοσιογράφο, συνήθως δεν καταγράφει τα γεγονότα απλώς ως ουδέτερος παρατηρητής αλλά τα αξιολογεί και τα παρουσιάζει µε την ανάλογη έµφαση ή τα ερµηνεύει. Αυτό σηµαίνει ότι τα βλέπει από µια ορισµένη οπτική γωνία, ανάλογα µε την οποία ιεραρχεί τις πληροφορίες και τις κατανέµει στον τίτλο, την περίληψη ή την ανάπτυξη της είδησης.
Οργάνωση του δηµοσιογραφικού λόγου
👉Ένα ειδησεογραφικό κείµενο αναπτύσσεται σε τρεις βαθµίδες: πρώτα συνοψίζονται τα γεγονότα σε µια περίοδο που αποτελεί και τον τίτλο της είδησης. Στη συνέχεια ακολουθεί η περιληπτική έκθεσή τους και τέλος η αναλυτική αφηγησή τους, που αποτελεί και το κύριο σώµα του κειµένου. Κατά την παρουσίαση ενός γεγονότος συνήθως δηλώνουµε τον τόπο, τον τρόπο, την αιτία, το σκοπό και το αποτέλεσµα, ενώ αναφέρουµε και στοιχεία για τα πρόσωπα που συµµετέχουν (π.χ. όνοµα, ηλικία, επάγγελµα), συχνά εστιάζοντας σε κάποιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό τους, που µπορεί να έχει σχέση µε το γεγονός. Γενικά, ακολουθώντας κάποιους κανόνες δηµοσιογραφικής δεοντολογίας, µια είδηση θα πρέπει να απαντά σε ερωτήµατα όπως τι;, ποιος;, πού;, γιατί;, πώς;, και πρέπει να είναι γραµµένη µε συντοµία, σαφήνεια, ακρίβεια και απλό αλλά ελκυστικό ύφος.
👉Η γλωσσολογία και η ανάλυση λόγου ειδικότερα ενδιαφέρονται για την υπόρρητη έκφραση της ιδεολογίας, όπως αυτή κωδικοποιείται στις γραµµατικές και λεξικές επιλογές ενός συντάκτη ή οµιλητή, ή διαχέεται στις προϋποθέσεις και τα υπονοήµατα που µοιράζονται ποµπός και δέκτες ενός δηµοσιογραφικού κειµένου και που χωρίς αυτά η πρόσληψη και η κατανόησή του καθίσταται προβληµατική.
Πιο συγκεκριµένα:
α) η χρήση λόγιων λέξεων (όλεθρος, ανέλεγκτος, ολισθαίνω), που θεωρείται ότι προσδίδουν έναν τόνο σοβαρότητας και εγκυρότητας στον λόγο,
β) η χρήση ορολογίας (κλωνοποίηση, παγκοσµιοποίηση, διαδίκτυο), που υπαγορεύει την ιδέα του αυστηρού επιστηµονικού και τεχνικού πνεύµατος,
γ) η παθητικοποίηση (συνελήφθησαν είκοσι διαδηλωτές κατά τα χθεσινά επεισόδια αντί ύστερα από εντολή του αρµόδιου εισαγγελέα κ. Τάδε η αστυνοµία συνέλαβε κλπ.), δηλαδή η αποφυγή της ενεργητικής σύνταξης, που θα αποκάλυπτε δρώντα πρόσωπα, υπεύθυνα για δυσάρεστα συµβάντα·,
δ) η εστίαση σε αξιολογικά επίθετα (σηµαντικά κέρδη των επενδυτών), που εξυπηρετεί ιδιαίτερα τη διατύπωση κρίσεων και σχολίων,
ε) η "διχαστική" χρήση αντωνυµιών (η οµάδα του εµείς ως έκφραση της ιδεολογικής συµπαράταξης απέναντι στην οµάδα του αυτοί ως έκφραση του αντίπαλου συνασπισµού),
στ)·οι µεταφορές (το "Βατερλό" της εξωτερικής πολιτικής, η "βουτιά" του δείκτη του Χρηµατιστηρίου) και οι µετωνυµίες (η Λευκωσία = η κυπριακή κυβέρνηση, οι Βρυξέλλες = η Ε.Ε.), καθιερωµένα εργαλεία µιας διεθνοποιηµένης δηµοσιογραφικής αργκό,
ζ)·η υποδηλωτική χρήση της στίξης στον γραπτό λόγο (υποσµηναγός (!) αφαίρεσε τις απόρρητες δισκέτες, µικροί στις µεγάλες ώρες) και ο σκόπιµος παρατονισµός στον προφορικό λόγο (ΤΟ γεγονός της χρονιάς), γνωστές στρατηγικές της λαϊκίζουσας δηµοσιογραφίας.
β) η χρήση ορολογίας (κλωνοποίηση, παγκοσµιοποίηση, διαδίκτυο), που υπαγορεύει την ιδέα του αυστηρού επιστηµονικού και τεχνικού πνεύµατος,
γ) η παθητικοποίηση (συνελήφθησαν είκοσι διαδηλωτές κατά τα χθεσινά επεισόδια αντί ύστερα από εντολή του αρµόδιου εισαγγελέα κ. Τάδε η αστυνοµία συνέλαβε κλπ.), δηλαδή η αποφυγή της ενεργητικής σύνταξης, που θα αποκάλυπτε δρώντα πρόσωπα, υπεύθυνα για δυσάρεστα συµβάντα·,
δ) η εστίαση σε αξιολογικά επίθετα (σηµαντικά κέρδη των επενδυτών), που εξυπηρετεί ιδιαίτερα τη διατύπωση κρίσεων και σχολίων,
ε) η "διχαστική" χρήση αντωνυµιών (η οµάδα του εµείς ως έκφραση της ιδεολογικής συµπαράταξης απέναντι στην οµάδα του αυτοί ως έκφραση του αντίπαλου συνασπισµού),
στ)·οι µεταφορές (το "Βατερλό" της εξωτερικής πολιτικής, η "βουτιά" του δείκτη του Χρηµατιστηρίου) και οι µετωνυµίες (η Λευκωσία = η κυπριακή κυβέρνηση, οι Βρυξέλλες = η Ε.Ε.), καθιερωµένα εργαλεία µιας διεθνοποιηµένης δηµοσιογραφικής αργκό,
ζ)·η υποδηλωτική χρήση της στίξης στον γραπτό λόγο (υποσµηναγός (!) αφαίρεσε τις απόρρητες δισκέτες, µικροί στις µεγάλες ώρες) και ο σκόπιµος παρατονισµός στον προφορικό λόγο (ΤΟ γεγονός της χρονιάς), γνωστές στρατηγικές της λαϊκίζουσας δηµοσιογραφίας.
Τα παραπάνω είναι µερικά από τα γλωσσικά µέσα που έχουν µελετηθεί και συνδεθεί µε την απόκρυψη ή την υποδήλωση ιδεολογικών επιλογών.
👉Παράλληλα, στο µακροεπίπεδο ενός κειµένου ή λόγου, και ιδιαίτερα στο πλαίσιο της επιχειρηµατολογίας, ανάλογο ρόλο πιστεύεται ότι παίζουν ορισµένες αξιολογικές παραδοχές γύρω από έννοιες όπως "λαός", "έθνος", "φυλή", "παράδοση", "ιστορία", "δηµοκρατία", "γλώσσα" κ.ά. Οι παραδοχές αυτές, αν και επίµαχες, συχνά εξυπακούονται ως άρρητες προκείµενες από όπου προκύπτουν -υποτίθεται- συµπεράσµατα που το κοινό δέχεται αδιαµαρτύρητα ή, τουλάχιστον, κατανοεί χωρίς να απαιτείται λεπτοµερής στήριξή τους. Συνεπώς, η ιδεολογική στράτευση ή η κοµψή απόκρυψή της, µε γλωσσικά εργαλεία σαν αυτά που προαναφέρθηκαν, πρέπει να θεωρηθούν θεµελιώδη γνωρίσµατα του είδους της επικοινωνίας που επιδιώκουν τα ΜΜΕ αλλά και αντικείµενο διαπραγµάτευσης µε το κοινό στο οποίο στοχεύουν.
👉Οι µελέτες που κινούνται στο πλαίσιο της παραδοσιακής υφολογίας συγκεντρώνουν το ενδιαφέρον τους στους τίτλους της πρώτης σελίδας των εφηµερίδων ή τις περιλήψεις που ανοίγουν τα δελτία ειδήσεων στην τηλεόραση και στο ραδιόφωνο, το "σήµα κατατεθέν" της σύγχρονης δηµοσιογραφίας.
α) η αντιστροφή της σειράς Υποκείµενο-Ρήµα, που σε γλώσσες όπως η νέα ελληνική δεν είναι η πλέον αναµενόµενη και χρησιµοποιείται για να προβληθεί η καινούρια πληροφορία µιας πρότασης (Σκληραίνει η στάση των Σκοπίων για το όνοµα),
β) η πρόταξη επιρρηµάτων, που φέρνει στο προσκήνιο συστατικά της καινούργιας πληροφορίας, όπως ο χώρος ή ο χρόνος των συµβάντων ('Εως τις 9.00 σήµερα τα καταστήµατα),
γ) η εκτεταµένη χρήση προσδιορισµών πριν ή µετά την κεφαλή µιας ονοµατικής φράσης (ουσιαστικό) και, µάλιστα, αξιολογικών επιθέτων, που φορτίζουν συναισθηµατικά τον λόγο (Ιδιαίτερα ευνοϊκό κλίµα στην οικονοµία),
δ) η παθητικοποίηση, σύνταξη που εναρµονίζεται µε το τυπικό, επίσηµο και απρόσωπο ύφος, το οποίο συχνά υιοθετούν οι επαγγελµατίες δηµοσιογράφοι, κατεξοχήν στους τίτλους (Η διαφορά 3% θεωρείται ασφαλής από τους νικητές και ανατρέψιµη από τους ηττηµένους),
ε) η ονοµατοποίηση, δηλαδή η µετατροπή µιας ρηµατικής φράσης σε ονοµατική, όπου το ρήµα έχει αντικατασταθεί από οµόρριζο µεταβατικό ουσιαστικό (εξοικονοµώ ενέργεια>εξοικονόµηση ενέργειας), σύνταξη που επίσης χρησιµοποιείται ως στρατηγική υψηλού ύφους,
στ) οι ελλειπτικές δοµές (για παράδειγµα, η παράλειψη του άρθρου ή του ρήµατος της πρότασης), που κυριαρχούν στους τίτλους των ειδήσεων και έλκουν την καταγωγή τους από τη λαϊκίζουσα δηµοσιογραφία, η οποία καθιέρωσε ένα λόγο συνθηµατολογικό και υπαινικτικό, κλπ.
👉Ετσι, σε ό,τι αφορά τη σύνταξη, φαινόµενα µε σχετικά υψηλή συχνότητα εµφάνισης (ιδιαίτερα στον τύπο) θεωρήθηκαν:
α) η αντιστροφή της σειράς Υποκείµενο-Ρήµα, που σε γλώσσες όπως η νέα ελληνική δεν είναι η πλέον αναµενόµενη και χρησιµοποιείται για να προβληθεί η καινούρια πληροφορία µιας πρότασης (Σκληραίνει η στάση των Σκοπίων για το όνοµα),
β) η πρόταξη επιρρηµάτων, που φέρνει στο προσκήνιο συστατικά της καινούργιας πληροφορίας, όπως ο χώρος ή ο χρόνος των συµβάντων ('Εως τις 9.00 σήµερα τα καταστήµατα),
γ) η εκτεταµένη χρήση προσδιορισµών πριν ή µετά την κεφαλή µιας ονοµατικής φράσης (ουσιαστικό) και, µάλιστα, αξιολογικών επιθέτων, που φορτίζουν συναισθηµατικά τον λόγο (Ιδιαίτερα ευνοϊκό κλίµα στην οικονοµία),
δ) η παθητικοποίηση, σύνταξη που εναρµονίζεται µε το τυπικό, επίσηµο και απρόσωπο ύφος, το οποίο συχνά υιοθετούν οι επαγγελµατίες δηµοσιογράφοι, κατεξοχήν στους τίτλους (Η διαφορά 3% θεωρείται ασφαλής από τους νικητές και ανατρέψιµη από τους ηττηµένους),
ε) η ονοµατοποίηση, δηλαδή η µετατροπή µιας ρηµατικής φράσης σε ονοµατική, όπου το ρήµα έχει αντικατασταθεί από οµόρριζο µεταβατικό ουσιαστικό (εξοικονοµώ ενέργεια>εξοικονόµηση ενέργειας), σύνταξη που επίσης χρησιµοποιείται ως στρατηγική υψηλού ύφους,
στ) οι ελλειπτικές δοµές (για παράδειγµα, η παράλειψη του άρθρου ή του ρήµατος της πρότασης), που κυριαρχούν στους τίτλους των ειδήσεων και έλκουν την καταγωγή τους από τη λαϊκίζουσα δηµοσιογραφία, η οποία καθιέρωσε ένα λόγο συνθηµατολογικό και υπαινικτικό, κλπ.
👉Στο επίπεδο του λεξιλογίου χαρακτηριστικά φαινόµενα θεωρήθηκαν:
α) το πλήθος νέων και ασυνήθιστων λεξικών φράσεων (τιµές-φωτιά, τιµολόγιο-µαϊµού, στροφή- καρµανιόλα),
β) το πλήθος των αξιολογικών επιθέτων που λειτουργούν ως ποιοτικά υπερθετικά (ανελέητος, πύρινος, αδιανόητος, σατανικός, εφιαλτικός),
β) το πλήθος των αξιολογικών επιθέτων που λειτουργούν ως ποιοτικά υπερθετικά (ανελέητος, πύρινος, αδιανόητος, σατανικός, εφιαλτικός),
γ) η προτίµηση σε εκφραστικά κλισέ ('Ενα βήµα πριν από, υπάρχει άµεσος κίνδυνος να, ραγδαίες εξελίξεις σε),
δ) ο εκτεταµένος δανεισµός ιδιαίτερα από την αγγλική (δάνεια µεταφραστικά, όπως κλωνοποίηση, ή δάνεια αναφοµοίωτα, όπως θρίλερ, debate),
ε) η επιµονή στο τεχνικό λεξιλόγιο (για παράδειγµα της οικονοµίας: υποτίµηση, διολίσθηση, µετοχοποίηση),
στ) οι µεταφορές (Το πόρισµα της επιτροπής καίει τον Χ, ανάχωµα στην ανηθικότητα, τα θύµατα της φτώχειας),
ζ) η µίµηση της άτυπης καθηµερινής γλώσσας (Μαγειρεύει µεταθέσεις το Υπουργείο, τα βρήκαν τελικά οι δύο Υπουργοί Εξωτερικών) αλλά και η ποµπώδης γλώσσα (Αλώβητη εξέρχεται η οικονοµία, το 'Εθνος θρηνεί τον θάνατο του µεγάλου ηγέτη του),
η) ένα µεγάλο φάσµα λέξεων που εισάγουν παραθέµατα ή αφηγήσεις (είπε, επανέλαβε, δήλωσε, οµολόγησε) κλπ.
δ) ο εκτεταµένος δανεισµός ιδιαίτερα από την αγγλική (δάνεια µεταφραστικά, όπως κλωνοποίηση, ή δάνεια αναφοµοίωτα, όπως θρίλερ, debate),
ε) η επιµονή στο τεχνικό λεξιλόγιο (για παράδειγµα της οικονοµίας: υποτίµηση, διολίσθηση, µετοχοποίηση),
στ) οι µεταφορές (Το πόρισµα της επιτροπής καίει τον Χ, ανάχωµα στην ανηθικότητα, τα θύµατα της φτώχειας),
ζ) η µίµηση της άτυπης καθηµερινής γλώσσας (Μαγειρεύει µεταθέσεις το Υπουργείο, τα βρήκαν τελικά οι δύο Υπουργοί Εξωτερικών) αλλά και η ποµπώδης γλώσσα (Αλώβητη εξέρχεται η οικονοµία, το 'Εθνος θρηνεί τον θάνατο του µεγάλου ηγέτη του),
η) ένα µεγάλο φάσµα λέξεων που εισάγουν παραθέµατα ή αφηγήσεις (είπε, επανέλαβε, δήλωσε, οµολόγησε) κλπ.
Πηγή:
