Η εικόνα ως συγκείμενο της γλωσσικής διδασκαλίας

 Η εικόνα ως συγκείμενο της 

γλωσσικής διδασκαλίας

Όπως είναι γνωστό, τα οπτικά σύμβολα αποτελούν φορείς κοινωνικών αξιών και πεποιθήσεων, δηλαδή σημειοδότες του πολιτισμού μας. Μέσα στον ανταγωνιστικό κόσμο των ετερόκλητων ιδεολογιών και κοσμοαντιλήψων, αλλά και των ανισοτήτων και των συγκρούσεων, η εικόνα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κοινωνικά πεδία παραγωγής νοήματος. Αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα σήμερα, με την όξυνση των γλωσσικών και πολιτισμικών αντιθέσεων που υπάρχουν μέσα στα όρια των εθνικών κρατών, αλλά και με την αποδυνάμωση αυτών των ορίων εξαιτίας της πολυπολιτισμικότητας, των ηλεκτρονικών μέσων επικοινωνίας, των τεχνολογιών μεταφοράς και της παγκόσμιας οικονομικής ανάπτυξης (Kress & Leeuwen 2001: 34). Ως μέσο παράστασης και αναπαράστασης της κοινωνικής εμπειρίας και των πολιτισμικών αξιών και πρακτικών, η εικόνα δημιουργεί ερεθίσματα για προσωπικές μορφές κατανόησης, ερμηνείας και αξιολόγησης του κόσμου (Βruner 1997: 73-76). Καθώς εγκαθιδρύει ιδιαίτερες μορφές υποκειμενικότητας (Kress & Leeuwen 2001: 9, 37-40), βοηθά στη διαφυγή από την εκφραστική καχεξία, την ομογενοποίηση και την τυποποίηση, την παθητικότητα και το φορμαλισμό. Στην περίπτωση των αλλοεθνών, μπορεί να αφηγείται την προσωπική ιστορία του καθενός και να αισθητοποιεί τις ιδιαιτερότητές του, πηγαίνοντας κόντρα  στις κατεστημένες πολιτισμικές ιεραρχήσεις και διακρίσεις, καθώς και στους κοινωνικούς ή πολιτισμικούς αποκλεισμούς. 

Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στο σχολείο. Συχνά τα οπτικά ερεθίσματα προσελκύουν τους μαθητές και τους δίνουν αφορμή για χειραγώγηση της πραγματικότητας περισσότερο από ό,τι τα ίδια τα βιώματά τους (Ασωνίτης 2001: 19), διεκδικώντας ένα νόημα φυσικό, αβίαστο και αυτονόητο. Μέσα από τον εικονιστικό κώδικα εδραιώνεται μια αιτιακή σχέση ανάμεσα στο σημαίνον και το αντικείμενο αναφοράς (Γιαννικοπούλου 2005: 126), που βοηθά στην οριοθέτηση συγκεκριμένου επικοινωνιακού πλαισίου. Ο μαθητής-αναγνώστης κατασκευάζει νοήματα σε συγκεκριμένες επικοινωνιακές περιστάσεις και ενεργοποιείται για να αποκρυπτογραφήσει, να εκφραστεί, να διατυπώσει υποθέσεις ή προβλέψεις∙ συμμετέχει επομένως σε μια διαδικασία λειτουργικής χρήσης της γλώσσας (Χαραλαμπόπουλος & Χατζησαββίδης 1997), η οποία μάλιστα αντιμετωπίζεται και αναπτύσσεται ως αδιαίρετη ενότητα μέσα από τις δεξιότητες της ακρόασης, της ομιλίας, της ανάγνωσης και της γραφής, σε μια ολική προσέγγιση της γλώσσας (whole language approach) (Γιαννικοπούλου 1998: 25-26, Καραντζόλα κ.ά.2005: 12). 

Αντιστρέφοντας την πορεία εξέτασης της σχέσης ανάμεσα στην εικόνα και τη γλώσσα, θα λέγαμε ότι η εικόνα λειτουργεί υποστηρικτικά και συμπληρωματικά στην παραγωγή προφορικού ή γραπτού λόγου. Ιδιαίτερα όταν η σημασία της λέξης παραμένει θολή και μετέωρη, η συνηγορία της εικόνας πάνω στο κείμενο είναι διαφωτιστική, άμεση και αυθόρμητη (Τασιόπουλος 1997: 231-235). Οι μαθητές συνηθίζουν να αποδίδουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην παρουσία της, καθώς μέσα από αυτήν όχι μόνο διευκολύνεται η λειτουργική χρήση του κειμένου που συνοδεύει, αλλά και προβάλλονται με τρόπο άμεσο ή συμβολικό οι προσωπικές ιδέες, οι αντιλήψεις και τα βιώματα των ίδιων των παιδιών. Πρόκειται για μια διαδικασία κωδικοποίησης μέσα από το «λόγο της εικόνας» (Μυρογιάννη 2003),  που θα μας έπαιρνε πολύ χρόνο για να την αναλύσουμε στην παρούσα στιγμή. 

Αν θέλαμε όμως να περιγράψουμε το ρόλο της στη γλωσσική διδασκαλία, θα της αποδίδαμε με συντομία τα εξής χαρακτηριστικά:

- Αποτελεί σημείο για την πρόσληψη της έντυπης λεκτικής πληροφορίας (Γιαννικοπούλου 2005: 128)

- Διευκρινίζει και αισθητοποιεί έννοιες που περιέχονται στο κείμενο αναφοράς

- Εμπλουτίζει τις τεχνικές διαπραγμάτευσης του κειμένου αναφοράς

- Δίνει αφορμές για τη γνωστική επεξεργασία των εννοιών που υπάρχουν στο κείμενο

- Λειτουργεί ως σύμβολο για την απόδοση σύνθετων εννοιών με αφαιρετικό τρόπο

- Αποτελεί μέσο για την οριοθέτηση του αφηγηματικού πλαισίου του κειμένου

- Λειτουργεί «μεταφραστικά» για την κατανόηση άγνωστων λέξεων

- Καλλιεργεί την παρατηρητικότητα, την ευαισθησία, τη φαντασία και την αισθητική του μαθητή

- Οξύνει την οπτική αντίληψη

- Ενεργοποιεί τις αισθήσεις

- Βοηθά στην ανάπτυξη της αφαιρετικής ικανότητας

- Βοηθά στην ανάπτυξη της αίσθησης του χώρου και του χρόνου

- Προωθεί την ανακάλυψη αιτιωδών συναφειών

- Δημιουργεί προσδοκίες και προβλέψεις που συνδέονται με την ανάγνωση του κειμένου

- Σημειοδοτεί την ατομική ταυτότητα του μαθητή, κυρίως με τη χρήση συμβόλων

- Σημειοδοτεί τη συλλογική ταυτότητα της κοινωνικής ομάδας στην οποία ανήκει ο μαθητής

- Καλλιεργεί την ανοιχτή στάση του παιδιού απέναντι σε διαφοροποιημένα καλλιτεχνικά μηνύματα

- Συντελεί στη φιλαναγνωσία

- Δίνει και στους γονείς τη δυνατότητα εμπλοκής σε διαδικασίες γραμματισμού των παιδιών τους, ακόμη κι αν δε γνωρίζουν τη γραπτή γλώσσα

- Διευρύνει την εμπειρία

Απόσπασμα από:

Κ. Ντίνας & Ά. Χατζηπαναγιωτίδη (2007), Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου «Η ελληνική γλώσσα ως δεύτερη/ξένη. Έρευνα, Διδασκαλία, Εκμάθηση», Π.Δ.Μ., Παιδαγωγική Σχολή, Εργαστήριο Μελέτης της Γλώσσας και Προγραμμάτων Γλωσσικής Διδασκαλίας (σσ. 196-223). Θεσσαλονίκη: University Studio Press 

Η εικόνα ως συγκείμενο της γλωσσικής διδασκαλίας. 

Η περίπτωση των εγχειριδίων του «Προγράμματος Εκπαίδευσης Μουσουλμανοπαίδων» 

Κατερίνα Δημητριάδου Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας

Πηγή:

http://www.diapolis.auth.gr/diapolis_files/drasi9/ypodrasi9.2b_2013/2_%CE%98%CE%B5%CF%89%CF%81%CE%B7%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AC%20%CE%9A%CE%B5%CE%AF%CE%BC%CE%B5%CE%BD%CE%B1/2.3_%CE%94%CE%B9%CE%B4%CE%B1%CE%BA%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE%20%CE%9C%CE%B5%CE%B8%CE%BF%CE%B4%CE%BF%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%AF%CE%B1/%CE%9C%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%BC%CE%B1%CE%BD%CF%8C%CF%80%CE%B1%CE%B9%CE%B4%CE%B5%CF%82_%CE%95%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CE%BD%CE%B1.pdf