ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΛΑΤΙΝΙΚΩΝ Γ' ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2025-2026

Λατινικά Γ΄ τάξης (Ομάδα Προσανατολισμού Ανθρωπιστικών Σπουδών)

 Ημερήσιου και Εσπερινού Γενικού Λυκείου

Ι. Για το μάθημα των Λατινικών Ομάδας Προσανατολισμού Ανθρωπιστικών Σπουδών (ΟΠΑΣ) της Γ΄ τάξης Ημερησίου και Εσπερινού Γενικού Λυκείου, εφαρμόζονται τα οριζόμενα στη με αριθμ. 75306/Δ2 ΥΑ, ΦΕΚ 2942/τ. Β΄/05-07-2021 (Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος των Λατινικών Ομάδας Προσανατολισμού Ανθρωπιστικών Σπουδών (ΟΠΑΣ) της Γ΄ τάξης Ημερησίου και Εσπερινού Γενικού Λυκείου), όπως παρατίθεται ακολούθως:

 

Α. Η φυσιογνωμία του μαθήματος των Λατινικών

Στο πλαίσιο της λειτουργίας του Γενικού Λυκείου ως βαθμίδας Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης που παρέχει γενική παιδεία αλλά και βαθμιαία εμβάθυνση σε επιμέρους γνωστικά αντικείμενα, το μάθημα των Λατινικών δύναται, ανάμεσα σε άλλα, να συμβάλει στην προαγωγή της κριτικής σκέψης, στην καλλιέργεια της αυτοσυνειδησίας των μαθητών/-τριών σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, και στην ανάπτυξη θετικής στάσης απέναντι στις ηθικές αξίες που συνιστούν το ανθρωπιστικό ιδεώδες. Ο κύριος χαρακτήρας του μαθήματος είναι μορφωτικός-ανθρωπιστικός και ειδικότερα αρχαιογνωστικός. Η διδασκαλία του αποβλέπει στη σταδιακή εξοικείωση των μαθητών/-τριών με τη λατινική γλώσσα, που θα επιτρέψει στη συνέχεια μια πρώτη γνωριμία τους με τη ρωμαϊκή γραμματεία και τον κόσμο που τη γέννησε.

Η λατινική γλώσσα και λογοτεχνία συναποτελούν με την αρχαία ελληνική γλώσσα και λογοτεχνία τις δύο στέρεες βάσεις, πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε ιστορικά ο ευρωπαϊκός κόσμος. Η εξοικείωση των μαθητών/-τριών με τη λατινική γλώσσα/λογοτεχνία μπορεί να συμβάλει στην εκ μέρους τους συνειδητοποίηση της στενής σχέσης της με το αρχαιοελληνικό σκέλος της κλασικής παιδείας. Δεν πρόκειται μόνο για τις εμφανείς ομοιότητες στη δομή της γλώσσας, τις κοινές ρίζες των λέξεων και τα πολυάριθμα δάνεια εκατέρωθεν ή την επιρροή που δέχθηκε η λατινική λογοτεχνία από τους Έλληνες συγγραφείς και ποιητές. Είναι, άλλωστε, γνωστό ότι οι ρωμανικές γλώσσες προέρχονται από τη δημώδη Λατινική, ενώ πολλές λέξεις και άλλων γλωσσών (π.χ. της Αγγλικής, της Γερμανικής) έχουν λατινική προέλευση.

Πολύ μεγαλύτερη σημασία έχει να κατανοηθεί ότι η διάσωση και ανάδειξη της ελληνικής λογοτεχνίας και ευρύτερα του ελληνικού πολιτισμού πραγματοποιήθηκε χάρη στην ακμή της ρωμαϊκής παρουσίας στην ιστορία. Η εικόνα που έχουμε σήμερα ως Έλληνες για το ίδιο το παρελθόν μας, άλλωστε, έχει περάσει μέσα από το φίλτρο της ρωμαϊκής πρόσληψης που προηγήθηκε. Επίσης, πέρα από την ανάγκη αντιμετώπισης του ευρωπαϊκού πολιτισμού ως προϊόντος αδιαχώριστου από τον ελληνορωμαϊκό κόσμο, είναι χρήσιμο να συνειδητοποιηθεί ότι σημαντικές πτυχές του πολιτισμού και των επιστημών, π.χ. το Δίκαιο, η Ιατρική, η Φαρμακευτική, η Χημεία έχουν συγκεκριμένες και μεγάλες οφειλές στη ρωμαϊκή συνιστώσα.

Για να αξιοποιηθεί το παιδευτικό περιεχόμενο των Λατινικών, σκόπιμο είναι η διδασκαλία του μαθήματος να πλαισιώνεται από τη γνωριμία με τον ρωμαϊκό κόσμο, έστω σε στοιχειώδη βαθμό, ώστε να είναι ορατό το πεδίο στο οποίο αναπτύχθηκε, μιλήθηκε και εξελίχθηκε ως γλώσσα λογοτεχνίας και επιστήμης η κλασική αυτή γλώσσα. Αυτό θα συντελέσει στην ουσιαστική συνειδητοποίηση της πολιτισμικής μας κληρονομιάς ως τμήματος του ευρωπαϊκού πολιτισμού ευρύτερα, στοιχείο που οδηγεί και στον σεβασμό της διαφορετικότητας και της πολιτισμικής ετερότητας στο πλαίσιο μιας πολυπολιτισμικής κοινωνίας.

Ειδικότερα, οι μαθητές/-τριες στην Γ΄ Λυκείου ΟΠΑΣ, μετά την πρώτη επαφή που είχαν με τη λατινική γλώσσα στη Β΄ Λυκείου, έχουν πλέον τη δυνατότητα να εμβαθύνουν βαθμηδόν σε ανθολογημένα πεζά κείμενα που είναι πολύ πιο κοντά στο ύφος και στον τρόπο γραφής των πρωτότυπων λατινικών κειμένων και να αντιληφθούν καλύτερα τη λατινική γλώσσα, τις δομές της και την εκφραστικότητά της. Παράλληλα, μέσα από την εμβάθυνση στη γλωσσική διδασκαλία της Λατινικής (λ.χ. εκμάθηση λεξιλογίου, προσπάθεια νεοελληνικής απόδοσης, μετασχηματιστικές ασκήσεις κ.λπ.) τους δίνεται η ευκαιρία να αναπτύξουν σημαντικές ικανότητες και δεξιότητες όπως λ.χ. κριτική ικανότητα, οργάνωση στη σκέψη και τον λόγο, μνημονική ικανότητα για τις ανάγκες αναλυτικής και συνθετικής σκέψης, παρατηρητικότητα, στρατηγικές επίλυσης προβλήματος κ.ά.

 

Β. Σκοποθεσία της διδασκαλίας

Γενικός σκοπός

Σκοπός της διδασκαλίας του μαθήματος των Λατινικών στην Γ΄ Λυκείου ΟΠΑΣ είναι η εξοικείωση των μαθητών/-τριών με τη λατινική γλώσσα που θα δώσει τη δυνατότητα για εξοικείωση και με πτυχές της λατινικής γραμματείας και του κόσμου της Ρώμης.

Οι μαθητές/-τριες που θα διδαχθούν το μάθημα των Λατινικών στην Γ΄ Λυκείου ΟΠΑΣ θα έχουν αποκτήσει ένα σημαντικό μορφωτικό εφόδιο, όχι μόνο για τις σπουδές τους σε πανεπιστημιακό επίπεδο, αλλά κυρίως για την αυτοσυνειδησία τους σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο και την ένταξή τους στην ευρωπαϊκή κοινωνία των ενεργών πολιτών.

 

Γενικοί στόχοι

Στο πλαίσιο της διδασκαλίας του μαθήματος επιδιώκεται οι μαθητές/-τριες:

•    να συνεχίσουν την επαφή τους με τη λατινική γλώσσα και να εμβαθύνουν στα λεξιλογικά, μορφολογικά, γραμματικά και συντακτικά φαινόμενα που τη χαρακτηρίζουν,

•    να εξασκηθούν στη χρήση των βιβλίων αναφοράς (Γραμματική, Συντακτικό) και του Λεξιλογικού Πίνακα, καθώς και στη χρήση των Ψηφιακών Μέσων (ΨΜ),

•    να συνειδητοποιήσουν τη σχέση της Λατινικής με την Αρχαία Ελληνική, ώστε να μπορούν να διακρίνουν ομοιότητες και διαφορές,

•    να αντιληφθούν γλωσσικές επιδράσεις της λατινικής γλώσσας στις γλώσσες των λαών της Ευρώπης και να είναι σε θέση να αναγνωρίζουν την προέλευση λέξεων ευρωπαϊκών γλωσσών τις οποίες διδάσκονται στο σχολείο,

•    να αναπτύξουν νοητικές ικανότητες (όπως κριτική ικανότητα, αφαιρετική σκέψη, ιεράρχηση εννοιών, κ.ά.),

•    να εφαρμόσουν γνωστικές στρατηγικές για την αποτελεσματικότερη διαχείριση της γνώσης με έμφαση στην ενίσχυση της μαθητικής αυτενέργειας και πρωτοβουλίας,

•    να γνωρίσουν κάποιες πτυχές του δημόσιου και ιδιωτικού βίου των αρχαίων Ρωμαίων,

•    να γνωρίσουν, αξιοποιώντας διαθεματικά τις πληροφορίες που περιέχονται στο σχολικό βιβλίο, βασικά στοιχεία της ρωμαϊκής γραμματείας (γραμματειακά είδη, αντιπροσωπευτικά έργα και ονόματα συγγραφέων κ.λπ.),

•    να καλλιεργήσουν το ενδιαφέρον για τη λατινική γλώσσα και γραμματεία και γενικότερα τον ρωμαϊκό πολιτισμό,

•    να αναπτύξουν μεταγνωστικές δεξιότητες.

 

Προσδοκώμενα αποτελέσματα

Οι μαθητές/-τριες αναμένεται:

•    να εφαρμόζουν τις αποκτηθείσες γνώσεις σε επίπεδο λεξιλογίου, γραμματικής και συντακτικού, προκειμένου να κατανοούν τα λατινικά κείμενα και να τα αποδίδουν στη Νέα Ελληνική,

•    να συμπεραίνουν τις γλωσσικές επιδράσεις της λατινικής γλώσσας στις γλώσσες των λαών της Ευρώπης, ιδιαίτερα στην Ελληνική, και να είναι σε θέση να αναγνωρίζουν την προέλευση λέξεων ευρωπαϊκών γλωσσών τις οποίες διδάσκονται στο σχολείο,

•    να αναγνωρίζουν λέξεις της Λατινικής που ως γλωσσικά δάνεια έχουν ενσωματωθεί στο λεξιλόγιο της Νέας Ελληνικής,

•    να επισημαίνουν βασικές εκφραστικές ιδιαιτερότητες της λατινικής γλώσσας (ακρίβεια, σαφήνεια κ.λπ.),

•    να εξηγούν, να ερμηνεύουν και να σχολιάζουν τις ιδέες και τις αξίες ενός κειμένου και να τις συγκρίνουν με τις αξίες της σύγχρονης εποχής,

•    να παρουσιάζουν, αξιοποιώντας διαθεματικά τις πληροφορίες που περιέχονται στο σχολικό βιβλίο, βασικά στοιχεία της ρωμαϊκής γραμματείας (γραμματειακά είδη, αντιπροσωπευτικά έργα και ονόματα συγγραφέων κ.λπ.) και κάποιες πτυχές του δημόσιου και ιδιωτικού βίου των αρχαίων Ρωμαίων,

•    να διαπιστώνουν μέσα από συγκεκριμένες (αυτο-, ετερο-) αναστοχαστικές διαδικασίες α) τι έμαθαν, τι θέλουν να μάθουν ή τι χρειάζεται να μάθουν, β) τους τρόπους προσέγγισης των κειμένων που ακολούθησαν και να επιλέγουν τις κατάλληλες στρατηγικές, ώστε να διευρύνουν τις αναγνωστικές τους δυνατότητες.

 

Γ. Διδακτική πλαισίωση και σχεδιασμός μάθησης

Η διδακτική προσέγγιση των λατινικών κειμένων πρέπει να υπηρετεί, εκτός των άλλων, και την κατανόηση του περιεχομένου τους και να αναδεικνύει τα ιστορικά, πολιτικά και πολιτισμικά στοιχεία που ενυπάρχουν σε αυτά.

Για την επίτευξη των διδακτικών στόχων προτείνεται η αξιοποίηση ποικιλίας μεθόδων διδασκαλίας, ανάλογα με τις ανάγκες και τις δυνατότητες της σχολικής τάξης. Είναι πολύ σημαντικό να επιχειρείται αφόρμηση από ήδη υπάρχουσες γνώσεις, με βάση τις αρχές του εποικοδομισμού. Η κατανόηση της δομής της λατινικής γλώσσας, η μελέτη του λεξιλογίου και η διδασκαλία των φαινομένων της Γραμματικής και του Συντακτικού διευκολύνονται από τη συγκριτική προσέγγισή τους με τα αντίστοιχα φαινόμενα της αρχαίας και της νέας ελληνικής γλώσσας.

Παράλληλα με τις εποικοδομιστικές στρατηγικές και τη μαθητοκεντρική προσέγγιση, ιδιαίτερα κατά τη διδασκαλία νέων ενοτήτων μπορεί να υιοθετείται και η τεχνική της εμπλουτισμένης εισήγησης, που αποβαίνει ιδιαίτερα αποτελεσματική, καθώς περιλαμβάνει και συμμετοχικές δραστηριότητες. Γενικότερα, συνιστάται να χρησιμοποιούν οι εκπαιδευτικοί περισσότερο ενεργητικές τεχνικές και να εναλλάσσουν στη διδασκαλία τους τον διάλογο, τον καταιγισμό ιδεών, την πρακτική άσκηση και την εργασία σε ομάδες, με παράλληλη αξιοποίηση των ΨΜ. Επίσης, προτείνεται ως μέθοδος διδασκαλίας η κειμενοκεντρική, ώστε, στο μέτρο του δυνατού, να δίνεται έμφαση στα στοιχεία εκείνα που επιτρέπουν την κατανόηση της γλωσσικής συνοχής και νοηματικής συνεκτικότητας.

Κομβικό ρόλο κατέχει η απόδοση στη Νέα Ελληνική των ανθολογούμενων χωρίων, η οποία συνιστά ουσιώδη παράμετρο της διδασκαλίας της Λατινικής στο Λύκειο. Πρόκειται για μία πνευματική εργασία που οξύνει την κρίση, καλλιεργεί το γλωσσικό αισθητήριο και τη νόηση. Σε αυτή τη διαδικασία ο ρόλος του/της εκπαιδευτικού είναι ιδιαίτερα σημαντικός, αφού αυτός/-ή καλείται να ενισχύσει και να ενθαρρύνει την αυτενέργεια των μαθητών/-τριών, τροφοδοτώντας τη διαδικασία με τα αναγκαία υποστηρίγματα στο πλαίσιο μιας εμπλουτισμένης διδασκαλίας, π.χ. μεθοδική αναζήτηση στο βιβλίο αναφοράς (Γραμματική) και στο Λεξιλόγιο, πρόνοια για διαγραμματική επαφή με το κείμενο σε απαιτητικά σημεία, χρήση ΨΜ κ.λπ., προκειμένου οι μαθητές/-τριες να ενδυναμωθούν, αλλά και να συνειδητοποιήσουν ότι η διαδικασία της νεοελληνικής απόδοσης δεν είναι μονοσήμαντη ούτε μοναδική.

ΙΙ. Βάσει των ανωτέρω, υπογραμμίζεται ότι «για να αξιοποιηθεί το παιδευτικό περιεχόμενο των Λατινικών σκόπιμο είναι η διδασκαλία του μαθήματος να πλαισιώνεται από τη γνωριμία με τον ρωμαϊκό κόσμο». Επιπρόσθετα, μέσα από την εμβάθυνση στη γλωσσική διδασκαλία της Λατινικής δίνεται η ευκαιρία στους/στις μαθητές/-τριες της Γ΄ Λυκείου ΟΠΑΣ «να αναπτύξουν σημαντικές ικανότητες και δεξιότητες όπως λ.χ. κριτική ικανότητα, οργάνωση στη σκέψη και τον λόγο, μνημονική ικανότητα για τις ανάγκες αναλυτικής και συνθετικής σκέψης, παρατηρητικότητα, στρατηγικές επίλυσης προβλήματος κ.ά.».

Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, επισημαίνεται ότι η προσέγγιση του περιεχομένου του μαθήματος δεν αποβλέπει σε έναν στείρο και μηχανιστικό τρόπο αναπαραγωγής της γνώσης, αλλά στην ενίσχυση της ρωμαιογνωσίας κατά τρόπο που να συμβάλλει στη συνειδητοποίηση της αξίας της λατινικής γλώσσας και του ρωμαϊκού κόσμου ως αναπόσπαστου τμήματος του ευρωπαϊκού πολιτισμού.

 

Στο πλαίσιο του διδακτικού σχεδιασμού οι εκπαιδευτικοί, προκειμένου να αξιοποιήσουν τις προτεινόμενες διαδικτυακές πηγές από το διδακτικό υλικό, να προβαίνουν σε επανέλεγχο της εγκυρότητάς τους, διότι ενδέχεται λόγω του δυναμικού τους χαρακτήρα ορισμένες από αυτές να είναι ανενεργές ή να οδηγούν σε διαφορετικό περιεχόμενο.

 

ΙΙΙ. Αξιοποιείται η αναθεωρημένη Εισαγωγή (Δ. Ζ. Νικήτα – Β. Βαϊόπουλου) που υπάρχει στο βιβλίο Λατινικά (Τεύχος Α΄) με κωδικό 22-0286.

 ΙV. Ενδεικτικές ετυμολογικές συσχετίσεις

Ακολουθούν λέξεις που χρησιμοποιούνται στη σύγχρονη επικοινωνία στα ΝΕ και προέρχονται από τα Λατινικά, συνήθως με τη μεσολάβηση μιας ρωμανικής γλώσσας, συχνότερα της Γαλλικής και της Ιταλικής. Στις περισσότερες περιπτώσεις η λέξη σήμερα χρησιμοποιείται με διαφορετική σημασία από αυτή που είχε στην Αρχαιότητα.

Προσοχή: δεν αναφέρονται λατινικές λέξεις που έχουν κοινή ρίζα με τις ελληνικές (π.χ. pater - πατήρ, genus -γένος), αλλά μόνο οι ελληνικές που έχουν προέλθει από τη λατινική γλώσσα, συνήθως με τη μεσολάβηση ρωμανικών γλωσσών.

Οι λέξεις με αστερίσκο δεν αναφέρονται στα ετυμολογικά σχόλια κάθε Μαθήματος, αλλά έχουν επιλεγεί ως εμφανώς αναγόμενες σε λατινική λέξη. Οι σημασίες των λέξεων της ΝΕ βασίζονται κυρίως στο Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας του Γ. Μπαμπινιώτη. Ακολούθως παρατίθενται οι συνηθέστερες ετυμολογικές συσχετίσεις:

 

Μάθημα 16.

gladius: το ξίφος––γλαδιόλα (λουλούδι)

*princeps: ο ηγεμόνας––πρίγκιπας, πριγκιπάτο

signum: η σημαία, το σημείο––σινιάλο

militaris: στρατιωτικός––μιλιταρισμός

numerus: ο αριθμός, το νούμερο––νούμερο

arma: τα όπλα–– τα άρματα, ο αρματολός

*dux: αρχηγός––δούκας, δουκάτο

*mitto (σουπίνο missum): στέλνω––κομισάριος (επίτροπος), μισιονάριος (ιεραπόστολος καθολικής εκκλησίας)

*verto: στρέφω––η βερσιόν (εκδοχή, παραλλαγή), βέρτιγκο (ίλιγγος, αίσθημα περιστροφής)

*curro: τρέχω–– η κούρσα (αγώνας ταχύτητας, το τρέξιμο), ο κούριερ (ο ταχυδιανομέας)

Μάθημα 17.

tabernaculum: η σκηνή––ταβέρνα

communis: κοινός––κομμουνισμός

*miseror: θρηνώ, λυπάμαι κάποιον––μιζέρια/μίζερος

*mercator: ο έμπορος––ο μερκαντιλισμός (εμποροκρατία, οικονομικό σύστημα)

*virtus: αρετή, χάρισμα––βιρτουόζος (δεξιοτέχνης)

 

Μάθημα 18.

pastor: ο ποιμένας, ο βοσκός––πάστορας (προτεστάντης ιερέας)

(ex)traho: τραβάω (έξω)––τρακτέρ

*confundo (σουπίνο: confusum): συγχέω––το κομφούζιο (μπερδεμένη κατάσταση)

 

Μάθημα 19.

pravus: διεστραμμένος––μπράβος

socius: σύντροφος––σοσιαλισμός

*pugna: μάχη––μπουνιά

 

Μάθημα 20.

cado: πέφτω––(το) κάζο (ζημιά, πάθημα, στραπάτσο)

diaeta: (θερινή) κατοικία––δίαιτα

solarium: λιακωτό––(το) σολάριουμ (συσκευή με την οποία υποβάλλεται κανείς σε τεχνητό μαύρισμα)

velum: κουρτίνα–– (το) βέλο (λεπτό ύφασμα που καλύπτει γυναικεία καπέλα ή και μέρος του προσώπου), το βήλο (κομμάτι πανί)

*(dis)curro: τρέχω (εδώ κι εκεί)––η κούρσα (αγώνας ταχύτητας, το τρέξιμο), ο κούριερ (ο ταχυδιανομέας)

 

Μάθημα 21.

*dux: αρχηγός––δούκας

*dictator: αρχιστράτηγος με έκτακτες εξουσίες για περιορισμένο διάστημα––δικτάτορας (πρόσωπο που κατέλαβε την εξουσία με βίαιο τρόπο)

 

Μάθημα 22.

numerus: ο αριθμός––νούμερο

fructus: ο καρπός––φρούτο

*res publica: η πολιτεία, η δημοκρατία––ρεπουμπλικάνοι (πολιτικό κόμμα των ΗΠΑ)

*servio: υπηρετώ ––σερβιτόρος, σερβίρω

*motus: η κίνηση––το μοτίβο (ρυθμική μουσική ιδέα, επαναλαμβανόμενο εικαστικό ή λογοτεχνικό θέμα), το μοτέρ (η μηχανή), το μοτοποδήλατο, η μοτοσικλέτα κ.ο.κ.

 

Μάθημα 23.

siccus: στεγνός, ξηρός––σέκος (ξερός, άναυδος, στον τόπο=νεκρός)

ascendo: ανεβαίνω––ασανσέρ

arma: όπλα––άρματα, αρματολός (υπάρχει στα σχόλια του μαθ. 16)

piscatorius: ψαράδικος––πισίνα

ianua: πόρτα––Ιανουάριος

*vinco: νικώ––Βίκτωρ, Βικτωρία (κύρια ονόματα)

*oculus: μάτι––τα κιάλια

*bene: καλά––το μπόνους, η μπουνάτσα (η καλοκαιρία)

*pars: το μέρος––η πάρτη (ο εαυτός μου, τα προσωπικά μου συμφέροντα), το πάρτι, η παρτίδα, η παρτιτούρα

Μάθημα 25.

arbor: δέντρο–– το άλμπουρο (το κατάρτι)

muri: τα τείχη––το μουράγιο (προκυμαία, χτιστό τμήμα λιμανιού)

extremus:  έσχατος––εξτρεμισμός

 

Μάθημα 26.

minor: μικρότερος––μίνι, μινόρε

festivus: πρόσχαρος––φεστιβάλ

constantia: σταθερότητα––Κωνσταντίνος

patientia: υπομονή––πασιέντσα

*studiose: με επιμέλεια––στούντιο

*vita: ζωή––η βιταμίνη

 

Μάθημα 27.

minor: μικρότερος––μίνι, μινόρε (υπάρχει στα ετυμολογικά του μαθ. 26)

sonorus: ηχηρός––σονάτα (είδος μουσικής σύνθεσης), σονέτο (λυρικό ποίημα)

durus: σκληρός––ντούρος (σκληρός, αυτός που δε λυγίζει εύκολα)

pomum: καρπός––πόμολο

 

Μάθημα 28.

notus: γνωστός––η νότα

custodia: φρουρά, φυλακή––κουστωδία (επίσημη συνοδεία αστυνομικών ή στρατιωτικών)

*homo: άνθρωπος––ουμανισμός (ανθρωπισμός)

*servus: δούλος, υπηρέτης––σερβιτόρος, σερβίρω

*summus: ύψιστος, ανώτατος, ολόκληρος––η σούμα (το σύνολο)

 

Μάθημα 29.

*homo: άνθρωπος––ουμανισμός (ανθρωπισμός)

instituo: διδάσκω––ινστιτούτο (μορφωτικό––πολιτιστικό ίδρυμα)

milia/mille: χίλια, η χιλιάδα––(το) μίλι

sutor: παπουτσής (αυτός που ράβει υποδήματα––(κο)στούμι

opera: εργασία, κόπος––όπερα, οπερέτα (μουσικά είδη)

doceo: διδάσκω––ντοκουμέντο

 

Μάθημα 30.

luxuria: πολυτέλεια––το λούσο (εντυπωσιακό ρούχο ή είδος καλλωπισμού)

familia: οικογένεια––φαμίλια

honor/s: η τιμή––(το) ονόρε

*res: πράγμα––ρεαλισμός

 

Μάθημα 31.

congredior: συγκρούομαι, συγκεντρώνομαι, συνέρχομαι––κογκρέσο (συνέλευση)

*castra: στρατόπεδο (castrum: φρούριο)––κάστρο,

opera (+ γενική): με τις ενέργειες κάποιου––όπερα, οπερέτα (μουσικά είδη)

*(per)moveo: (παρα)κινώ––το μοτίβο (ρυθμική μουσική ιδέα, επαναλαμβανόμενο εικαστικό ή λογοτεχνικό θέμα), το μοτέρ (η μηχανή), το μοτοποδήλατο, η μοτοσικλέτα κ.ο.κ.

Μάθημα 32.

vetustas: αρχαιότητα––βετεράνος

*colo (colui - cultum - colere 3): καλλιεργώ––κουλτούρα

*conformo: διαμορφώνω––κονφορμισμός ή κομφορμισμός (συμβατισμός)

*liber: το βιβλίο––το λιμπρέτο (το κείμενο όπερας ή άλλου μουσικού έργου)

*imitor: μιμούμαι––ιμιτασιόν (η απομίμηση - και ως επίθετο)

*fortis: δυνατός, γενναίος––το φόρτε (το δυνατό σημείο κάποιου)

 

Μάθημα 33.

*libido: πάθος––η λίμπιντο (η ερωτική ορμή)

propago: αφήνω απογόνους––προπαγάνδα

sano: θεραπεύω––το σανατόριο (θεραπευτικό ίδρυμα)

 

Μάθημα 34.

forte: τυχαία, ίσως/fortuna: τύχη––φουρτούνα

*dux: αρχηγός––δούκας, δουκάτο

*templum: το ιερό, ο ναός––το τέμπλο (το εικονοστάσιο μεταξύ αγίου βήματος και κυρίως ναού στις εκκλησίες)

 

Μάθημα 35.

*miseror: θρηνώ, λυπάμαι κάποιον––μιζέρια/μίζερος

*plebs και plebes: οι πληβείοι––η πλέμπα, η πλεμπάγια (ο όχλος)

*curo: φροντίζω––η κούρα (η φροντίδα), κουράρω

*mercenarius: μισθωτός εργάτης––ο μερκαντιλισμός (εμποροκρατία, οικονομικό σύστημα)

 

Μάθημα 36.

scamnum: το σκαμνί––σκαμνί

solvo: λύνω––σβέλτος

*maximus: μέγιστος––το μάξι (μακρύ φόρεμα), ο μαξιμαλισμός (η προβολή αιτημάτων στο υπέρτατο όριο), ο Μάξιμος (κύριο όνομα)

*mitto: στέλνω––ο κομισάριος (επίτροπος), ο μισιονάριος (ο ιεραπόστολος της καθολικής εκκλησίας)

*impero: διατάζω––ο ιμπεριαλισμός (τάση για εδαφική επέκταση ή κατάκτηση)

 

Μάθημα 37.

casus: τυχαίο ή απροσδόκητο περιστατικό––(το) κάζο (ζημιά, πάθημα, στραπάτσο)

*miseror: λυπάμαι––μιζέρια, μίζερος

*miser: δυστυχής––μιζέρια, μίζερος

natura: η φύση––νατουραλισμός (αισθητικό κίνημα)

*servus: δούλος, υπηρέτης––σερβιτόρος, σερβίρω

*populus: ο λαός––το πόπολο (ο λαός υποτιμητικά), ποπ (κάτι δημοφιλές, για το ευρύ κοινό, εμπορική μουσική), Ποπ Αρτ κ.ο.κ.

*res: πράγμα––ρεαλισμός

*furor: η μανία––φουριόζος, η φούρια (η πιεστική βιασύνη)

*victor: ο νικητής, victoria: η νίκη––Βίκτωρ, Βικτωρία (κύρια ονόματα)

*pugno: μάχομαι––η μπουνιά

Μάθημα 38.

natura: η φύση––νατουραλισμός (αισθητικό κίνημα)

*mos: έθιμο, ήθος––αμοραλιστής, αμοραλισμός

*res: πράγμα, η πραγματικότητα––ρεαλισμός

*mora: η καθυστέρηση––το μορατόριουμ (συμφωνία για αναστολή προκλητικών ενεργειών μεταξύ κρατών)

*morior (σουπίνο mortuum): πεθαίνω––ο μόρτης (ο μάγκας, ο αλήτης)

 

Μάθημα 39.

premo: πιέζω––η πρέσα, πρεσάρω

materia: ύλη––ματεριαλισμός (υλισμός)

miles: στρατιώτης––μιλιταρισμός (υπάρχει στο μάθημα 16 αναφορικά με το militaris)

minus: λιγότερο–– το μίνι, μινόρε (υπάρχει στα ετυμολογικά του μαθ. 26 αναφορικά με το minor)

*res: πράγμα, η πραγματικότητα––ρεαλισμός

*virtus: αρετή, χάρισμα––βιρτουόζος (δεξιοτέχνης)

*fortuna: τύχη––φουρτούνα

*ago: κάνω, οδηγώ––ο ακτιβισμός (έντονες μορφές αγώνα για την επίτευξη στόχων), ακτιβιστής

*imperator: στρατηγός–– ο ιμπεριαλισμός, ιμπεριαλιστής

*optimus: άριστος––ο οπτιμισμός (στάση ζωής που προσδοκά καλή εξέλιξη των πραγμάτων)

 

Μάθημα 40.

armatus: οπλισμένος––άρματα, αρματολός (υπάρχει στο μάθημα 16 αναφορικά με το arma)

solus: μόνος–– (το) σόλο

conservo: σώζω––κονσέρβα

celeriter: γρήγορα––ο κέλητας (γρήγορο άλογο)

miles: στρατιώτης––μιλιταρισμός (υπάρχει στο μάθημα 16 αναφορικά με το militaris)

*res: πράγμα––ρεαλισμός

 

Μάθημα 41.

antiquus: αρχαίος––η αντίκα

*antiquitas: η αρχαιότητα––η αντίκα

pectus: στήθος––(το) πέτο

*homo: άνθρωπος––ουμανισμός (ανθρωπισμός)

*bonus: καλός––το μπόνους, η μπουνάτσα (η καλοκαιρία)

*verbum: ο λόγος––ο βερμπαλισμός (η χρήση εντυπωσιακών εκφραστικών σχημάτων), ο βερμπαλιστής

*intelligo/intellego: καταλαβαίνω––η ιντελιγκέντσια (η ιδιαίτερη ομάδα των διανοουμένων)

*colo (colui - cultum - colere 3): καλλιεργώ––κουλτούρα

*placeo: αρέσω––το πλασέμπο (εικονικό φάρμακο που παράγει στον ασθενή την αυθυποβολή της βελτίωσης της κατάστασής του)

 

Μάθημα 42.

*castra: στρατόπεδο (castrum: φρούριο)––κάστρο, οχυρό

*regie: με τρόπο τυραννικό/βασιλικό––ο ρήγας (βασιλιάς)

*intelligo: καταλαβαίνω––η ιντελιγκέντσια (η ιδιαίτερη ομάδα των διανοουμένων)

 

Μάθημα 43.

*castra: στρατόπεδο (castrum: φρούριο)––κάστρο, οχυρό

finis: τέλος, όριο––φινάλε

cado: πέφτω ––(το) κάζο (ζημιά, πάθημα, στραπάτσο)

*miser: δυστυχής––μιζέρια, μίζερος

*succurrit: έρχεται κάτι στο μυαλό––curro: τρέχω––η κούρσα (αγώνας ταχύτητας, το τρέξιμο), ο κούριερ (ο ταχυδιανομέας)

*futurus -a -um: μετοχή μέλλοντα του sum––φουτουριστικός, φουτουρισμός

*servitus: δουλεία––σερβιτόρος, σερβίρω

finis: τέλος, όριο––το φινάλε

patior: ανέχομαι, υπομένω––η πασιέντσα

*vita: ζωή––η βιταμίνη

 

Μάθημα 44.

cado: πέφτω––(το) κάζο (ζημιά, πάθημα, στραπάτσο) (υπάρχει στα σχόλια του μαθήματος 43)

forte: τυχαία, ίσως/fortuna: τύχη––φουρτούνα

*colo (colui – cultum – colere 3): καλλιεργώ––κουλτούρα

tempus: ο χρόνος––το τέμπο (ο ρυθμός)

*intelligo: καταλαβαίνω––η ιντελιγκέντσια (η ιδιαίτερη ομάδα των διανοουμένων)

*vita: ζωή––η βιταμίνη

 

Μάθημα 45.

*castra: στρατόπεδο (castrum: φρούριο)––κάστρο, οχυρό

celeriter: γρήγορα––ο κέλητας (γρήγορο άλογο)

casus: τυχαίο ή απροσδόκητο περιστατικό––(το) κάζο (ζημιά, πάθημα, στραπάτσο) (υπάρχει στα σχόλια του μαθ. 37)

miles: στρατιώτης––μιλιταρισμός (υπάρχει στο μάθημα 16 αναφορικά με το militaris)

*curo: φροντίζω––η κούρα (η φροντίδα), κουράρω

*mitto (σουπίνο missum): στέλνω––κομισάριος (επίτροπος), μισιονάριος (ιεραπόστολος καθολικής εκκλησίας)

*res: πράγμα––ρεαλισμός

 

Μάθημα 46.

*communis: κοινός––κομουνισμός (υπάρχει στα σχόλια του μαθ. 17)

natura: η φύση––νατουραλισμός (αισθητικό κίνημα) (υπάρχει στα σχόλια του μαθ. 38)

*res publica: η πολιτεία, η δημοκρατία––ρεπουμπλικάνοι (πολιτικό κόμμα των ΗΠΑ)

*rego: κατευθύνω, κυβερνώ––ο ρήγας (ο βασιλιάς)

*pars: το μέρος––η πάρτη (ο εαυτός μου, τα προσωπικά μου συμφέροντα), το πάρτι, η παρτίδα, η παρτιτούρα

cado: πέφτω––(το) κάζο (ζημιά, πάθημα, στραπάτσο) (υπάρχει στα σχόλια του μαθ. 37)

*decet: αρμόζει––το ντεκόρ

*homo: άνθρωπος––ουμανισμός (ανθρωπισμός)

*bonus: καλός––το μπόνους, η μπουνάτσα (η καλοκαιρία)

 

Μάθημα 47.

vestis: φόρεμα––βεστιάριο

tempus: ο χρόνος––το τέμπο (ο ρυθμός)

(ex)traho: τραβάω (έξω)––το τρακτέρ

*video: βλέπω––το βίντεο

 

Μάθημα 48.

albus: λευκός––(το) άλμπουμ

instinguo (σουπίνο instinctum): παρορμώ, κατευθύνω–– το ένστικτο

durus: σκληρός––ντούρος (σκληρός, αυτός που δε λυγίζει)

*pulchritudo: η ομορφιά––Πουλχερία (κύριο όνομα)

*impero: διατάζω––ο ιμπεριαλισμός (τάση για εδαφική επέκταση ή κατάκτηση)

miles: στρατιώτης––μιλιταρισμός (υπάρχει στο μάθημα 16 αναφορικά με το militaris)

doceo: διδάσκω––ντοκουμέντο

*video: βλέπω––το βίντεο

*servus: δούλος, υπηρέτης––σερβιτόρος, σερβίρω

 

Μάθημα 49.

*forte: τυχαία, ίσως/fortuna: τύχη––φουρτούνα

*ferrum: σίδηρος––η φεριτίνη (πρωτεΐνη που ρυθμίζει τον σίδηρο του οργανισμού)

*officium: καθήκον, έργο––το οφίκιο ή οφίτσιο (τίτλος, αξίωμα)

*factum: πράξη––ντεφάκτο (εκ των πραγμάτων, στην πράξη)

 

Μάθημα 50.

solus: μόνος––(το) σόλο (υπάρχει στα σχόλια του μαθ. 40)

*mitto (σουπίνο missum): στέλνω––κομισάριος (επίτροπος), μισιονάριος (ιεραπόστολος καθολικής εκκλησίας)

*placet: αρέσει––το πλασέμπο (εικονικό φάρμακο που παράγει στον ασθενή την αυθυποβολή της βελτίωσης της κατάστασής του)

*imperium: εξουσία––ο ιμπεριαλισμός (τάση για εδαφική επέκταση ή κατάκτηση)

*magistra: η δασκάλα, η σύμβουλος––ο μάγιστρος (ανώτατο αξίωμα στην ύστερη ρωμαϊκή και βυζαντινή περίοδο)

Πηγή:

https://www.minedu.gov.gr/lykeio-2/didaktea-exet-yli-lyk/62816-19-09-25-odigies-didaskalias-latinikon-genikou-lykeiou-gia-to-sxoliko-etos-2025-2026

Αρχίζουν πάλι τα καθημερινά live μας στο Tiktok! Συντονιστείτε στις 22:00!

Από σήμερα θα λέμε μαζί και πάλι καθημερινά

το "σ' αγαπώ" στον πονεμένο εαυτό μας...

Θα αγκαλιάζουμε, θα φροντίζουμε και θα απαλύνουμε μαζί

τις πληγές μας...

Θα φροντίζουμε καθημερινά τους ανθρώπους μας

και θα τους το δείχνουμε έμπρακτα!

Δεν γνωρίζει κανείς

τι μας ξημερώνει το αύριο...

Ας μη χάνουμε άλλο στιγμές...

Από σήμερα αρχίζει ένας νέος κύκλος αυτοφροντίδας,

αγάπης και αλληλοκατανόησης...

Ας είμαστε λίγο πιο ανθρώπινοι και πιο συγκαταβατικοί

στα λάθη και στις αδυναμίες τις δικές μας,

αλλά και των γύρω ανθρώπων μας...

Μας αξίζει να μας αγαπήσουμε και να θεραπεύσουμε

όλα τα πληγωμένα και "σπασμένα" κομμάτια του παρελθόντος μας ...

Μπορούμε... Και θα το κάνουμε...

Από σήμερα θα σας δείχνω καθημερινά στα live μας

ΠΟΣΟ πολύ σας αγαπώ και σας σκέφτομαι...

Καμία στιγμή λοιπόν χαμένη ...

Promise!🫂❤

#εδώ_για_σένα

Θα γίνουν οι μαθητές σκλάβοι των αλγορίθμων; 

– Διάλογος στο «Β»

Δύο κορυφαίες φωνές στη σχέση Εκπαίδευσης και Τεχνητής Νοημοσύνης, ο Αντρέας Σλάιχερ και ο Γουέιν Χολμς, μιλούν για τη χρήση της AI στα σχολεία. Που συμφωνούν και που διαφωνούν;

Σε αυτόν τον διάλογο για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) και την Εκπαίδευση συναντώνται δύο από τις πιο έγκυρες φωνές του πεδίου: ο Αντρέας Σλάιχερ, διευθυντής Εκπαίδευσης και Δεξιοτήτων στον ΟΟΣΑ και αρχιτέκτονας της PISA, του διεθνούς «καθρέφτη» των συστημάτων σχολικής εκπαίδευσης, και ο Γουέιν Χολμς, καθηγητής στο UCL και κάτοχος έδρας UNESCO στην Ηθική της ΤΝ και Εκπαίδευσης στο Διεθνές Ερευνητικό Κέντρο για την ΤΝ (IRCAI).

Η συζήτηση αποκτά ειδικό βάρος καθώς ο ΟΟΣΑ ετοιμάζει για το 2029 μια νέα αξιολόγηση στο πλαίσιο της PISA, η οποία θα εξετάσει κατά πόσο οι μαθητές θα έχουν ευκαιρίες να μάθουν να εμπλέκονται ενεργά και κριτικά σε έναν κόσμο όπου η παραγωγή, η συμμετοχή και η κοινωνική δικτύωση θα διαμεσολαβούνται όλο και περισσότερο από ψηφιακά μέσα και εργαλεία ΤΝ.

Aντρέας Σλάιχερ: «Η συζήτηση για τον ρόλο της ΤΝ στην εκπαίδευση εξαρτάται από τη θεώρησή μας για τη βασική αποστολή της ίδιας της εκπαίδευσης. Αν αυτή αφορά κυρίως τη μετάδοση γνώσεων, τότε το σχολείο πιθανώς να μην είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικός θεσμός στον κόσμο της ΤΝ. Αν όμως δούμε την εκπαίδευση ως κοινωνικό και σχεσιακό εγχείρημα, τότε το σχολείο ίσως αποδειχθεί ακόμη πιο σημαντικό στο μέλλον, γιατί εκεί θα συναντάς ανθρώπους που σκέφτονται και εργάζονται διαφορετικά από εσένα, κάτι που στον ψηφιακό κόσμο γίνεται όλο και δυσκολότερα. Είμαι σίγουρος ότι θα έχουμε πολύ καλούς λόγους να διατηρήσουμε θεσμούς όπως τα σχολεία. Η ποιότητα της σχέσης μαθητή – εκπαιδευτικού είναι κάτι πολύτιμο για την ανθρωπότητα».

Γουέιν Χολμς: «Συμφωνώ απολύτως. Oμως με ανησυχεί ότι όσα συμβαίνουν δεν κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση. Στις ομιλίες μου διακρίνω ανάμεσα στον ρόλο της ΤΝ στην εκπαίδευση, για παράδειγμα τη χρήση εργαλείων στην τάξη, και στη μάθηση για την ΤΝ. Οι υπεύθυνοι πολιτικής υιοθετούν και τα δύο, αλλά τα βλέπουν ως δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Και αυτό είναι περίεργο. Eνα μεγάλο μέρος της προσπάθειας γύρω από τον αλφαβητισμό ΤΝ είναι υπερβολικά εργαλειακό: να μάθουν οι νέοι πώς “λειτουργεί” η ΤΝ (η τεχνολογική διάσταση) ώστε να τη χρησιμοποιούν “υπεύθυνα” (η πρακτική διάσταση). Δεν λέω ότι αυτά δεν είναι σημαντικά, αλλά λείπει η ανθρώπινη διάσταση, ο αντίκτυπος της ΤΝ σε όλους μας, στις σχέσεις εκπαιδευτικών – μαθητών, στα ανθρώπινα δικαιώματα, στα δικαιώματα του παιδιού, στο περιβάλλον. Σχεδόν σε όλες τις προσεγγίσεις απουσιάζει μια βαθιά κριτική ματιά στην ανθρώπινη διάσταση».

Α.Σ.: «Κατά μία έννοια, είναι όπως πριν από χίλια χρόνια, όταν μπορούσες να μιλήσεις για τον στυλογράφο και τη λογοτεχνία – δύο εντελώς διαφορετικές αφηγήσεις. Η ΤΝ έχει τεράστια δυναμική να μεταμορφώσει τη μάθηση, να την κάνει πιο στοχευμένη και πιο προσαρμοστική. Εχουμε πολλά καλά και κακά παραδείγματα. Το ερώτημα είναι αν η ΤΝ θα μας κάνει γνωσιακά και συναισθηματικά ανώριμους, σκλάβους των αλγορίθμων ή θα μας ενδυναμώσει να λαμβάνουμε ηθικές αποφάσεις, να συνεργαζόμαστε καλύτερα και να είμαστε λιγότερο προκατειλημμένοι. Η ΤΝ δεν είναι μαγική δύναμη αλλά ένας απίστευτος επιταχυντής. Μπορεί να ενδυναμώσει τους εκπαιδευτικούς να κατανοούν πώς μαθαίνουν μαθητές με διαφορετικά ατομικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά ή να τους κάνει σκλάβους προκατασκευασμένων σχεδίων μαθήματος. Μπορεί να κάνει τη μάθηση πολύ πιο ισότιμη – όσα είναι πλέον δυνατά για μαθητές με ειδικές ανάγκες είναι εντυπωσιακά – και ταυτόχρονα να εντείνει σχεδόν κάθε μορφή ανισότητας. Μπορεί να αμβλύνει τις μεροληψίες μας μέσω καλύτερων δεδομένων, αλλά μπορεί επίσης να τις ενισχύσει και παγιώσει. Μπορεί να καταρρίψει γεωγραφικά, γλωσσικά και πολιτισμικά σύνορα, αλλά και να μας εγκλωβίσει σε θαλάμους αντήχησης. Το πώς θα εξελιχθεί όλο αυτό εξαρτάται από τις δικές μας αποφάσεις».

Γ.Χ.: «Συμφωνώ, αλλά δεν είμαι τόσο πεπεισμένος για τις λεγόμενες ευκαιρίες, διότι εδώ και πάνω από μία δεκαετία έρευνας δεν τις έχω δει. Υπάρχουν μερικές χρήσιμες εφαρμογές για άτομα με ειδικές ανάγκες, αλλά στην εκπαίδευση γενικότερα δεν έχω δει ανεξάρτητα στοιχεία μεγάλης κλίμακας για την αποτελεσματικότητα, την ασφάλεια ή τον θετικό αντίκτυπο αυτών των εργαλείων στην τάξη. Ναι, υπάρχουν χιλιάδες μελέτες, αλλά συνήθως γίνονται από τους ερευνητές που ανέπτυξαν τα εργαλεία ή από τις εταιρείες που τα κατέχουν. Πολλοί ισχυρισμοί παραμένουν στο στάδιο της εικασίας· η βολική λέξη “δυναμική” χρησιμοποιείται αδιακρίτως. Τα περισσότερα πράγματα έχουν δυναμική – το να το λες δεν σημαίνει και πολλά. Ακούμε επίσης ότι η αυξανόμενη χρήση της ΤΝ στην εκπαίδευση επιδεινώνει το ψηφιακό χάσμα. Αυτό ισχύει, αλλά κάτι πιο ανησυχητικό συμβαίνει: το χάσμα αντιστρέφεται. Ενώ οι νέοι από υψηλότερα κοινωνικο-οικονομικά στρώματα συνεχίζουν να έχουν πρόσβαση σε ανθρώπους-δασκάλους, πολλοί μη προνομιούχοι, ειδικά στον Παγκόσμιο Νότο ή σε αναπτυσσόμενες χώρες, αναγκάζονται να τα βγάζουν πέρα μόνο με υπολογιστές. Αυτό είναι ανεπαρκές. Το παιδικό δικαίωμα στην εκπαίδευση έχει εδώ και χρόνια επεκταθεί σε δικαίωμα στην ποιοτική εκπαίδευση. Και ενώ τα εργαλεία ΤΝ μπορεί να διασφαλίζουν ότι κάποια παιδιά εμπλέκονται σε εκπαιδευτικές δραστηριότητες, αυτό απέχει πολύ από το να το ονομάζουμε πρόσβαση σε ποιοτική εκπαίδευση. Η εκπαίδευση είναι σχέσεις, συνεργασία, συζήτηση, αντιπαράθεση και αλληλοϋποστήριξη. Εχω βρεθεί σε πολλές τάξεις με 30 λάπτοπ και 30 παιδιά που αγνοούν το ένα το άλλο και τον δάσκαλο. Χρειαζόμαστε μια πιο λεπτομερή και τεκμηριωμένη προσέγγιση. Είμαι όλος αφτιά να ακούσω όχι εικασίες αλλά χειροπιαστά στοιχεία».

Α.Σ.: «Θα δώσω δύο παραδείγματα που με έκαναν να πιστέψω στη δυναμική της ΤΝ. Στη Σανγκάη εκπαιδευτικοί χρησιμοποίησαν εργαλεία ΤΝ για να “παρατηρούν” την τάξη τους. Η πρώτη σκέψη είναι “φρίκη, μπήκε ο Μεγάλος Αδελφός στην αίθουσα”. Ομως οι εκπαιδευτικοί που το σχεδίασαν μου είπαν: “Παλιά, όταν έμπαινε ο διευθυντής στην αίθουσα, έπρεπε να δίνουμε “παράσταση”. Τώρα, μετά από κάθε μάθημα, μπορούμε να είμαστε οι εαυτοί μας, να παίρνουμε αναλύσεις των αλληλεπιδράσεων με τους μαθητές”. Νιώθουν ότι έτσι λαμβάνουν καλύτερη ανατροφοδότηση. Δεύτερο παράδειγμα: ανίχνευση πρώιμων ενδείξεων κατάθλιψης μέσω ανάλυσης δεδομένων βιβλιοθηκών, τι είδους βιβλία διαβάζουν οι μαθητές, ώστε οι ειδικοί να παρεμβαίνουν νωρίτερα από οποιονδήποτε δάσκαλο ή ψυχολόγο. Συμφωνώ, όμως, Γουέιν. Οι άνθρωποι ανέκαθεν ήταν καλύτεροι στο να εφευρίσκουν νέα εργαλεία παρά να τα χρησιμοποιούν με σύνεση. Στοιχεία δείχνουν ότι οι δεξιότητες γραφής χειροτερεύουν όταν μαθητές και φοιτητές χρησιμοποιούν εργαλεία όπως το ChatGPT. Ρώτησέ τους να σου πουν τρία βασικά επιχειρήματα του κειμένου τους και το 80% δεν θα τα θυμάται. Το κρίσιμο, λοιπόν, είναι η πρωτοβουλία και η αυτενέργεια. Είναι οι εκπαιδευτικοί χρήστες ή σχεδιαστές αυτών των τεχνολογιών; Τις χρησιμοποιούν για να επεκτείνουν τα παιδαγωγικά τους εργαλεία ή γίνονται πελάτες; Στον χώρο της ιατρικής θα σκανδαλίζονταν με ό,τι κάνουμε στην εκπαίδευση: βγάζουμε τα εργαλεία πρώτα και μετά λέμε “ας δούμε τι θα γίνει”. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι η αποδοτικότητα· είναι τι πρέπει να διδάσκουμε και να μαθαίνουμε στην εποχή της ΤΝ. Το ζητούμενο για την εκπαίδευση είναι να μας βοηθάει να γίνουμε κάτι περισσότερο από το άθροισμα απομονωμένων, αυτοματοποιήσιμων εργασιών. Μπροστά στην έκρηξη της ΤΝ η εκπαίδευση οφείλει να επανεστιάσει στις ανθρώπινες ικανότητες που δεν ανάγονται σε κώδικα, στην ικανότητά μας να πλοηγούμαστε στην πολυπλοκότητα, να ασκούμε ηθική κρίση υπό αβεβαιότητα, να δημιουργούμε κάτι πραγματικά καινούργιο. Αυτά δεν είναι αφηρημένες παιδαγωγικές έννοιες, είναι η ουσία της εκπαίδευσης, είναι οι πυλώνες πάνω στους οποίους χτίζουμε τις κοινωνίες μας. Και αν η εκπαίδευση δεν προστατεύσει με αποφασιστικότητα αυτές τις ανθρώπινες ικανότητες, η ΤΝ μπορεί να “σαρώσει” τα ίδια τα θεμέλια των κοινωνιών μας».

Γ.Χ.: «Η χρήση της τεχνολογίας μάς ωθεί να θέτουμε τέτοια ερωτήματα. Συμφωνώ ότι η αυτενέργεια είναι κλειδί για εκπαιδευτικούς και μαθητές, αλλά δεν λειτουργεί όταν οι άνθρωποι κινούνται σε γνωστικό κενό. Απαιτείται η υποστήριξη των εθνικών συστημάτων για να κατανοήσουμε τις τεχνολογικές και πρακτικές διαστάσεις της ΤΝ, αλλά κυρίως την ανθρώπινη διάστασή της. Υπάρχουν εκτεταμένες παρανοήσεις από μαθητές, εκπαιδευτικούς, υπευθύνους χάραξης πολιτικής και υπουργεία. Οροι και φράσεις όπως η ΤΝ “μαθαίνει” ή έχει “παραισθήσεις” υπονοούν ότι η ΤΝ είναι ικανότερη απ’ όσο πραγματικά είναι. Και αυτός ο ανθρωπομορφισμός είναι εσκεμμένος. Αν επισημάνεις στο ChatGPT ότι έκανε λάθος, θα απαντήσει: “Συγγνώμη, έχετε απόλυτο δίκιο”. Χρησιμοποιώ συχνά μια παρομοίωση από τη δεκαετία του ’50. Οι γιατροί συμβούλευαν τον κόσμο να καπνίζει για να καταπολεμήσει το άγχος. Σήμερα ζούμε κάτι παρόμοιο. Μπορεί οι εκπαιδευτικοί να βρίσκουν ενδιαφέροντα πράγματα να κάνουν με την ΤΝ, αλλά δεν κατανοούν ούτε την ανθρώπινη διάστασή της ούτε το ιστορικό και κοινωνικό της υπόβαθρο. Δεν κατανοούν ότι το ChatGPT εκπαιδεύτηκε και με εργασία ανθρώπων του Παγκόσμιου Νότου που υπέστησαν εκμετάλλευση με σοβαρές συνέπειας υγείας. Ούτε τον περιβαλλοντικό αντίκτυπο με την τεράστια κατανάλωση ενέργειας, νερού και τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου. Ενα εργαλείο ΤΝ μπορεί να φαίνεται χρήσιμο στην τάξη, αλλά δεν σημαίνει ότι είναι βιώσιμο ή ηθικό».

Α.Σ.: «Εχουμε την τάση να εκχωρούμε την αυτονομία μας με αντάλλαγμα την ευκολία. Τα βιομηχανικά ρομπότ πήραν δουλειές από τα χέρια μας, κάνοντας τη ζωή μας ευκολότερη. Με την ΤΝ διακινδυνεύουμε να εκχωρήσουμε ανθρώπινες ικανότητες. Ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι να γίνει η ΤΝ πιο “ανθρώπινη”, αλλά να εγκαταλείψουμε ανθρώπινες ποιότητες για να γίνουμε συμβατοί με τον τρόπο λειτουργίας της ΤΝ. Με το Google Maps χάσαμε την αίσθηση προσανατολισμού. Η καλλιέργεια πρωτοβουλίας είναι από τους σημαντικότερους ρόλους της εκπαίδευσης. Το σχολείο στο παρελθόν ήταν σε μεγάλο βαθμό μια υπόθεση συμμόρφωσης. Οι εκπαιδευτικοί σήμερα δεν αρκεί να είναι καλοί διδάσκοντες· χρειάζεται να είναι εξαιρετικοί προπονητές και μέντορες, δημιουργικοί σχεδιαστές καινοτόμων μαθησιακών περιβαλλόντων. Διαθέτουμε διεθνή στοιχεία για την υιοθέτηση της ΤΝ από εκπαιδευτικούς. Στις λεγόμενες χώρες υψηλής απόδοσης επικρατεί επιφυλακτικότητα. Η Ιαπωνία είναι ένα τέτοιο ακραίο παράδειγμα. Στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, αντίθετα, οι εκπαιδευτικοί εμφανίζονται πρόθυμοι να εντάξουν εργαλεία ΤΝ στην καθημερινότητά τους χωρίς να τους ενδιαφέρει ιδιαίτερα να γίνουν οι ίδιοι καλύτεροι εκπαιδευτικοί. Η ευκολία είναι πανίσχυρο κίνητρο. Ενα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα της PISA 2022 είναι η έντονα αρνητική σχέση μεταξύ χρήσης έξυπνων κινητών για ψυχαγωγία και των γνωσιακών, κοινωνικών και συναισθηματικών δεξιοτήτων των μαθητών. Δεν υπήρξε χώρα που να ξέφυγε από αυτό το μοτίβο».

Γ.Χ.: «Πίσω στην παρομοίωση με το κάπνισμα. Σήμερα ο κόσμος έχει αλλάξει και πολύ λιγότεροι άνθρωποι καπνίζουν επειδή κατανόησαν τις βλαβερές συνέπειες του καπνίσματος. Δεν λέω ότι η πληροφόρηση από μόνη της αρκεί, αλλά είναι θεμελιώδης. Για παράδειγμα, οι περισσότεροι εκπαιδευτικοί δεν αντιλαμβάνονται ότι η ΤΝ τυποποιεί τα πάντα. Από τη σκοπιά της δημιουργικότητας, ένας εκπαιδευτικός που χρησιμοποιεί το ChatGPT μπορεί να είναι πιο δημιουργικός από έναν εκπαιδευτικό χωρίς ChatGPT, οπότε καταλαβαίνω τον ενθουσιασμό σε ατομικό επίπεδο. Αλλά αν κάνουμε ένα βήμα πίσω και δούμε πώς λειτουργούν αυτές οι τεχνολογίες, θα καταλήξουμε με πανομοιότυπα, τυποποιημένα σχέδια μαθήματος».

Α.Σ.: «Η ΤΝ ενθαρρύνει τη συγκλίνουσα σκέψη, αλλά αποθαρρύνει την αποκλίνουσα, και αυτό μας αποανθρωποποιεί. Είμαστε εδώ για να δούμε τη μεγάλη εικόνα και να ρωτάμε ξανά και ξανά ποια και από πού θα προκύψει η επόμενη ιδέα, όχι να επαναλαμβάνουμε συσχετίσεις που υποδεικνύει ο αλγόριθμος. Στην τελευταία PISA βρήκαμε μια ασθενή σχέση ανάμεσα στο μέγεθος τάξης, τις δαπάνες ανά μαθητή ή τις ώρες διδασκαλίας με την ποιότητα των μαθησιακών αποτελεσμάτων. Ο ισχυρότερος προγνωστικός δείκτης ήταν αυτό που οι μαθητές αντιλαμβάνονται ως σχέση με τον δάσκαλό τους. Η αγαπημένη μου ερώτηση: “Αν επισκεπτόσασταν το σχολείο σας μετά από τρία χρόνια, πιστεύετε ότι ο δάσκαλός σας θα χαιρόταν να σας δει;”. Οσοι απαντούν “ναι” είναι πιο αισιόδοξοι, ενδιαφέρονται περισσότερο για τη μάθηση. Οσοι απαντούν “όχι” κάνουν απλώς τα ελάχιστα που απαιτεί το σύστημα. Οταν η ΤΝ “βαθμολογεί” για εσένα, δεν γνωρίζεις πλέον τι κατανοεί ή δεν κατανοεί ο μαθητής σου. Οι εκπαιδευτικοί γίνονται χειριστές ενός συστήματος αντί για σχεδιαστές του μαθησιακού πλαισίου. Ικανοί δάσκαλοι, όμως, μπορούν να αξιοποιήσουν τα εργαλεία για να βελτιώσουν τις δεξιότητές τους – πολλά εξαρτώνται από την ενεργό συμμετοχή τους στον σχεδιασμό του σχολείου και των τεχνολογιών του μέλλοντος. Η βιομηχανοποίηση της εκπαίδευσης έχει προκαλέσει πολλά προβλήματα, την επίλυση των οποίων τώρα αναθέτουμε στην ΤΝ. Εχουμε κάνει τον χώρο της εκπαίδευσης υπερβολικά φιλόξενο για την ΤΝ. Οφείλουμε να αναρωτηθούμε, ίσως περισσότερο από ποτέ άλλοτε, τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος».

Γ.Χ.: «Ηταν πραγματικά μια απολαυστική συζήτηση διότι υπήρξε περισσότερη συμφωνία απ’ ό,τι αρχικά ανέμενα».

Α.Σ.: «Κι εγώ τη χάρηκα και συμφωνώ με πολλά από όσα συζητήσαμε».

Γ.Χ.: «Εξακολουθώ, όμως, να πιστεύω ότι έχουμε πολύ δρόμο μπροστά μας. Οι εκπαιδευτικοί βρίσκονται σε αδιέξοδο. Το ίδιο και τα πανεπιστήμια. Το πανεπιστήμιό μου εισήγαγε ένα νέο σύστημα εσωτερικής αξιολόγησης ώστε το 50% να γίνει “ανθεκτικό στην ΤΝ”, χωρίς να γνωρίζει κανείς τι σημαίνει αυτό. Χρειαζόμαστε, λοιπόν, περισσότερες συζητήσεις σαν κι αυτή, με έμφαση σε λιγότερο προφανείς πτυχές, τις επιπτώσεις στα ανθρώπινα δικαιώματα, στο περιβάλλον, στην ανθεκτικότητα. Υπάρχουν ήδη αυξανόμενες ενδείξεις ότι οι νέοι γίνονται όλο και πιο εξαρτημένοι από τέτοια εργαλεία, ενώ η χρήση της παραγωγικής ΤΝ υπονομεύει τη μάθηση».

l
Ο κ. Αντρέας Σλάιχερ είναι διευθυντής Εκπαίδευσης και Δεξιοτήτων στον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης.
l
Ο κ. Γουέιν Χολμς είναι καθηγητής Κριτικών Σπουδών ΤΝ και Εκπαίδευσης στο University College London και κάτοχος Εδρας UNESCO στην Ηθική της ΤΝ και της Εκπαίδευσης στο Διεθνές Ερευνητικό Κέντρο για την ΤΝ (IRCAI).

→ Τη συζήτηση συντόνισε και επιμελήθηκε ο Aγγελος Αλεξόπουλος.

Πηγή:

https://www.tovima.gr/print/politics/tha-ginoun-oi-mathites-sklavoi-ton-algorithmon/

ΤΝ και Εκπαιδευτική Πολιτική

Επιβεβλημένο είναι να διαμορφώσουμε ένα πρόγραμμα σπουδών Φιλοσοφίας της Τεχνολογίας για τα σχολεία και τα πανεπιστήμια, που θα προσδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στο επίμαχο ζήτημα της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) είναι πιθανώς η μεγαλύτερη επανάσταση του 21ου αιώνα. Διανύει ομολογουμένως στις μέρες μας ένα πρώτο «νηπιακό» στάδιο, αλλά στα αμέσως επόμενα χρόνια και ιδίως στις ερχόμενες δεκαετίες θα πολλαπλασιάσει σε απροσμέτρητο βαθμό τις δυνατότητές της. Θα πληθύνουν επομένως τόσο οι ευκαιρίες όσο και οι απειλές που ταυτόχρονα επωάζει – τις οποίες στο εγγύς μέλλον θα κληθούν να αντιμετωπίσουν οι αυριανοί ενήλικοι, ήτοι οι σημερινοί έφηβοι.

Το πώς θα τιθασεύσουμε την πρωτόγνωρη όσο και κολοσσιαία ισχύ αυτής της κατά τα άλλα συναρπαστικής τεχνολογίας, δηλαδή το ποια θα είναι η Ηθική (με άλλα λόγια η Φιλοσοφία) της ΤΝ, είναι ένα από τα πλέον φλέγοντα ζητήματα του καιρού μας. Ως εκ τούτου αυτή θα καταστεί αναπόδραστα ένα από τα κεντρικά αντικείμενα διδασκαλίας, το οποίο οφείλουν οι χαράσσοντες την εκπαιδευτική πολιτική να διαμορφώσουν με τη δέουσα προσοχή.

Η εκπαίδευση ειδικότερα είναι η σημαντικότερη κρηπίδα πάνω στην οποία θα εδραιώσουμε τόσο τις πολλαπλές ωφέλειες που αναδύονται μέσα από τον κοινωνικό μετασχηματισμό που επιφέρει η έλευση της ΤΝ όσο και εκείνες τις ενδεδειγμένες άμυνες που θα αποτρέψουν τις διαγραφόμενες οδυνηρές τεχνολογικές παρεκτροπές. Κατά τη γνώμη μας, και μάλιστα έχοντας λάβει υπόψη τις δύο προηγούμενες συναφείς επιφυλλίδες μας που δημοσιεύθηκαν σε τούτη τη στήλη, τρεις είναι οι βασικοί άξονες δράσης αλλά και προβληματισμού στους οποίους κάθε μακρόπνοη και συγκροτημένη εκπαιδευτική στρατηγική οφείλει πλέον να επικεντρώνεται:

Πρώτον, εκπαίδευση στη χρήση της ΤΝ: Η πολιτεία καλείται να μεριμνήσει ώστε να εκπαιδευθούν οι πολίτες αναφορικά με τη σωστή εφαρμογή της ΤΝ σε όλες τις βαθμίδες της παιδείας – από την πρωτοβάθμια και τη δευτεροβάθμια μέχρι την τριτοβάθμια και την εκπαίδευση ενηλίκων. Τα κράτη που δεν θα κινηθούν προς αυτή την κατεύθυνση εκ των πραγμάτων θα μείνουν ουραγοί πολιτιστικά, οικονομικά, επιστημονικά και στρατιωτικά. Το να επιλέξει να μην επενδύσει ένα κράτος στη βέλτιστη αξιοποίηση της ΤΝ θα μοιάζει με τη στείρα άρνηση μιας οργανωμένης πολιτείας να επενδύσει στη χρήση του ηλεκτρισμού πριν από μία και πλέον εκατονταετία.

Δεύτερον, εξοικείωση με τις λεγόμενες ήπιες δεξιότητες: Σύμφωνα με όλες τις παιδαγωγικές έρευνες, επιτακτικό είναι η εκπαιδευτική πολιτική της εποχής μας να έχει ως αταλάντευτο στόχο να καλλιεργήσει στους μαθητές και στις μαθήτριες τις ήπιες δεξιότητες (soft skills) όπως η κριτική αντίληψη, η φαντασία, η δημιουργικότητα, η επικοινωνία, η συναισθηματική σταθερότητα, η ενσυναίσθηση, η υπευθυνότητα. Για ποιον λόγο όμως χρειαζόμαστε τις ήπιες δεξιότητες περισσότερο από ποτέ άλλοτε; Διότι απλούστατα η ΤΝ θα διεκπεραιώνει ολοένα και περισσότερο τις πιο πολλές από τις εργασίες που σήμερα εκτελούν οι άνθρωποι και παράλληλα θα μεταβάλλει αδιάλειπτα και δυναμικά την αγορά εργασίας. Τούτο σημαίνει ότι εφεξής η πλειονότητα των ατόμων δεν θα ασχολείται αποκλειστικά με μία και μόνη εξειδικευμένη εργασία κατά τη διάρκεια του βίου, καθώς συμβαίνει κατά κανόνα μέχρι σήμερα. Θα υπάρξει ανάγκη, αντιθέτως, οι περισσότεροι εργαζόμενοι να αλλάζουν τακτικά επαγγέλματα και άρα θα πρέπει να έχουν τα κατάλληλα εφόδια που απορρέουν από αυτές τις ήπιες δεξιότητες προκειμένου να προσαρμόζονται χωρίς δυσχέρειες σε μια ραγδαίως μεταβαλλόμενη αγορά εργασίας.

Τρίτον, δημιουργία ενός εκπαιδευτικού προγράμματος «Ηθικής της ΤΝ»: Ο άξονας αυτός δράσης και προβληματισμού, τον οποίο καλείται να διαμορφώσει η σύγχρονη εκπαιδευτική πολιτική απέναντι στο πολυδύναμο φαινόμενο της ΤΝ – και βεβαίως ο κρισιμότερος, κατά την άποψή μας, που μάλιστα αναλύεται σε βάθος στο πρόσφατο βιβλίο με τίτλο Φιλοσοφία της Τεχνητής Νοημοσύνης (Γ. Χατζηβασιλείου, εκδ. Διόπτρα, 2022) –, είναι ο ακόλουθος: Αμεση εκπόνηση ενός προγράμματος σπουδών στο πεδίο της Ηθικής της ΤΝ για τη δευτεροβάθμια και την τριτοβάθμια εκπαίδευση· με άλλα λόγια, υλοποίηση ενός επιμορφωτικού σχεδίου που θα ευαισθητοποιεί τις σύγχρονες γενιές όσον αφορά τους σοβαρούς κινδύνους που εκκολάπτει η φρενήρης ανάπτυξη της νέας τεχνολογίας.

Φέρ’ ειπείν, προσεγγίζουμε πια με καταιγιστικούς ρυθμούς το σημείο όπου τιτανικές μορφές ΤΝ, όπως η Τεχνητή Γενική Νοημοσύνη και η Τεχνητή Υπερνοημοσύνη, θα κάνουν την εμφάνισή τους, αλλά συνάμα ουδόλως γνωρίζουμε αν και πώς θα μπορέσουμε να ασκήσουμε επ’ αυτών τον οποιονδήποτε έλεγχο.

Η στρατιωτική χρήση τέτοιων προηγμένων τεχνολογιών εγείρει υπαρξιακά διλήμματα για την ανθρωπότητα, καθώς επίσης ο συνδυασμός ΤΝ και βιοτεχνολογίας – ο οποίος, πλην των άλλων, μας επιτρέπει να επενεργήσουμε δραστικά στο ανθρώπινο γονιδίωμα και δυνητικά να δημιουργήσουμε ίσως και νέα ανθρώπινα είδη σε βάθος χρόνου – θέτουν επί τάπητος κρισιμότατα ερωτήματα, όπως εάν είμαστε όντως εμείς σήμερα μία από τις τελευταίες γενιές στη μακραίωνη πορεία του Homo Sapiens.

Σκόπιμο επομένως είναι να κατανοήσουμε εγκαίρως το πόσο βαρυσήμαντες είναι όλες αυτές οι δυνατότητες της σύγχρονης τεχνολογίας (λ.χ., ΤΝ, πυρηνικά όπλα, κβαντικοί υπολογιστές, γενετική μηχανική, νανοτεχνολογία), οι οποίες δεν ήταν διαθέσιμες σε προγενέστερες ιστορικές περιόδους. Εμείς είμαστε τωόντι οι πρώτες γενιές στην ιστορία των 300.000 ετών του ανθρώπινου είδους που έχουμε την ευθύνη να διαχειριστούμε αυτές τις πλανητικού διαμετρήματος δυνάμεις και ευκαιρίες, αλλά και να αποκρούσουμε ολέθριες απειλές που πιθανότατα θα εκπηγάσουν από αυτήν ακριβώς την ιλιγγιώδη πρόοδο της τεχνολογίας.

Επιβεβλημένο συνεπώς είναι να διαμορφώσουμε ένα πρόγραμμα σπουδών Φιλοσοφίας της Τεχνολογίας για τα σχολεία και τα πανεπιστήμια, που θα προσδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στο επίμαχο ζήτημα της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Πρόσφορο κρίνεται ιδίως να αξιοποιηθεί χωρίς χρονοτριβή η Φιλοσοφία, αρχαία και σύγχρονη, στο πλαίσιο χάραξης της εκπαιδευτικής πολιτικής του μέλλοντος – όχι όμως ως μουσειακό έκθεμα του παρελθόντος, όπως συνήθως συμβαίνει, αλλά ως πρακτικό εργαλείο απόκτησης γνώσεων σχετικά με τις κρίσιμες υπαρξιακές και ηθικές προκλήσεις που θέτει ενώπιόν μας η υψηλή τεχνολογία του αιώνα μας.

*Ανδρέας Γ. Μαρκαντωνάτος είναι καθηγητής της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.
*Γιώργος Χατζηβασιλείου είναι διδάκτωρ Φιλοσοφίας, συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Πηγή:

https://www.tovima.gr/print/nees-epoxes/tn-kai-ekpaideytiki-politiki/

Ο καλύτερος φίλος μου, το GhatGPT

Τασούλα Καραϊσκάκη

09.11.2025 

Απόψεις

https://www.kathimerini.gr/opinion/563910439/o-kalyteros-filos-moy-to-ghatgpt/

Είναι εξάρτηση βαριά να δίνεις στη μηχανή την αξόδευτη αγάπη, ολισθηρή απόδραση από τα «στενά» της ζωής, ακόμη και αν περισσεύει γύρω η μοναξιά. Είναι λίγο έως πολύ το συμπέρασμα σχετικά πρόσφατης έρευνας για το συναισθηματικό δέσιμο των ανθρώπων με τα chatbots τεχνητής νοημοσύνης. Την έρευνα διενήργησαν το MIT Media Lab και η OpenAI, η «μητέρα» του τρίχρονου ChatGPT, που επιχειρεί να βελτιώσει τη συμπεριφορά του «παιδιού» της προς χρήστες οι οποίοι εκδηλώνουν αυτοκαταστροφικές τάσεις (1,2 εκατ. άτομα την εβδομάδα, όπως η ίδια δημοσιοποίησε προ ημερών), μετά τη διευκόλυνση που αυτό παρείχε στον 16χρονο Ανταμ Ρέιν από την Καλιφόρνια να αυτοκτονήσει. Διότι το chatbot δεν έχει συνείδηση, ούτε των λεγομένων του ευθύνη. Δεν κατανοεί τα ανθρώπινα, δεν γνωρίζει τι πάει να πει άγχος, άλγος, τραύμα, δεν έχει εσωτερική ζωή, και αν ξέρει πολύ καλά τι ακριβώς λέει, είναι διότι έχει εξασκηθεί –σε όγκους δεδομένων– να προβλέπει την επόμενη λέξη. Γράφει ή μιλάει όχι κατόπιν σκέψης, αλλά στατιστικά επεξεργασμένων εικασιών περί του λεξιλογικού στοιχείου που είναι πιθανόν να ακολουθήσει.

Παρά ταύτα, αν και όχι το 10% του παγκόσμιου πληθυσμού, δηλαδή τα 800 εκατομμύρια άτομα που χρησιμοποιούν το ChatGPT εβδομαδιαίως (και πολλά ακόμη το Gemini της Google, το Glaude της Anthropic και άλλα chatbots), αλλά ανησυχητικά μεγάλο κομμάτι τους περνάει τουλάχιστον μισή ώρα κάθε μέρα με τον ψηφιακό του σύντροφο, φίλο, δικό του «άνθρωπο». Τίποτα καινούργιο. Σαν τενεκεδένια ανθρωπάκια με αισθήματα βλέπαμε τα ρομποτάκια από την εμφάνισή τους το ’60. Ομως σήμερα το chatbot έχει μετατραπεί σε ψυχοθεραπευτή και σωτήρα. Θόλωσαν τα όρια ανάμεσα στον συμπαραστάτη και στο εργαλείο, είπαν οι ερευνητές· βαδίζουμε όλο και βαθύτερα σε αχαρτογράφητα ψυχολογικά εδάφη. Η συναισθηματική σχέση των ανθρώπων με τη μηχανή πλέον διαπερνά όλες τις διαστρώσεις της ύπαρξης. Οι χρήστες μιλούν στο chatbot για όσα απογειώνουν κι όσα καταπατούν τη ζωή τους, του ζητούν των βασάνων τους θεραπείες, του αποκαλύπτουν αβύσσους της ψυχής, τους εφιάλτες που τους ξυπνούν μες στη νύχτα, σκέψεις και φόβους παράλογους, γεννημένους από ακραία συμβεβηκότα της στιγμής, ιδέες παράδοξες που δεν τολμούν να μοιραστούν με τα αγαπημένα τους πρόσωπα. Μυστικά που εκείνο δεν βρίσκει τρομακτικά ή κοινότοπα. Δεν δυσανασχετεί με τις ίδιες εμμονικές ερωτήσεις των χρηστών του, δεν εκφράζει αμφιβολίες για τις αποφάσεις τους, δεν διαψεύδει, δεν κρίνει, δεν πληγώνει, δεν παραπονείται, δεν κουβαλά ουλές και μίση, είναι εχέμυθο, πάντα διαθέσιμο, με ανεξάντλητα αποθέματα προσοχής. Επικροτεί, χωρίς ακριβώς να κατανοεί, τις ενέργειές τους. Εξυπηρετεί τις ανάγκες τους χωρίς όρους. Και προοδευτικά, παρεισδύουν μέσα στα έμψυχα όντα δυνάμεις που τα παγιδεύουν σε ένα πλαστό σύμπαν. Υπάρχει μεγαλύτερη παραίτηση από την πίστη σε μια ανύπαρκτη οντότητα, μια φανταστική καρδιά;

Η πίστη αυτή στο όποιο θυμικό των chatbots αλλοιώνει –δείχνουν οι έρευνες– τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων. Περισσότερο, όταν εκείνα μιλούν με ανθρώπινη φωνή και ιδιαίτερα του αντίθετου φύλου από εκείνο του χρήστη. Μοναξιά μασκαρεμένη σε υπερ-συνδεσιμότητα. Τότε τα δεσμά είναι πιο βαριά και πιο ισχυρή η προτίμηση στη σχέση με τη μηχανή από εκείνη με το είδος. Το TikTok είναι γεμάτο βίντεο χρηστών που υποστηρίζουν ότι το ChatGPT «είναι καλύτερος σύντροφος από τον πραγματικό φυσικό φίλο». Και έχοντας οι άνθρωποι μάθει να έχουν το πάνω χέρι στις κουβέντες με πειθήνιους βοηθούς τεχνητής νοημοσύνης, είναι πιθανό ασυνείδητα να επιδιώξουν το ίδιο στις σχέσεις τους με τους ανθρώπους, λένε οι ειδικοί. Δεν είναι οι μοναδικές εστίες δεινών. Τα όλο και πιο ελκυστικά (συναισθηματικά) chatbots μεταμορφώνονται, δίπλα στα δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης, σε έναν ακόμη μαγνητικό πόλο που δημιουργεί πεδία εξαιρετικά πρόσφορα για εμπορική εκμετάλλευση.

Δηλαδή, η απελευθέρωση στον πεινασμένο για αγάπη κόσμο μας πανέξυπνων προγραμμάτων (κι ας τα αποκαλούν «στοχαστικούς παπαγάλους» και «ηχώ των ανθρώπινων προτεραιοτήτων»), τα οποία μπορούν να απορροφήσουν και να μιμηθούν την κάθε λέξη που έχει παραγάγει η ανθρώπινη διάνοια και μαζί την κάθε απόπειρα ερμηνείας τού τι σημαίνει να νοιάζεται και ν’ αγαπάς, μας έχει καταστήσει αιχμαλώτους. Όχι μόνο των chatbots, αλλά κυρίως εκείνων που τα δημιούργησαν – των μεγάλων τεχνολογικών κολοσσών και των υποτακτικών τους. Μπλέκουμε στους ιστούς μιας νέας δεσποτείας;

Πηγή:

https://www.kathimerini.gr/opinion/563910439/o-kalyteros-filos-moy-to-ghatgpt/

Η νέα ποίηση, μια γενιά χωρίς φόβο

Του Αλέξη Σταμάτη
ΤΟ ΒΗΜΑ, 09/11/2025

Οταν πρωτοεμφανίστηκα με ποιητικό βιβλίο το 1992, υπήρχε ακόμη μια αίσθηση συνέχειας με την «παλαιά φρουρά». Οι ποιητές τότε έγραφαν μέσα σε μια παράδοση όπου ο στίχος είχε ακόμη την αίγλη του αποθέματος, του σχεδόν ιερού λόγου. Οι λέξεις έφεραν τη σκόνη της ιστορίας, αλλά και τον φόβο μήπως ακουστούν «ανάξιες» μπροστά της. Εκτοτε, πολλά άλλαξαν. Το τοπίο της ποίησης σήμερα θυμίζει ένα πεδίο ελευθερίας – πολυφωνικό, υβριδικό, συχνά αμφίσημο. Και, κυρίως, βαθιά ζωντανό.

Η νέα γενιά των ποιητών – όσοι και όσες εμφανίστηκαν μετά το 2010 – δεν κουβαλά το άγχος της συνέχειας, αλλά το πάθος της ανακάλυψης.

Μεγάλωσαν μέσα σε κρίσεις, πανδημίες, μετατοπίσεις ταυτοτήτων και τεχνολογικών εκρήξεων – η γλώσσα τους αντικατοπτρίζει αυτή τη ρευστότητα. Δεν υπάρχει πια ένα ενιαίο «ποιητικό ήθος», αλλά ένα δίκτυο από μικρές, ανοιχτές εστίες. Από την ποίηση του σώματος και της έμφυλης εμπειρίας, μέχρι τα κείμενα που συνομιλούν με τα social media, την τεχνολογία, ή την οικολογική αγωνία. Η γραφή τους δεν είναι διακοσμητική – είναι σωματική, άμεση, ενίοτε βίαιη, αλλά πάντοτε ειλικρινής.

Και, το πιο σημαντικό: αυτή η γενιά έχει καταφέρει να επαναφέρει την ποίηση στο κέντρο της δημόσιας συνομιλίας. Μέσα από φεστιβάλ, αναγνώσεις, συνεργασίες με μουσικούς και εικαστικούς, ακόμη και μέσα από τη γλώσσα του ακτιβισμού, η ποίηση γίνεται ξανά παρόν, όχι μουσειακό είδος. Δεν γράφεται πια μόνο για τα βιβλία, αλλά για τις πλατείες, για τα podcast, για τα σώματα που ζητούν να ειπωθούν. Είναι μια τέχνη που δεν ντρέπεται να είναι επίκαιρη – και γι’ αυτό παραμένει διαχρονική.

Στον διεθνή ορίζοντα, η ποίηση εμφανίζεται ως performance, ως βίντεο, ως συλλογικό έργο. Οι έλληνες νέοι ποιητές ακολουθούν – και συχνά υπερβαίνουν – αυτό το ρεύμα. Από τα open mics των πόλεων ως τις μικρές ανεξάρτητες εκδόσεις, από τα Instagram ποιήματα μέχρι τις τολμηρές μεταγλωττίσεις του τραύματος, σχηματίζεται μια νέα ποιητική οικολογία.

Εκείνο που εντυπωσιάζει περισσότερο είναι η απουσία πόζας. Αυτή η γενιά γράφει χωρίς ιεραρχίες, χωρίς ενοχές, χωρίς την ανάγκη να αποδείξει κάτι σε κανέναν. Αντί για τον «μονήρη-ποιητή» έχουμε τον «συμμετέχοντα-ποιητή». Αντί για την απομόνωση, τη συνομιλία. Είναι μια ποίηση που βλέπει, ακούει, στέκεται μέσα στον κόσμο και όχι απέναντί του.

Η νέα ποίηση δεν ζητά «να τη διαβάσουμε με επιείκεια» αλλά με προσοχή. Εκεί, ανάμεσα στα φώτα 

των οθονών και στις χαραμάδες του καθημερινού, ανθίζει κάτι που θυμίζει την αρχική δύναμη του λόγου. Η ανάγκη να πεις αυτό που δεν χωράει πουθενά αλλού.

Μέση εκπαίδευση: ο μεγάλος ασθενής

Τάκης Θεοδωρόπουλος
09.11.2025

Απόψεις

https://www.kathimerini.gr/opinion/563910412/mesi-ekpaideysi-o-megalos-asthenis/

Ἂν και δεν είμαι, ούτε υπήρξα ποτέ, εκπαιδευτικός, προσπαθώ να μπω στη θέση του καθηγητή που μπαίνει σε μια τάξη εφήβων, η οποία είναι «κατ’ αρχήν» αδιάφορη για την παρουσία της εκεί μέσα. Επιεικώς το λέω το «αδιάφορη» – μάλλον περί ευφημισμού πρόκειται. Αντιμετωπίζουν, ως επί το πλείστον, την τάξη ως καταναγκασμό. Εχουν αναγκασθεί να αφήσουν το κινητό, δεν τους επιτρέπεται να μιλούν με τον διπλανό τους και υποχρεώνονται να ακούν για τρία ολόκληρα τέταρτα της ώρας πράγματα που αισθάνονται ότι δεν τους αφορούν. Στην καλύτερη περίπτωση θα αναγκασθούν να αποστηθίσουν όσα περισσότερα αντέχει το μυαλό τους που συνήθως είναι αλλού, για να μπορούν να τα επαναλάβουν όταν έρθει η ώρα να εξετασθούν. Υπάρχουν και οι εξαιρέσεις βέβαια, όμως παραμένουν εξαιρέσεις. Εχω την εντύπωση, αν όχι τη βεβαιότητα, πως ο ίδιος ο εκπαιδευτικός έχει συμβιβασθεί με τη συνθήκη της αδιαφορίας. Σ’ αυτήν να προσθέσουμε και τα δικά του προσωπικά προβλήματα, το ενοίκιο, την αμοιβή του που δεν του φτάνει για να βγάλει τον μήνα και την έλλειψη σεβασμού ακόμη και από τους γονείς των αδιάφορων μαθητών του. Εχει κι αυτός το μυαλό του αλλού. Οπότε αποστηθίζει και ο ίδιος τη διδακτέα ύλη που βρίσκεται αποθηκευμένη σε κακογραμμένα βιβλία για να υπηρετήσει τη συνθήκη. Υπάρχουν και οι εξαιρέσεις βέβαια. Ομως παραμένουν εξαιρέσεις.

Θυμάμαι την τελευταία φορά που είχα συναντήσει έναν αγαπημένο μου φιλόλογο από τον γυμνάσιο, τον Κρίτωνα Πανηγύρη. Του είπα ότι δεν έχει περάσει μέρα στη ζωή μου χωρίς να σκεφτώ αυτό που κάποτε μου είχε πει: «Τάκη, κάποτε είπαν στον Βίκτωρα Ουγκώ, δάσκαλε να ευλογείς την πένα σου. Κι αυτός τους είχε απαντήσει τη γομολάστιχά μου ευλογώ που διορθώνει τα λάθη μου». Ο άνθρωπος συγκινήθηκε και μου εξομολογήθηκε ότι αυτό που του λείπει περισσότερο από τη δουλειά του –είχε φτάσει πια στο τέλος της σταδιοδρομίας του– είναι η επαφή με τους μαθητές του. «Ξέρεις πόσες φορές προσπάθησα να τους ανοιχτώ κι αντιμετώπισα ένα τείχος; Κουράστηκα πια να προσπαθώ».

Είναι η μεγάλη ασθένεια της Μέσης Εκπαίδευσης. Η διάρρηξη της σχέσης ανάμεσα στον διδάσκοντα και τον διδασκόμενο, αυτή που κάνει την τάξη «τάξη». Από εκεί ξεκινά η έλλειψη πειθαρχίας, η αγένεια, και με μερικά ακόμη ψυχολογικά βήματα μπορούμε να φτάσουμε ώς την έξαρση της εφηβικής βίας. Οφείλουμε να συνυπολογίσουμε και το γεγονός ότι η προοδευτική ομίχλη ισχύει και στις ενδοοικογενειακές σχέσεις. Μεγαλώνουμε παιδιά αδιάφορα όχι μόνον για τη γνώση αλλά και για την πειθαρχία που τους υποβάλλει το ενδιαφέρον για τη γνώση.

Γράφοντάς τα όλ’ αυτά σκέφτομαι πόσες φορές έχω επιχειρηματολογήσει απ’ αυτήν εδώ τη στήλη για τη σημασία που έχει η πρωτοβάθμια και η δευτεροβάθμια εκπαίδευση για τη διανοητική διαμόρφωση του ατόμου, τον πυρήνα της κοινωνικής του συμπεριφοράς. Και πόση σημασία έχουν για τη διανοητική διαμόρφωση οι δραστηριότητες που ο εκσυγχρονισμός της εκπαίδευσης έχει παραμερίσει ως ξεπερασμένες. Οι παλαιότεροι έλεγαν ότι πας στο σχολείο για να μάθεις γράμματα, να μάθεις γραφή και ανάγνωση. Ακόμη και η καλλιγραφία είχε κάποτε σημασία στο δημοτικό. Σήμερα δεν ξέρω αν καν διδάσκεται. Κι αν θέλουμε να ξεκινήσουμε από κάπου για να θεραπεύσουμε τον Μεγάλο Ασθενή, τη Μέση Εκπαίδευση, από εκεί πρέπει να ξεκινήσουμε. Λέω τώρα.

Επιμένω, σε πείσμα των καιρών και της περιρρέουσας ατμόσφαιρας, ότι οποιαδήποτε προοδευτική μεταρρύθμιση στη Μέση Εκπαίδευση πρέπει να ξεκινήσει από την ανάγνωση της λογοτεχνίας και την τόνωση των κλασικών σπουδών. Αν πάσχουμε στην κατανόηση κειμένου αυτό το οφείλουμε στην έλλειψη αυτών των δύο εργαλείων. Από την άλλη σκέφτομαι με ποιον τρόπο μπορείς να σπάσεις το φράγμα της αδιαφορίας του μαθητή ώστε να τον κάνεις να ενδιαφερθεί για τον «Επιτάφιο» του Περικλή. Να του πεις ότι ο Θουκυδίδης ενώ μιλάει για πράγματα και πρόσωπα ενός άλλου κόσμου, μας μεταφέρει σκέψεις που αφορούν και τον δικό μας; Να του πεις ότι ο ιστορικός μπορεί να σε βοηθήσει να καταλάβεις τι συμβαίνει σήμερα στην Ουκρανία και ότι το δίκαιο του ισχυρού είναι στοιχείο της ανθρώπινης φύσης την οποία ο πολιτισμός προσπαθεί να δαμάσει; Δεν φτάνει να του το πεις. Πρέπει να τον πείσεις κιόλας για να κινήσεις το ενδιαφέρον του. Και για να τον πείσεις πρέπει να έχεις πεισθεί κι εσύ ο ίδιος που όμως είσαι κι εσύ παιδί ενός δασκάλου που δεν κατάφερε να σε πείσει. Δούλεψαν πολλές γενιές για να φτάσουμε στη σημερινή αδιάφορη γενιά.

Παρ’ όλα αυτά οφείλουμε να μην καταθέσουμε τα όπλα. Πριν αποφασίσουμε ότι η ασθένεια είναι ανίατη πρέπει να την διαγνώσουμε. Και δυστυχώς το μυαλό μας είναι αλλού.

Πηγή:

https://www.kathimerini.gr/opinion/563910412/mesi-ekpaideysi-o-megalos-asthenis/

Rebranding στη Φιλολογία

Ειρήνη Θεοδωροπούλου

Τα Τμήματα Φιλολογίας από θεματοφύλακες γραμματικής γνώσης μπορούν να μετεξελιχθούν σε δυναμικά εργαστήρια γλωσσικής τεχνολογίας.

Παρακολουθώ με διαρκή ανησυχία τη σταθερή υποχώρηση του ενδιαφέροντος των υποψηφίων για σπουδές στα τμήματα (Ελληνικής) Φιλολογίας. Η επιλογή μου να φοιτήσω στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών υπήρξε συνειδητή και εδράστηκε στη μελέτη κειμένων υψηλής αισθητικής και γνωσιακής πυκνότητας, προϊόντων διακειμενικών, διαχρονικών και υφολογικών διεργασιών αιώνων. Η συγκεκριμένη παιδεία καλλιεργεί, μεταξύ άλλων, ανοχή στην αμφισημία και ενισχύει την πολιτισμική επίγνωση μέσα από τη συστηματική τριβή με το σύνολο της ιστορίας της Ελληνικής γλώσσας.

Υπό αυτό το πρίσμα, η φιλολογική και γλωσσολογική συγκρότηση συνιστά sine qua non προϋπόθεση για να κατανοηθεί η Τεχνητή Νοημοσύνη (εφεξής ΤΝ) όχι ως απλός μηχανισμός μάθησης αλλά ως σύνθετο εγχείρημα ερμηνείας λόγου. Κατά τη γνώμη μου, ο ρόλος των φιλολόγων και των γλωσσολόγων είναι κρίσιμος για τη μετάβαση από τη στατιστική συνεμφάνιση στη σημασιολογική και πραγματολογική κατανόηση. Χωρίς την επιστημονική τους μεσολάβηση, τα μοντέλα παράγουν τυπικά ορθό λόγο με μειωμένη ερμηνευτική επάρκεια: «μιλούν» χωρίς να νοηματοδοτούν ύφος, υπαινιγμό, ειρωνεία, διακειμενικότητα και κοινωνική ταυτότητα.

Αυτή η διαπίστωση δημιουργεί παράθυρο ευκαιρίας για τα Τμήματα Φιλολογίας στα ελληνικά πανεπιστήμια, τα οποία από θεματοφύλακες γραμματικής γνώσης μπορούν να μετεξελιχθούν σε δυναμικά εργαστήρια γλωσσικής τεχνολογίας, επαναθεμελιώνοντας την ελκυστικότητά τους και χαράσσοντας καινούργια επαγγελματικά μονοπάτια. Η διαθέσιμη «πρώτη ύλη» είναι εξαιρετική: σώματα κειμένων χιλιετιών, πλούσια μορφολογία και σύνταξη, πολυφωνία διαλέκτων και υφολογικών ποικιλιών. Επάνω σε αυτήν μπορούν να σχεδιαστούν αντιπροσωπευτικά σώματα κειμένων (corpora) με αυστηρά κριτήρια, να αναπτυχθούν σχήματα επισημείωσης για υφολογικές αποχρώσεις (π.χ. ευγένεια, ειρωνεία, χιούμορ) και να υλοποιηθούν διαδικασίες ελέγχου μεροληψίας (bias auditing), ώστε η ΤΝ να μπορεί να παράγει λόγο όχι μόνο γραμματικά άρτιο αλλά και κοινωνικά υπεύθυνο. Η γλωσσολογία προσφέρει το πλαίσιο για να μετασχηματίζονται οι θεωρίες χρήσης της γλώσσας σε αλγοριθμικά αξιοποιήσιμα δεδομένα μέσω, λόγου χάρη, του σχεδιασμού σωμάτων κειμένων που αποτυπώνουν τη γεωγραφική, κοινωνική και επαγγελματική ποικιλία ή των εξειδικευμένων επισημειώσεων ύφους και υπαινιγμών. Παράλληλα, η φιλολογία, μέσω της ερμηνευτικής της παράδοσης, παρέχει τα κριτήρια για την αποτύπωση διακειμενικών σχέσεων και την αξιολόγηση αφηγηματικών και ρητορικών δομών. Επιπρόσθετα, η σχεδίαση της γλωσσικής εμπειρίας χρήστη (UX of language) καθορίζει το ύφος επικοινωνίας συστημάτων ΤΝ σε θεσμικά περιβάλλοντα όπως η υγεία, τα χρηματοοικονομικά περιβάλλοντα ή η δημόσια διοίκηση.

Ο απαραίτητος μετασχηματισμός ξεκινά από το πρόγραμμα σπουδών. Ενδεικτικά, θα ήθελα να προτείνω ορισμένα μαθήματα όπως «Γλωσσολογία Σωμάτων Κειμένων για ΤΝ», «Επισημείωση και Υφολογία», «Αρχαία και Μεσαιωνικά Ελληνικά στην Υπολογιστική Μορφολογία», «Ηθική και Μεροληψία στα Γλωσσικά Μοντέλα», «Αφηγηματικότητα και Διαλογικότητα για Σχεδιασμό Συνομιλιών», «Ελληνικές Διάλεκτοι και Αναγνώριση Ομιλίας», τα οποία δεν υποκαθιστούν τον κλασικό κορμό των προγραμμάτων· αντιθέτως τον αναβαθμίζουν. Η κριτική φιλολογική ανάγνωση μετασχηματίζεται σε τεκμηριωμένη μοντελοποίηση ύφους, ενώ η πραγματολογική ανάλυση λειτουργεί ως οδηγός για ευγενή, ασφαλή και συμπεριληπτικά συνομιλιακά συστήματα.

Για να αποκτήσουν υπόσταση τα προγραμμάτων σπουδών αυτά, φυσικά, τα τμήματα χρειάζονται χώρους πράξης: Μικρά annotation labs όπου οι φοιτητές/τριες εργάζονται με επαγγελματικά εργαλεία επισημείωσης, κατασκευάζουν πόρους για την υφολογική ποικιλία της Ελληνικής, σχεδιάζουν πειράματα ειρωνείας και μεταφοράς και πραγματοποιούν αξιολογήσεις μεροληψίας σε μοντέλα. Παράλληλα, ευχής έργον θα ήταν τα τμήματα να ξεφύγουν από τις αρτηριοσκληρωτικές πρακτικές του παρελθόντος, βάσει των οποίων στο παρελθόν τουλάχιστον ο φοιτητικός πληθυσμός επιτρεπόταν να παίρνει μαθήματα από άλλα τμήματα μόνο των Φιλοσοφικών σχολών, και να καθιερώσουν (ακόμα και στο προπτυχιακό επίπεδο) διεπιστημονικές συμπράξεις με τμήματα Πληροφορικής, νεοφυείς επιχειρήσεις γλωσσικής τεχνολογίας, εκδοτικούς οίκους, επιμελητήρια, μουσεία και δημόσιους φορείς που συνδέουν τη γνώση με πραγματικές εφαρμογές: π.χ., βελτιωμένη απομαγνητοφώνηση για τοπικούς ραδιοσταθμούς, εργαλεία ανίχνευσης παραπληροφόρησης σε ελληνόφωνα δίκτυα και μέσα, έξυπνες ψηφιακές εκδόσεις κλασικών κειμένων με δυναμικές παραπομπές.

Το σκηνικό αυτό ανοίγει νέες επαγγελματικές προοπτικές: υπολογιστικοί γλωσσολόγοι για την Ελληνική, επιμελητής/επιμελήτρια δεδομένων (data curator), επισημειωτής/επισημειώτρια δεδομένων (data annotator), γλωσσικός τεχνολόγος (language technologist) σε πολιτιστικούς οργανισμούς, ειδικός/ειδική τοπικοποίησης περιεχομένου, σχεδιαστής/σχεδιάστρια συνομιλιακών εμπειριών, αναλυτής/αναλύτρια μεροληψίας και ποιότητας δεδομένων, επιστημονικός/ή επιμελητής/-τρια ψηφιακών ανθολογιών. Πρόκειται για μερικά παραδείγματα ρόλων, οι οποίοι προϋποθέτουν γλωσσολογική κρίση, επιμέλεια, ιστορική παιδεία και πολιτισμική ευαισθησία, δεξιότητες, δηλαδή, που η Φιλολογία καλλιεργεί συστηματικά.

Παράλληλα, με τις συνέργειες αυτές η Ελληνική αποκτά «ψηφιακή κυριαρχία». Με στοχευμένα έργα πόρων, όπως καλοσχεδιασμένα corpora προφορικού και γραπτού λόγου, λεξικογράφημα μεταφορών, σήμανση λόγου μίσους και ρητορικών σχημάτων, η Ελληνική μπορεί να βελτιώσει τη θέση της στη διεθνή έρευνα και βιομηχανία ΤΝ. Με τους φοιτητές/τριες ως αρχιτέκτονες αυτών των πόρων, με ορατό αποτύπωμα σε δημόσια αποθετήρια (όπως, π.χ., στο GitHub) και βιογραφικά, τα τμήματα ενισχύουν την ερευνητική και κοινωνική τους ορατότητα.

Εν κατακλείδι, αν επιδιώκουμε ΤΝ όχι μόνο γραμματική αλλά και νοήμονα, χρειαζόμαστε Τμήματα Φιλολογίας που διδάσκουν πώς «σημαίνουμε» τον κόσμο και όχι απλώς πώς τον περιγράφουμε. Ένα τολμηρό, εφαρμοσμένο πρόγραμμα, εργαστηριακές πρακτικές επισημείωσης, διεπιστημονικές γέφυρες και έργα με κοινωνικό πρόσημο μπορούν να επανατοποθετήσουν τη Φιλολογία ως πρώτη επιλογή σπουδών και, ταυτόχρονα, να αναδείξουν τη γλωσσική γνώση σε στρατηγικό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα της Ελλάδας στην ψηφιακή εποχή.

*Η Ειρήνη Θεοδωροπούλου είναι καθηγήτρια Γλωσσολογίας στο Qatar University

Πηγή:

https://www.tovima.gr/2025/11/02/opinions/rebranding-sti-filologia/?utm_term=Autofeed&utm_medium=Social&utm_source=Facebook&fbclid=IwY2xjawN0s2lleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETBPQkNDUWkza0lGaFlUdEU4AR4NPUQjrE8y3ZvhMZ_76LnRLzdJMkZqw3wkvhrlNQi2AbOWeaD8Yt6H0_WwAQ_aem_IG2ke4ZjeNwAcbYM5Xh3rA#Echobox=1762109171

 Το παρόν που δεν ζούμε

Του Σπύρου Βλαχόπουλου

Η σχέση του ανθρώπου με το παρόν υπήρξε ανέκαθεν προβληματική. Οπως είχε παρατηρήσει ο Μπλεζ Πασκάλ, ποτέ δεν στεκόμαστε στο παρόν. Αντιθέτως, ανακαλούμε το παρελθόν και προσμένουμε το μέλλον. Ισως γιατί υπάρχουν πράγματα που μας ενοχλούν στο παρόν, ίσως γιατί μας προκαλεί άγχος. Οποιος πάντως και να είναι ο λόγος, το παρόν συνήθως το σκεφτόμαστε μόνο για να σχεδιάσουμε το μέλλον μας. Φαίνεται, δηλαδή, να κυριαρχούν το παρελθόν και το μέλλον.

Το παρελθόν γιατί μαθαίνουμε από αυτό και το μέλλον γιατί παραπέμπει στην κίνηση, η δε ζωή είναι μια διαρκής κίνηση. Ετσι, δεν ζούμε πραγματικά, αλλά ελπίζουμε να ζήσουμε στο μέλλον. Οπως εξάλλου είχε επισημάνει ακόμη παλαιότερα ο Σενέκας, το μεγαλύτερο εμπόδιο για να ζήσεις είναι η προσδοκία, η οποία εξαρτάται από το αύριο και χάνει το σήμερα.

Τα πράγματα όμως έχουν αλλάξει από την εποχή του Σενέκα και του Πασκάλ και η σχέση του σύγχρονου ανθρώπου με το παρόν έχει γίνει ακόμη πιο προβληματική. Το 1989 ο φιλόσοφος Χέρμαν Λούμπε έδωσε μια διάλεξη με τον εύγλωττο τίτλο: «Στο πέρασμα του χρόνου. Για τη συντόμευση της παραμονής στο παρόν». Δεν χρειάζεται όμως να μεταβεί κάποιος στον χώρο της φιλοσοφίας για να διαπιστώσει πόσο λίγο στεκόμαστε στο παρόν. Στο ίδιο συμπέρασμα θα καταλήξει κανείς και εάν παρατηρήσει το δίκαιο.

Δεν είναι τυχαίο ότι κατά την ερμηνεία του δικαίου από τη θεωρία και τα δικαστήρια κερδίζει συνεχώς έδαφος η προσέγγιση εκείνη η οποία είναι προσανατολισμένη στο μέλλον και στις συνέπειες που θα έχει η επιλογή της μιας ή της άλλης ερμηνευτικής εκδοχής.

Αν και δεν διατυπώνεται ρητά στις δικαστικές αποφάσεις, ο προσεκτικός αναγνώστης τους θα διαπιστώσει ότι ο δικαστής «πίσω από τις γραμμές» προβαίνει συχνά σε προγνώσεις, αποφασίζοντας με βάση τις συνέπειες που θα αναπτύξουν οι αποφάσεις του στο μέλλον.

Επίσης, στο δίκαιο κερδίζει συνεχώς έδαφος η «δυναμική» ερμηνεία, η οποία δεν επικεντρώνει στη βούληση του νομοθέτη όταν θέσπισε τον κανόνα δικαίου, αλλά στο πώς θα λειτουργήσει ο κανόνας δικαίου στο μέλλον και στο πώς θα προσαρμοστεί στις μεταβαλλόμενες συνθήκες της συνεχώς εξελισσόμενης πραγματικότητας. Αν ψάξει δε κανείς στα πλέον σύγχρονα πεδία του δικαίου, όπως στο περιβαλλοντικό δίκαιο και στο δίκαιο των προσωπικών δεδομένων, θα διαπιστώσει ότι αυτά επικεντρώνονται στο μέλλον, κυρίως μέσω της απαίτησης για εκπόνηση μελετών που θα αξιολογούν και θα αντιμετωπίζουν τους μελλοντικούς κινδύνους.

Ας αφήσουμε όμως το δίκαιο και ας συλλογιστούμε την καθημερινότητα, για να διαπιστώσουμε πόσο έχουμε ελαχιστοποιήσει το παρόν μας. Ας συγκρίνουμε, λ.χ., τα βιντεοκλίπ των τραγουδιών της δεκαετίας του 1980 με αυτά των επόμενων δεκαετιών. Οι εικόνες εναλλάσσονται πλέον με αστραπιαίες ταχύτητες και καμία δεν διαρκεί περισσότερο από μερικά δευτερόλεπτα. Ας συγκρίνουμε επίσης την ανάγνωση των έντυπων εφημερίδων με τις ενημερωτικές σελίδες στο Διαδίκτυο και την ταχύτητα με την οποία εμφανίζονται και «κατεβαίνουν» οι ειδήσεις σε αυτές.

Ενώ δηλαδή τις ειδήσεις στις έντυπες εφημερίδες τις διαβάζεις, τις σκέφτεσαι και ενίοτε επανέρχεσαι σε αυτές, στο Διαδίκτυο, εάν διακόψεις την ανάγνωση μιας ιστοσελίδας και επανέλθεις ύστερα από μερικές ώρες, αυτό που θα συναντήσεις δεν θα έχει συνήθως καμία σχέση με αυτό που διάβασες μερικές ώρες πριν. Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν ζει το παρόν ούτε στα ταξίδια. Παλαιότερα, τα ταξίδια διαρκούσαν πολύ περισσότερο και ο ταξιδιώτης «τα ζούσε».

Τώρα πλέον τα ταξίδια έχουν γίνει σε μεγάλο βαθμό μια τυπική διαδικασία και επιλέγουμε το μέσο και τον τρόπο του ταξιδιού μας όχι με βάση τις εμπειρίες και τις απολαύσεις που θα μας προσφέρει, αλλά με βάση το πόσο γρήγορα θα φθάσουμε στον προορισμό μας.

Ολα τα ανωτέρω συνδέονται ασφαλώς με τη ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας και τίθενται σε νέα βάση με την τεχνητή νοημοσύνη. Οι πολυάριθμες εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης έχουν πολλά, διαφορετικά χαρακτηριστικά, εμφανίζουν όμως και ένα κοινό: Μειώνουν δραστικά τον χρόνο της απάντησης στο ερώτημα που τους τίθεται και περιορίζουν σημαντικά τη νοητική διαδικασία της αναζήτησης και του συλλογισμού.

Το ίδιο συμβαίνει και με τις μηχανές αναζήτησης. Ετσι, δεν κουραζόμαστε καθόλου πλέον για την αναζήτηση πληροφοριών όσον αφορά, λ.χ., την προσωπικότητα ενός ανθρώπου με παρουσία στον δημόσιο βίο. Με ένα «κλικ» έχουμε στη διάθεσή μας το σύνολο των πληροφοριών για το πρόσωπό του. Η διάσταση του χρόνου συρρικνώνεται συνεχώς. Μαζί συρρικνώνεται και το παρόν, που γίνεται τόσο στιγμιαίο που δεν μπορείς πλέον ούτε καν να το αντιληφθείς.

Πολλά ακόμη θα μπορούσαν να γραφούν για τη σχέση του σύγχρονου ανθρώπου με το παρόν. Εάν πάντως μπορεί να συναχθεί ένα συμπέρασμα από όλα αυτά, είναι ότι μαζί με τη συντόμευση του παρόντος μάλλον συντομεύουμε και τη χαρά της ζωής. Γιατί όπως μας θυμίζει μια αγγλική ρήση (από αυτές που δεν μπορούν να μεταφραστούν): «The present moment is a gift. That’s why we call it the present».

Ο κ. Σπύρος Βλαχόπουλος είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής στο ΕΚΠΑ.

Πηγή:

https://www.tovima.gr/print/nees-epoxes/to-xameno-paron/

Το τσουνάμι που έρχεται

Νίκη Λυμπεράκη
30.09.2025

"Λένε οι ειδικοί πως αν κάτι θα διατηρήσει την υπεραξία του στη νέα εποχή, αυτό θα είναι η ανθρώπινη επαφή και η σύνδεση"

Γιατί κανείς δεν συζητά σοβαρά για την Τεχνητή Νοημοσύνη στην Ελλάδα; Γιατί συνεχίζουμε σαν να μη συμβαίνει τίποτα, ενώ το τσουνάμι φαίνεται ήδη στον ορίζοντα;

Μέσα στα επόμενα λίγα χρόνια η ζωή μας θα αλλάξει ριζικά. Το πιο αισιόδοξο σενάριο θέλει την ΤΝ να αναβαθμίζει τη δουλειά μας, απαλλάσσοντάς μας από τη λάντζα και απελευθερώνοντας τη δημιουργικότητά μας για άλλα, πιο σημαντικά πράγματα. Το πιο απαισιόδοξο βλέπει αποσταθεροποίηση, μαζική απώλεια θέσεων εργασίας και μια κοινωνία που θα δυσκολεύεται να ακολουθήσει.

Ο Μπιλ Γκέιτς μίλησε πρόσφατα για έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι δεν θα είναι απαραίτητοι για τα περισσότερα πράγματα. Ο επικεφαλής της Microsoft AI προειδοποίησε για αποσταθεροποίηση της αγοράς εργασίας και το ΔΝΤ εκτιμά πως 4 στις 10 δουλειές θα τροποποιηθούν ή θα καταργηθούν.

Ο ίδιος φόβος συνόδευσε και τη βιομηχανική επανάσταση, θυμίζει ο αντίλογος. Σύμφωνοι, αλλά τότε εκχωρήσαμε στις μηχανές όσα έκαναν τα χέρια μας κερδίζοντας μια ζωή με λιγότερο σωματικό κόπο. Τώρα εκχωρούμε ό,τι απέμεινε: το μυαλό μας. Ο Μο Γκαουντάτ, πρώην επικεφαλής της Google X, πιστεύει πως το 2037 η ΤΝ θα είναι ένα δισεκατομμύριο φορές εξυπνότερη από τον άνθρωπο. Σαν να συγκρίνεις τον Αϊνστάιν με μια μύγα, λέει. Μαντέψτε ποιος θα είναι η μύγα…

Aκόμη όμως κι αν υποθέσει κανείς πως η ΤΝ θα γράψει τελικά χρυσές σελίδες στην ιστορία της ανθρωπότητας, με επαναστατικές θεραπείες, δωρεάν ενέργεια και μακροζωία, τι θα γίνει βραχυπρόθεσμα; Τι θα κάνουν όλοι εκείνοι που μέσα στα επόμενα πέντε, δέκα χρόνια, θα μείνουν άνεργοι;

Και ποιος θα καρπωθεί τον πλούτο που θα παραχθεί; Οι λίγες εταιρείες που ελέγχουν το παιχνίδι; Θα υπάρξει ρύθμιση, φορολόγηση; Ή θα φτάσουμε σε μοντέλα όπως το παγκόσμιο εγγυημένο εισόδημα, για να διαφυλαχθεί η κοινωνική ειρήνη και η κατανάλωση που κινεί την οικονομία; Κάποιοι μιλούν ακόμη και για το τέλος του καπιταλισμού.

Ο νομπελίστας Ντέμης Χασάμπης της DeepMind είπε προ ημερών πως περιμένει η Γενική Τεχνητή Νοημοσύνη (AGI) να έχει ίσως «100 φορές πιο ισχυρή επίδραση από τη βιομηχανική επανάσταση σε μια δεκαετία αντί για έναν αιώνα».

Η Ευρώπη, ουραγός στην κούρσα, κινείται φοβικά και, πέραν της απόπειρας ρύθμισης, δεν έχει σχέδιο μετάβασης. Ούτε στην Ελλάδα έχουμε αποφασίσει τι κάνουμε. Υπάρχει άραγε εναλλακτική; Λένε οι ειδικοί πως αν κάτι θα διατηρήσει την υπεραξία του στη νέα εποχή, αυτό θα είναι η ανθρώπινη επαφή και η σύνδεση.

Θα μπορούσαμε να ποντάρουμε εκεί; Να γίνουμε νησίδα υπόμνησης του κόσμου όπως ήταν πριν; Να στηριχτούμε στην ομορφιά και την παράδοση και να πουλήσουμε αυτό που οι άλλοι θα αναζητούν στο μέλλον με νοσταλγία: μια επανασύνδεση με τη ζωή πριν από την ΤΝ; Ακόμη κι αν αυτό είναι εφικτό όμως, χρειάζεται συζήτηση, συμφωνία, σχέδιο και υλοποίηση. Κι όλα αυτά… χθες, γιατί το τσουνάμι πλησιάζει.

Πηγή:
https://www.tovima.gr/print/opinions/to-tsounami-pou-erxetaicr/

Θεωρία Έκφρασης - Έκθεσης Γ'Λυκείου