Τυπολογικό - Μέρη του Λόγου - Πτωτικά - Το Άρθρο

ΤΥΠΟΛΟΓΙΚΟ

ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΩΝ ΜΕΡΩΝ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

Κλιτά και άκλιτα

Τύποι. Κατάληξη, θέμα, χαρακτήρας

• Οι λέξεις της αρχαίας ελληνικής, όπως και της νέας, χωρίζονται σε  δ έ κ α   ε ί δ η , που λέγονται μέρη του λόγου.

•Τα μέρη του λόγου είναι: 1) άρθρο, 2) ουσιαστικό, 3) επίθετο, 4) αντωνυμία, 5) ρήμα, 6) μετοχή,   7) επίρρημα, 8) πρόθεση, 9) σύνδεσμος και      10) επιφώνημα.

•Το ουσιαστικό και το επίθετο λέγονται και ονόματα.

• Από τα δέκα μέρη του λόγου τα έξι πρώτα, το άρθρο, το ουσιαστικό, το επίθετο, η αντωνυμία, το ρήμα και η μετοχή, λέγονται κλιτά, γιατί            κ λ ί ν ο ν τ α ι, δηλ. καθένα από αυτά παρουσιάζεται στο λόγο με διάφορες μορφές:

ὁ στρατιώτης οὗτος ψιλὴν ἔχων τὴν κεφαλὴν μάχεται·

oἱ στρατιῶται οὗτοι ψιλὰς ἔχοντες τὰς κεφαλὰς μάχονται.

•Τα λοιπά τέσσερα μέρη του λόγου, το επίρρημα, η πρόθεση, ο σύνδεσμος και το επιφώνημα, λέγονται άκλιτα, γιατί δεν κλίνονται,    δηλ. παρουσιάζονται στο λόγο πάντα με την ίδια μορφή: νῦν, ἐπί, καί, φεῦ.

 

•Οι διάφορες μορφές που παίρνει μια κλιτή λέξη λέγονται τύποι αυτής της λέξης: ἥρως, ἥρωος, ἥρωες κτλ. - ἀκούω, ἀκούεις, ἀκούει κτλ. - γράφω, γράφεις, γράφει κτλ.

 

•Σε κάθε τύπο μιας λέξης ξεχωρίζονται δύο μέρη: η κατάληξη και το θέμα.

α) Κατάληξη λέγεται το μεταβλητό μέρος της κλιτής λέξης προς το τέλος της: -ς, -ος, -ες κτλ., -ω, -εις, -ει κτλ.

β) Θέμα λέγεται το αμετάβλητο μέρος της κλιτής λέξης προς την αρχή της: ἡρω-, ἀκου-, γραφ-.

Ο τελευταίος φθόγγος του θέματος λέγεται χαρακτήρας. Ο χαρακτήρας μπορεί να είναι φωνήεν ή σύμφωνο· π.χ. του θέματος ηρω- χαρακτήρας ω· του θέματος ακου- χαρακτήρας ου· του θέματος γραφ- χαρακτήρας φ.

Πτωτικά. Παρεπόμενα των πτωτικών

• Στην αρχαία ελληνική, όπως και στη νέα, το  ά ρ θ ρ ο , το  ο υ σ ι α σ τ ι κ ό , το  ε π ί θ ε τ ο , η  α ν τ ω ν υ μ ί α  και  η  μ ε τ ο χ ή σχηματίζουν τύπους που λέγονται πτώσεις.                                

Γι’ αυτό τα πέντε αυτά κλιτά μέρη του λόγου λέγονται πτωτικά.

•Οι πτώσεις στην αρχαία ελληνική είναι πέντε:                                                                                            

η ονομαστική, η γενική, η  δοτική, η  αιτιατική και η  κλητική.

• Από τις πέντε πτώσεις η ονομαστική και η κλητική λέγονται ορθές,                                                        

η  γενική, η  δοτική και η  αιτιατική λέγονται πλάγιες.

 

• Όπως στη νέα, έτσι και στην αρχαία ελληνική τα πτωτικά, εκτός από τις πτώσεις, έχουν ακόμα γ έ ν ο ς, α ρ ι θ μ ό και κ λ ί σ η.

 

α) Τα γένη των πτωτικών είναι τρία: αρσενικό, θηλυκό και ουδέτερο: ὁ πατήρ, ἡ μήτηρ, τὸ βιβλίον - ὁ καλός, ἡ καλή, τὸ καλὸν - ἐκεῖνος, ἐκείνη, ἐκεῖνο - ὁ γράφων, ἡ γράφουσα, τὸ γράφον.

β) Οι αριθμοί των πτωτικών στην αρχαία γλώσσα ήταν τρεις: ο ενικός, που φανερώνει ότι γίνεται λόγος για ένα, ο πληθυντικός, που φανερώνει ότι γίνεται λόγος για πολλά, και ο δυϊκός, που φανερώνει ότι γίνεται λόγος για δύο (ὁ παῖς - οἱ παῖδες - τὼ παῖδε).

γ) Κλίση λέγεται ο ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο σχηματίζονται οι πτώσεις ενός πτωτικού.              

Οι κλίσεις των πτωτικών είναι τρεις: η πρώτη, η δεύτερη και η τρίτη.

 

•Η πτώση, το γένος, ο αριθμός και η κλίση λέγονται με μία λέξη παρεπόμενα (ή συνακόλουθα) των πτωτικών.

 

ΤΟ ΑΡΘΡΟ

•Άρθρο είναι η μονοσύλλαβη κλιτή λέξη που κανονικά χρησιμοποιείται εμπρός από τα ονόματα, όταν μνημονεύονται στο λόγο ως γνωστά και ορισμένα: ὁ πατήρ, ἡ μήτηρ, τὸ τέκνον.

Το άρθρο κλίνεται έτσι:

Ενικός αριθμός                   Πληθυντικός αριθμός ονομαστική                                                  ὁ          ἡ          τὸ                       οἱ         αἱ         τὰ γενική                                                           τοῦ       τῆς       τοῦ                   τῶν      τῶν      τῶν δοτική                                                           τῷ         τῇ        τῷ                     τοῖς      ταῖς     τοῖς αιτιατική                                                      τὸν        τὴν       τὸ                     τοὺς      τὰς      τὰ