Αρχαία Ελληνικά Προσανατολισμού
Φάκελος Υλικού - Γ'Λυκείου
Ενότητα 9η
"Η αλληγορία του σπηλαίου: η παιδεία"ΠΛΑΤΩΝ, Πολιτεία 518b-519a
Ανάλυση από τον κ. καθηγητή Α.Π.Θ. Αθανάσιο Στογιαννίδη
Εισαγωγή:
Ο Σωκράτης ερμηνεύει την αλληγορία του σπηλαίου. Η παιδεία είναι αναγκαία για την ψυχή και τον πολίτη: αφυπνίζει την ψυχή για να μάθει αυτό που ήδη γνωρίζει (από την πρότερη ζωή της στον υπερουράνιο τόπο). Είναι η περιαγωγή της ψυχής από τα αισθητά στα νοητά, από τα πάθη στην αρετή, από τη φύση στις Ιδέες· δεν είναι απλώς μάθηση αλλά μεταστροφή της όλης ύπαρξης. Ο εξαναγκασμός της παιδείας είχε υπονοηθεί στην αλληγορία, κατά τη βίαιη και επώδυνη έξοδο του απελευθερωμένου στην κακοτράχαλη ανηφόρα, και εκφράζεται σε πολλές μορφές της εκπαίδευσης (στη γυμναστική, τη μουσική, τον χορό)· έχει σκοπό να υποτάξει και να μεταμορφώσει τις άλογες δυνάμεις της ψυχής.
Το Κείμενο:
Δεῖ δή, εἶπον, ἡμᾶς τοιόνδε νομίσαι περὶ αὐτῶν, εἰ ταῦτ’ ἀληθῆ· τὴν παιδείαν οὐχ οἵαν τινὲς ἐπαγγελλόμενοί φασιν εἶναι τοιαύτην καὶ εἶναι. Φασὶ δέ που οὐκ ἐνούσης ἐν τῇ ψυχῇ ἐπιστήμης σφεῖς ἐντιθέναι, οἷον τυφλοῖς ὀφθαλμοῖς ὄψιν ἐντιθέντες.
Φασὶ γὰρ οὖν, ἔφη.
Ὁ δέ γε νῦν λόγος, ἦν δ’ ἐγώ, σημαίνει ταύτην τὴν ἐνοῦσαν ἑκάστου δύναμιν ἐν τῇ ψυχῇ καὶ τὸ ὄργανον ᾧ καταμανθάνει ἕκαστος, οἷον εἰ ὄμμα μὴ δυνατὸν ἦν ἄλλως ἢ σὺν ὅλῳ τῷ σώματι στρέφειν πρὸς τὸ φανὸν ἐκ τοῦ σκοτώδους, οὕτω σὺν ὅλῃ τῇ ψυχῇ ἐκ τοῦ γιγνομένου περιακτέον εἶναι, ἕως ἂν εἰς τὸ ὂν καὶ τοῦ ὄντος τὸ φανότατον δυνατὴ γένηται ἀνασχέσθαι θεωμένη· τοῦτο δ’ εἶναί φαμεν τἀγαθόν. Ἦ γάρ;
Ναί.
Τούτου τοίνυν, ἦν δ’ ἐγώ, αὐτοῦ τέχνη ἂν εἴη, τῆς περιαγωγῆς, τίνα τρόπον ὡς ῥᾷστά τε καὶ ἀνυσιμώτατα μεταστραφήσεται, οὐ τοῦ ἐμποιῆσαι αὐτῷ τὸ ὁρᾶν, ἀλλ’ ὡς ἔχοντι μὲν αὐτό, οὐκ ὀρθῶς δὲ τετραμμένῳ οὐδὲ βλέποντι οἷ ἔδει, τοῦτο διαμηχανήσασθαι.
Ἔοικεν γάρ, ἔφη.
Αἱ μὲν τοίνυν ἄλλαι ἀρεταὶ καλούμεναι ψυχῆς κινδυνεύουσιν ἐγγύς τι εἶναι τῶν τοῦ σώματος—τῷ ὄντι γὰρ οὐκ ἐνοῦσαι πρότερον ὕστερον ἐμποιεῖσθαι ἔθεσι καὶ ἀσκήσεσιν—ἡ δὲ τοῦ φρονῆσαι παντὸς μᾶλλον θειοτέρου τινὸς τυγχάνει, ὡς ἔοικεν, οὖσα, ὃ τὴν μὲν δύναμιν οὐδέποτε ἀπόλλυσιν, ὑπὸ δὲ τῆς περιαγωγῆς χρήσιμόν τε καὶ ὠφέλιμον καὶ ἄχρηστον αὖ καὶ βλαβερὸν γίγνεται.
Απόδοση στα Νέα Ελληνικά:
1) Τότε, είπα, αν τούτα ’δω είναι αληθινά, πρέπεικι εμείς να παραδεχθούμε το εξής σχετικά μεαυτά: Ότι η παιδεία δεν είναι ό,τι ισχυρίζονταιγι' αυτήν κάποιοι, οι οποίοι έχουν για επάγγελμάτους την εκπαίδευση. Ισχυρίζονται δηλαδήότι μέσα στην ψυχή δεν υπάρχει γνώσηκι ότι κατά κάποιον τρόπο τη γνώση την βάζουναυτοί στην ψυχή, περίπου σαν να έβαζανόραση σε μάτια τυφλών.Το ισχυρίζονται πράγματι, είπε.Απεναντίας, η τωρινή διερεύνησή μας, είπα εγώ,δείχνει αυτή τη δύναμη της γνώσης που καθέναςέχει μέσα στην ψυχή του, κι επίσης τοεργαλείο,με το οποίο καθένας φθάνει στημάθηση.Όπως ακριβώς αν δεν υπήρχε άλλοςτρόποςνα στρέφει κανείς τα μάτια του από τοσκοτάδι στο φως παρά μόνο στρέφονταςολόκληροτο σώμα, έτσι πρέπει να στραφεί μεολόκληρη την ψυχή από την περιοχή του γίγνεσθαιπρος την άλλη πλευρά, ώσπου να γίνειικανή η ψυχή να αντέχει να αντικρύζει το ονκαι το πιο φωτεινό από το ον. και ισχυριζόμαστεότι αυτό είναι το Αγαθό. Δεν είναι έτσι;Ναι.Επομένως η παιδεία, είπα εγώ, θα είναι η τέχνηγια αυτό το πράγμα, για τη μεταστροφή τηςψυχής, με ποιον τρόπο δηλαδή η μεταστροφήθα συντελεστεί όσο το δυνατόν ευκολότερακαι αποτελεσματικότερα, όχι πώς θα εμφυτευθείστο όργανο αυτό η δύναμη της όρασης,αλλά θεωρώντας δεδομένο ότι το όργανοδιαθέτει αυτή τη δύναμη κι ότι απλώς δενείναι στραμμένο στη σωστή κατεύθυνση και δενκοιτάζει προς τα εκεί που θα έπρεπε, να μηχανευτείη τέχνη της παιδείας έναν τρόπο ώστεαυτό να κατορθωθεί.Έτσι φαίνεται, είπε.Οι άλλες, τώρα, αρετές, που γενικώς χαρακτηρίζονταιως αρετές της ψυχής, φαίνεται ότιείναι κάπως κοντά στο σώμα ¯γιατί στ’ αλήθεια,ενώ πρωτύτερα δεν υπήρχαν στην ψυχή, ύστερα,με τον εθισμό και την άσκηση, εμφυτεύονταισ’ αυτήν¯, ενώ η φρόνηση κι η γνώσηφαίνεται να ριζώνει σε κάτι ασυγκρίτως πιο θεϊκόπου ποτέ δεν χάνει τη δύναμή του αλλά πουμε τη μεταστροφή γίνεται χρήσιμο και ωφέλιμο,κι άλλοτε πάλι άχρηστο και βλαβερό.
(μετάφραση Ν. Μ. Σκουτερόπουλος)
2) Πρέπει λοιπόν, αν είν’ αυτά αληθινά, να παραδεχτούμεπως η παιδεία δεν είναι τέτοια όπωςτην λένε πως είναι μερικοί που την έχουν επάγγελμάτους. Γιατί ισχυρίζονται πως επιστήμη δενυπάρχει μέσα στην ψυχή, αλλά αυτοί την βάζουν,όπως σαν να βάζουν σε τυφλούς την όραση.Αυτό πραγματικώς λένε.Ενώ ο δικός μας τώρα ο λόγος θέλει να πει, πωςο καθένας έχει μέσα στην ψυχή του τη δύναμη ναμαθαίνει και το κατάλληλο για τη μάθηση όργανο.και όπως, αν δεν ήταν δυνατό να γίνει διαφορετικά,θα έπρεπε να στρέφει κανείς το μάτι τουμε όλο μαζί το σώμα του από το σκοτεινό στοφωτεινό, έτσι πρέπει να στρέφει γύρω κι αυτή τηδύναμη και το όργανό της με όλη μαζί την ψυχήτου από εκείνο που γίνεται προς το καθαυτό ον,ώσπου να κατορθώσει επί τέλους να ατενίζει,χωρίςνα υποφέρει, το φωτεινότατο του όντος,που εμείς λέμε πως αυτό είναι το αγαθό. δεν είν’έτσι;Ναι.Αυτής λοιπόν της περιστροφής θα ήταν τέχνη ηπαιδεία, με ποιο τρόπο να καταφέρει να μεταστραφείόσο μπορεί ευκολότερα και ωφελιμότεραη ψυχή, όχι για να της βάλει κανείς μέσα της τηδύναμη να βλέπει, γιατί αυτή την έχει, άλλα για ναδιορθώσει την κατεύθυνσή της, που δεν είναισωστάστραμμένη ούτε βλέπει εκεί που έπρεπε.Έτσι φαίνεται.Οι άλλες λοιπόν αρετές που λένε της ψυχής φαίνεταινα είναι επάνω κάτω όχι πολύ διαφορετικέςαπό του σώματος. γιατί, ενώ πραγματικώς δενυπάρχουν από μιας αρχής, τις αποκτά κανείςύστερα με το συνηθισμό και με την άσκηση. ενώη αρετή της φρόνησης φαίνεται πως έχει κάποιαθεϊκότερη απ’ όλα τ’ άλλα φύση, που ποτέ δεχάνει τη δύναμή της και που αναλόγως της περιαγωγήςτης άλλοτε γίνεται ωφέλιμη και χρήσιμηκαι άλλοτε απεναντίας άχρηστη και βλαβερή.
(μετάφραση Ι. Γρυπάρης)
Ερμηνευτικά Σχόλια:
οὐκ ἐνούσης ἐν τῇ ψυχῇ ἐπιστήμης / τὴν ἐνοῦσαν ἑκάστου δύναμιν ἐν τῇ ψυχῇ: Ο Πλάτων δεν πιστεύει ότι ο άνθρωπος αποκτά τη γνώση ως πληροφορία που λαμβάνει χώρα έξωθεν, αλλά ότι την ανακαλύπτει και την παράγει μέσα του. Γι’ αυτό και αυτήν την έντονα βιωματική γνωστική διαδικασία την ονομάζει συμβολικά ἀνάμνησιν (Φαίδων 76a).
ὁ φανός, -ή, -όν: φωτεινός, λαμπρός. Η λέξη σκοτώδης, που ακολουθεί, είναι αντίθετη. Η συνηθισμένη στον Πλάτωνα αντίθεση ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι λειτουργεί συμβολικά για την αντίθεση παιδείας – απαιδευσίας (έλλειψη παιδείας).
τὸ ὄν: Θα κατανοήσουμε καλύτερα αυτήν την ουσιαστικοποιημένη μετοχή του εἰμί, αν σκεφτούμε ότι αποδίδει την υπαρκτική σημασία του ρήματος. Το ὂν είναι το υπαρκτό. Η αναζήτηση του αληθινά υπαρκτού αποτέλεσε εξ αρχής για τη φιλοσοφία μέγα ερώτημα, το λεγόμενο οντολογικό ερώτημα: τὸ πάλαι τε καὶ νῦν καὶ ἀεὶ ζητούμενον καὶ ἀεὶ ἀπορούμενον, τί τὸ ὄν (Αριστοτέλης, Μετὰ τὰ φυσικά 1028b2-4). Αυτό που υπάρχει πραγματικά είναι μόνο οι Ιδέες, όχι τα αισθητά.
ἀγαθόν: Από τον πλούτο των αναφορών του Πλάτωνα στην πολυσήμαντη λέξη ἀγαθόν, εδώ να τονιστεί μόνο ότι ο φιλόσοφος ταυτίζει το αληθινά υπαρκτό με το αγαθό, ακριβέστερα με την Ιδέα του Αγαθού.
περιαγωγή: μεταστροφή. Η λέξη έχει φιλοσοφική βαρύτητα, διότι δείχνει πως η γνώση και η παιδεία, καθώς στρέφεται στον κόσμο, οφείλει να έχει πάντα καθολικό χαρακτήρα και να μην εξαντλείται σε προσέγγιση από μία επιμέρους οπτική γωνία. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η χρήση του δεοντολογικού ρηματικού επιθέτου περιακτέον, το οποίο όμως δεν προτρέπει απλώς σε μια ευρύτερη θέαση αλλά αποβλέπει σε μια μεταστροφή της ψυχής από τον κόσμο των αισθήσεων προς τον κόσμο των Ιδεών. Πρόκειται, όπως και στην περίπτωση της παιδείας, για μια στροφή όλης της ύπαρξης προς τον «ήλιο», προς το αγαθό –για μια επώδυνη πορεία. Λίγο παρακάτω (521d) ο Πλάτων θα ονομάσει την άνοδο της ψυχής προς το όντως Ον, «μεταστροφή/επιστροφή της ψυχής από μια νυχτερινή μέρα στην αληθινή μέρα» –και αυτή είναι η «αληθινή φιλοσοφία».
ἔθος καὶ ἄσκησις: Ο φιλόσοφος τονίζει ότι οι αρετές της ψυχής δεν προϋπάρχουν μέσα μας αλλά γεννιούνται και προάγονται μέσω του εθισμού και της άσκησης, μιας εξωτερικής δηλαδή διαδικασίας. Και ότι, αντίθετα, η διανοητική ικανότητα του ανθρώπου, η φρόνησις, αποτελεί ένα εσωτερικό δεδομένο. Σε επόμενες Διδακτικές Ενότητες (12-15) θα δούμε ότι και ο Αριστοτέλης αποδίδει στον εθισμό και την έμπρακτη εξάσκηση καθοριστικό ρόλο για την ανάπτυξη της ηθικής αρετής.
Online Μαθήματα:
Δεῖ δή, εἶπον, ἡμᾶς τοιόνδε νομίσαι περὶ αὐτῶν, εἰ ταῦτ’ ἀληθῆ· τὴν παιδείαν οὐχ οἵαν τινὲς ἐπαγγελλόμενοί φασιν εἶναι τοιαύτην καὶ εἶναι. Φασὶ δέ που οὐκ ἐνούσης ἐν τῇ ψυχῇ ἐπιστήμης σφεῖς ἐντιθέναι, οἷον τυφλοῖς ὀφθαλμοῖς ὄψιν ἐντιθέντες.
Φασὶ γὰρ οὖν, ἔφη.
Ὁ δέ γε νῦν λόγος, ἦν δ’ ἐγώ, σημαίνει ταύτην τὴν ἐνοῦσαν ἑκάστου δύναμιν ἐν τῇ ψυχῇ καὶ τὸ ὄργανον ᾧ καταμανθάνει ἕκαστος, οἷον εἰ ὄμμα μὴ δυνατὸν ἦν ἄλλως ἢ σὺν ὅλῳ τῷ σώματι στρέφειν πρὸς τὸ φανὸν ἐκ τοῦ σκοτώδους, οὕτω σὺν ὅλῃ τῇ ψυχῇ ἐκ τοῦ γιγνομένου περιακτέον εἶναι, ἕως ἂν εἰς τὸ ὂν καὶ τοῦ ὄντος τὸ φανότατον δυνατὴ γένηται ἀνασχέσθαι θεωμένη· τοῦτο δ’ εἶναί φαμεν τἀγαθόν. Ἦ γάρ;
Ναί.
Τούτου τοίνυν, ἦν δ’ ἐγώ, αὐτοῦ τέχνη ἂν εἴη, τῆς περιαγωγῆς, τίνα τρόπον ὡς ῥᾷστά τε καὶ ἀνυσιμώτατα μεταστραφήσεται, οὐ τοῦ ἐμποιῆσαι αὐτῷ τὸ ὁρᾶν, ἀλλ’ ὡς ἔχοντι μὲν αὐτό, οὐκ ὀρθῶς δὲ τετραμμένῳ οὐδὲ βλέποντι οἷ ἔδει, τοῦτο διαμηχανήσασθαι.
Ἔοικεν γάρ, ἔφη.
Αἱ μὲν τοίνυν ἄλλαι ἀρεταὶ καλούμεναι ψυχῆς κινδυνεύουσιν ἐγγύς τι εἶναι τῶν τοῦ σώματος—τῷ ὄντι γὰρ οὐκ ἐνοῦσαι πρότερον ὕστερον ἐμποιεῖσθαι ἔθεσι καὶ ἀσκήσεσιν—ἡ δὲ τοῦ φρονῆσαι παντὸς μᾶλλον θειοτέρου τινὸς τυγχάνει, ὡς ἔοικεν, οὖσα, ὃ τὴν μὲν δύναμιν οὐδέποτε ἀπόλλυσιν, ὑπὸ δὲ τῆς περιαγωγῆς χρήσιμόν τε καὶ ὠφέλιμον καὶ ἄχρηστον αὖ καὶ βλαβερὸν γίγνεται.
1) Τότε, είπα, αν τούτα ’δω είναι αληθινά, πρέπει
κι εμείς να παραδεχθούμε το εξής σχετικά με
αυτά: Ότι η παιδεία δεν είναι ό,τι ισχυρίζονται
γι' αυτήν κάποιοι, οι οποίοι έχουν για επάγγελμά
τους την εκπαίδευση. Ισχυρίζονται δηλαδή
ότι μέσα στην ψυχή δεν υπάρχει γνώση
κι ότι κατά κάποιον τρόπο τη γνώση την βάζουν
αυτοί στην ψυχή, περίπου σαν να έβαζαν
όραση σε μάτια τυφλών.
Το ισχυρίζονται πράγματι, είπε.
Απεναντίας, η τωρινή διερεύνησή μας, είπα εγώ,
δείχνει αυτή τη δύναμη της γνώσης που καθένας
έχει μέσα στην ψυχή του, κι επίσης το
εργαλείο,
με το οποίο καθένας φθάνει στη
μάθηση.
Όπως ακριβώς αν δεν υπήρχε άλλος
τρόπος
να στρέφει κανείς τα μάτια του από το
σκοτάδι στο φως παρά μόνο στρέφοντας
ολόκληρο
το σώμα, έτσι πρέπει να στραφεί με
ολόκληρη την ψυχή από την περιοχή του γίγνεσθαι
προς την άλλη πλευρά, ώσπου να γίνει
ικανή η ψυχή να αντέχει να αντικρύζει το ον
και το πιο φωτεινό από το ον. και ισχυριζόμαστε
ότι αυτό είναι το Αγαθό. Δεν είναι έτσι;
Ναι.
Επομένως η παιδεία, είπα εγώ, θα είναι η τέχνη
για αυτό το πράγμα, για τη μεταστροφή της
ψυχής, με ποιον τρόπο δηλαδή η μεταστροφή
θα συντελεστεί όσο το δυνατόν ευκολότερα
και αποτελεσματικότερα, όχι πώς θα εμφυτευθεί
στο όργανο αυτό η δύναμη της όρασης,
αλλά θεωρώντας δεδομένο ότι το όργανο
διαθέτει αυτή τη δύναμη κι ότι απλώς δεν
είναι στραμμένο στη σωστή κατεύθυνση και δεν
κοιτάζει προς τα εκεί που θα έπρεπε, να μηχανευτεί
η τέχνη της παιδείας έναν τρόπο ώστε
αυτό να κατορθωθεί.
Έτσι φαίνεται, είπε.
Οι άλλες, τώρα, αρετές, που γενικώς χαρακτηρίζονται
ως αρετές της ψυχής, φαίνεται ότι
είναι κάπως κοντά στο σώμα ¯γιατί στ’ αλήθεια,
ενώ πρωτύτερα δεν υπήρχαν στην ψυχή, ύστερα,
με τον εθισμό και την άσκηση, εμφυτεύονται
σ’ αυτήν¯, ενώ η φρόνηση κι η γνώση
φαίνεται να ριζώνει σε κάτι ασυγκρίτως πιο θεϊκό
που ποτέ δεν χάνει τη δύναμή του αλλά που
με τη μεταστροφή γίνεται χρήσιμο και ωφέλιμο,
κι άλλοτε πάλι άχρηστο και βλαβερό.
(μετάφραση Ν. Μ. Σκουτερόπουλος)
2) Πρέπει λοιπόν, αν είν’ αυτά αληθινά, να παραδεχτούμε
πως η παιδεία δεν είναι τέτοια όπως
την λένε πως είναι μερικοί που την έχουν επάγγελμά
τους. Γιατί ισχυρίζονται πως επιστήμη δεν
υπάρχει μέσα στην ψυχή, αλλά αυτοί την βάζουν,
όπως σαν να βάζουν σε τυφλούς την όραση.
Αυτό πραγματικώς λένε.
Ενώ ο δικός μας τώρα ο λόγος θέλει να πει, πως
ο καθένας έχει μέσα στην ψυχή του τη δύναμη να
μαθαίνει και το κατάλληλο για τη μάθηση όργανο.
και όπως, αν δεν ήταν δυνατό να γίνει διαφορετικά,
θα έπρεπε να στρέφει κανείς το μάτι του
με όλο μαζί το σώμα του από το σκοτεινό στο
φωτεινό, έτσι πρέπει να στρέφει γύρω κι αυτή τη
δύναμη και το όργανό της με όλη μαζί την ψυχή
του από εκείνο που γίνεται προς το καθαυτό ον,
ώσπου να κατορθώσει επί τέλους να ατενίζει,
χωρίς
να υποφέρει, το φωτεινότατο του όντος,
που εμείς λέμε πως αυτό είναι το αγαθό. δεν είν’
έτσι;
Ναι.
Αυτής λοιπόν της περιστροφής θα ήταν τέχνη η
παιδεία, με ποιο τρόπο να καταφέρει να μεταστραφεί
όσο μπορεί ευκολότερα και ωφελιμότερα
η ψυχή, όχι για να της βάλει κανείς μέσα της τη
δύναμη να βλέπει, γιατί αυτή την έχει, άλλα για να
διορθώσει την κατεύθυνσή της, που δεν είναι
σωστά
στραμμένη ούτε βλέπει εκεί που έπρεπε.
Έτσι φαίνεται.
Οι άλλες λοιπόν αρετές που λένε της ψυχής φαίνεται
να είναι επάνω κάτω όχι πολύ διαφορετικές
από του σώματος. γιατί, ενώ πραγματικώς δεν
υπάρχουν από μιας αρχής, τις αποκτά κανείς
ύστερα με το συνηθισμό και με την άσκηση. ενώ
η αρετή της φρόνησης φαίνεται πως έχει κάποια
θεϊκότερη απ’ όλα τ’ άλλα φύση, που ποτέ δε
χάνει τη δύναμή της και που αναλόγως της περιαγωγής
της άλλοτε γίνεται ωφέλιμη και χρήσιμη
και άλλοτε απεναντίας άχρηστη και βλαβερή.
(μετάφραση Ι. Γρυπάρης)
οὐκ ἐνούσης ἐν τῇ ψυχῇ ἐπιστήμης / τὴν ἐνοῦσαν ἑκάστου δύναμιν ἐν τῇ ψυχῇ: Ο Πλάτων δεν πιστεύει ότι ο άνθρωπος αποκτά τη γνώση ως πληροφορία που λαμβάνει χώρα έξωθεν, αλλά ότι την ανακαλύπτει και την παράγει μέσα του. Γι’ αυτό και αυτήν την έντονα βιωματική γνωστική διαδικασία την ονομάζει συμβολικά ἀνάμνησιν (Φαίδων 76a).
ὁ φανός, -ή, -όν: φωτεινός, λαμπρός. Η λέξη σκοτώδης, που ακολουθεί, είναι αντίθετη. Η συνηθισμένη στον Πλάτωνα αντίθεση ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι λειτουργεί συμβολικά για την αντίθεση παιδείας – απαιδευσίας (έλλειψη παιδείας).
τὸ ὄν: Θα κατανοήσουμε καλύτερα αυτήν την ουσιαστικοποιημένη μετοχή του εἰμί, αν σκεφτούμε ότι αποδίδει την υπαρκτική σημασία του ρήματος. Το ὂν είναι το υπαρκτό. Η αναζήτηση του αληθινά υπαρκτού αποτέλεσε εξ αρχής για τη φιλοσοφία μέγα ερώτημα, το λεγόμενο οντολογικό ερώτημα: τὸ πάλαι τε καὶ νῦν καὶ ἀεὶ ζητούμενον καὶ ἀεὶ ἀπορούμενον, τί τὸ ὄν (Αριστοτέλης, Μετὰ τὰ φυσικά 1028b2-4). Αυτό που υπάρχει πραγματικά είναι μόνο οι Ιδέες, όχι τα αισθητά.
ἀγαθόν: Από τον πλούτο των αναφορών του Πλάτωνα στην πολυσήμαντη λέξη ἀγαθόν, εδώ να τονιστεί μόνο ότι ο φιλόσοφος ταυτίζει το αληθινά υπαρκτό με το αγαθό, ακριβέστερα με την Ιδέα του Αγαθού.
περιαγωγή: μεταστροφή. Η λέξη έχει φιλοσοφική βαρύτητα, διότι δείχνει πως η γνώση και η παιδεία, καθώς στρέφεται στον κόσμο, οφείλει να έχει πάντα καθολικό χαρακτήρα και να μην εξαντλείται σε προσέγγιση από μία επιμέρους οπτική γωνία. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η χρήση του δεοντολογικού ρηματικού επιθέτου περιακτέον, το οποίο όμως δεν προτρέπει απλώς σε μια ευρύτερη θέαση αλλά αποβλέπει σε μια μεταστροφή της ψυχής από τον κόσμο των αισθήσεων προς τον κόσμο των Ιδεών. Πρόκειται, όπως και στην περίπτωση της παιδείας, για μια στροφή όλης της ύπαρξης προς τον «ήλιο», προς το αγαθό –για μια επώδυνη πορεία. Λίγο παρακάτω (521d) ο Πλάτων θα ονομάσει την άνοδο της ψυχής προς το όντως Ον, «μεταστροφή/επιστροφή της ψυχής από μια νυχτερινή μέρα στην αληθινή μέρα» –και αυτή είναι η «αληθινή φιλοσοφία».
ἔθος καὶ ἄσκησις: Ο φιλόσοφος τονίζει ότι οι αρετές της ψυχής δεν προϋπάρχουν μέσα μας αλλά γεννιούνται και προάγονται μέσω του εθισμού και της άσκησης, μιας εξωτερικής δηλαδή διαδικασίας. Και ότι, αντίθετα, η διανοητική ικανότητα του ανθρώπου, η φρόνησις, αποτελεί ένα εσωτερικό δεδομένο. Σε επόμενες Διδακτικές Ενότητες (12-15) θα δούμε ότι και ο Αριστοτέλης αποδίδει στον εθισμό και την έμπρακτη εξάσκηση καθοριστικό ρόλο για την ανάπτυξη της ηθικής αρετής.
Online Μαθήματα:
242ο Online Μάθημα
243o Online Μάθημα
243o Online Μάθημα
Πηγές:
Σχεδιάγραμμα -Ερμηνευτικά Σχόλια:
Πηγές:
Σχεδιάγραμμα -Ερμηνευτικά Σχόλια:
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου