Εισαγωγή - Αρχαία Ελληνικά - Φιλοσοφικός Λόγος (Γ'Λυκείου)

 

Νέα ανάρτηση στο Linktree!!!

▪︎Εισαγωγή

▪︎Αρχαία Ελληνικά - Γ' Λυκείου

▪︎Φιλοσοφικός Λόγος

▪︎2025-2026

Κατέβασέ την από εδώ!

https://linktr.ee/glykeriavogiatzi

(Πατάς πάνω στο σχετικό αρχείο...

Μετά το view και μετά πάνω πάνω το αντίστοιχο βελάκι του download για να αποθηκευτεί στο κινητό ή στον υπολογιστή σου! 

Επίσης, μπορείς μετά και να την εκτυπώσεις!)

Καλή μελέτηηηη!!!!

Κάποτε και τώρα...

 

ΚΑΠΟΤΕ ζούσαμε όμορφα, χαρούμενα... 

Υπήρχε η ειλικρίνεια και η αγάπη στις σχέσεις μας...

Θυμάμαι χαρακτηριστικά πριν από μερικά χρόνια πως όλοι γνωρίζαμε ποιος μας συμπαθεί και ποιος μας αντιπαθεί! Μπορούσαμε να τους διακρίνουμε και να τους κατονομάσουμε! Ήταν έκδηλη και η αγάπη, αλλά και η κακία ανάμεσά μας...

Μιλούσαμε καθημερινά με κόσμο... Δεν μας ήταν ποτέ "φορτίο"... Αντιθέτως, χαιρόμασταν την τακτική επικοινωνία και το καθημερινό μοίρασμα... Ήταν, άλλωστε, αυτό το ζητούμενο, όπως θα έπρεπε να είναι και σε κάθε υγιή και ακμάζουσα κοινωνία ανθρώπων...

Βρισκόμασταν και γελούσαμε... 

Κλαίγαμε ενίοτε, αλλά ο ένας στον ώμο του άλλου και ΟΧΙ εξαιτίας της ανάρμοστης συμπεριφοράς του άλλου!

Τα τηλέφωνα έπαιρναν φωτιά, αλλά πάντοτε έκλειναν με το "Χάρηκα πολύ που σε άκουσα... Να είσαι καλά!"

Οι αυλές και τα μπαλκόνια των σπιτιών έσφυζαν από χαρά, γέλια και ζωή! 

Μαθαίναμε ως παιδιά ότι κάποιος πενθεί; Φώναζε χαρακτηριστικά ο παππούς μας: "Ησυχία! Μη γελάτε και μη βάζετε τραγούδια στο ράδιο... Είναι ντροπή! Να συμπονέσουμε πρέπει...Και να συμπαρασταθούμε!"

Περνούσαμε στη σχολή των ονείρων μας; 

Και πάλι ο σοφός παππούς μας έλεγε: "Καλός άνθρωπος να γίνεις! Μετά είναι όλα αυτά..."

Μαθαίναμε ότι κάποιος αρρώσταινε; 

Τρέχαμε να του συμπαρασταθούμε... Να πούμε έστω μία κουβέντα... Να δηλώσουμε το παρών... Να δώσουμε μια αγκαλιά... Ό,τι μπορούσαμε...

Κι όταν κάποια οικογένεια δυσκολεύονταν οικονομικά, πρόθυμα βρίσκαμε διάφορους (φανερούς και κρυφούς) τρόπους να τη βοηθάμε...

Παλιά αγαπούσαμε και το δείχναμε... Φανερά...

Και στις σχέσεις μας και στις φιλίες μας...

Όταν ενδιαφερόμασταν για κάποιον το γνώριζε, το δείχναμε με κάθε τρόπο και παλεύαμε για τη διάσωση της εκάστοτε σχέσης ή φιλίας μας...

ΣΗΜΕΡΑ το σκηνικό έχει αλλάξει άρδην...

Φόβος, καχυποψία, μισανθρωπία και τρομοκρατία παντού!

Όποιος σου λέει κολακευτικά λόγια είναι επειδή πάντοτε έχει κάτι να κερδίσει από εσένα...

Η υποκρισία, το ψέμα και η εκμετάλλευση είναι πια ο κανόνας και όχι η εξαίρεση...

Σχέσεις κατόπιν τραπεζικής ανάλυσης...

Φιλίες λόγω ανάγκης...

Παρέες μόνο για το συμφέρον...

Likes αντί για έναν ειλικρινά καλό λόγο...

Σχόλια είτε για αυτοπροβολή είτε για ειρωνεία  και χλευασμό...

Adds για να έχεις τους πιο πολλούς φίλους και να παίρνεις αξία μέσω της ποσότητας κι όχι λόγω της ποιότητας! 

Οι επαφές με τον κόσμο κουράζουν αντί να ξεκουράζουν... (Και λογικό... Δύσκολο να  υποκρίνεσαι καθημερινά πως σε πείθει το ανειλικρινές ενδιαφέρον κάποιου για σένα που μόνο εποφθαλμιά κάτι... Και ψυχοφθόρο πολύ, κυρίως, το να μην σου επιτρέπεται πια να εκφράσεις άφοβα την  αλήθεια σου...)

Οι άνθρωποι χωρίζονται στους υποκριτές και στους τρελούς, που αγαπούν ακόμα την αλήθεια!

Σ' αυτούς που δίνουν τα πάντα για να είναι πάνω απ όλα Άνθρωποι και σ αυτούς που δίνουν και τη ψυχή τους ακόμα για εύκολο χρήμα, θέσεις, τιμές και αξιώματα...

Άνθρωποι και "άνθρωποι"...

Με ανάστημα και χωρίς...

Με αξίες και χωρίς...

Με ηθική και χωρίς...

Με αγάπη και χωρίς...

Διάλεξε σοφά το πού θα καταταγείς...

Νιώθω πως δίνουμε όλοι μας εξετάσεις...

Και ο βαθμός που αναμένουμε θα είναι ο πιο καθοριστικός...

Φ.Π.

Τεχνητή Νοημοσύνη και Παιδεία

30.05.2025

Ανδρέας Γ. Μαρκαντωνάτος, Γιώργος Χατζηβασιλείου

Παρά τα αναμφισβήτητα πλεονεκτήματα, η χρήση της ΤΝ στην εκπαίδευση ενέχει σοβαρούς κινδύνους, πρακτικούς και έτσι ηθικούς.

Η πρόοδος της τεχνολογίας κατά τις τελευταίες δεκαετίες και ιδίως η ραγδαία ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) έχουν μεταβάλει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε την εκπαιδευτική διαδικασία. Η ΤΝ δεν αποτελεί πλέον μια αφηρημένη έννοια της επιστημονικής φαντασίας, αλλά απτή και διαρκώς επεκτεινόμενη δύναμη που επηρεάζει με τον ιδιάζοντα τρόπο της ποικίλες πτυχές και εκφάνσεις της καθημερινής ζωής. Η παιδεία δεν θα μπορούσε να παραμείνει ανεπηρέαστη. Πράγματι, η TN αναμένεται να επενεργήσει στην εκπαίδευση κατά τη διάρκεια του 21ου αιώνα τόσο δραστικά όσο κανείς άλλος παράγων. Το πώς η εκπαιδευτική πολιτική ανταποκρίνεται ή οφείλει να ανταποκριθεί στις πρωτόγνωρες αυτές συνθήκες είναι καίριας σημασίας ερώτημα, το οποίο πρέπει να απαντηθεί το συντομότερο από κυβερνήσεις, παιδαγωγικά ιδρύματα και εν γένει ολόκληρες κοινωνίες.

Η θεμελιώδης μορφωτική προσφορά που φέρνει από το μέλλον η ΤΝ συνίσταται στις μοναδικές δυνατότητες εξατομικευμένης διδασκαλίας που μπορεί να έχει στη διάθεσή του κάθε άτομο ανά πάσα στιγμή. Μέσω κυρίως αλγορίθμων μηχανικής μάθησης, καλοσχεδιασμένες εκπαιδευτικές πλατφόρμες θα μπορούν να παρακολουθούν την πρόοδο του/της μαθητή/τριας, να εντοπίζουν προσωπικές αδυναμίες ή λανθάνουσες δεξιότητες και να προτείνουν αναλόγως προσαρμοσμένο εκπαιδευτικό υλικό. Τέτοιες διευκολύνσεις καθιστούν τη διδασκαλία περισσότερο αποτελεσματική, καθώς ο/η μαθητής/τρια είτε ενισχύεται ακριβώς εκεί όπου υστερεί είτε διοχετεύει την ενέργειά του/της σε πεδία στα οποία έχει φυσική κλίση, ενώ ο εκπαιδευτικός απαλλάσσεται εν μέρει από τον μεγάλο φόρτο της διαχείρισης της τάξης, ιδίως αυτής με άνισα επίπεδα επίδοσης και βελτίωσης. Ταυτοχρόνως, η ΤΝ μπορεί να αξιοποιηθεί για την ανάλυση δεδομένων της σχολικής προόδου σε εθνικό ή τοπικό επίπεδο και για την πρόγνωση νεωτερικών παιδαγωγικών τάσεων, προσφέροντας στους εκάστοτε υπευθύνους για τη χάραξη συναφούς πολιτικής ισχυρά εργαλεία για τη λήψη εμπεριστατωμένων αποφάσεων.

Παρά τα αναμφισβήτητα πλεονεκτήματα, η χρήση της ΤΝ στην εκπαίδευση ενέχει σοβαρούς κινδύνους, πρακτικούς και έτσι ηθικούς. Κατ’ αρχήν, τίθεται αμέσως το ζήτημα της προστασίας των προσωπικών δεδομένων των μαθητών/τριών. Η συλλογή και ανάλυση τεράστιων όγκων πληροφοριών καθιστούν επιτακτική την ανάγκη ύπαρξης αυστηρών ηθικών και δεοντολογικών κανονισμών για τη διαχείριση και διασφάλιση της ιδιωτικότητας. Επιπλέον, η εξάρτηση από τεχνολογικές λύσεις μπορεί να οδηγήσει σε μια μορφή ολωσδιόλου τεχνοκρατικής εκπαίδευσης, όπου η ανθρώπινη διάσταση – κυρίως η σχέση διδάσκοντος και διδασκομένου – βαθμηδόν θα υποβαθμίζεται. Η διδασκαλία δεν είναι απλώς μετάδοση πληροφοριών, αλλά τωόντι δυναμική παιδευτική διαδικασία αλληλεπίδρασης, εμπιστοσύνης και καθοδήγησης, την οποία καμία μηχανή δεν μπορεί (και δεν πρέπει) πλήρως να υποκαταστήσει.

Επιπροσθέτως, η εισαγωγή της ΤΝ στα σχολεία δημιουργεί τον κίνδυνο ψηφιακού αποκλεισμού. Πρόδηλο είναι ότι σε κοινότητες με έντονες κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες η πρόσβαση σε προηγμένες τεχνολογίες δεν είναι δεδομένη για όλους. Η εκπαιδευτική πολιτική οφείλει να διασφαλίσει την ισότιμη πρόσβαση, με σκοπό η ΤΝ να λειτουργήσει ως εργαλείο ένταξης και όχι ως αίτιο περαιτέρω περιθωριοποίησης. Εξυπακούεται κατ’ ακολουθίαν ότι η ενσωμάτωση της ΤΝ στην εκπαίδευση δεν μπορεί να αφεθεί στην τύχη ή στην πρωτοβουλία μεμονωμένων φορέων. Απαιτείται ένας συνολικός σχεδιασμός εκπαιδευτικής πολιτικής που θα θέσει σαφείς στόχους, θα προσδιορίσει ρυθμιστικά και ηθικά κανονιστικά πλαίσια και θα προβλέψει τρόπους υποστήριξης των εκπαιδευτικών προκειμένου οι τελευταίοι να προσαρμοστούν με ευχέρεια στις ταχέως μεταβαλλόμενες συνθήκες.

Επομένως, η επιμόρφωση του εκπαιδευτικού προσωπικού είναι κεφαλαιώδους σημασίας. Η αποτελεσματική χρήση της ΤΝ προϋποθέτει όχι μόνο τεχνική κατάρτιση, αλλά και παιδαγωγική κατανόηση του πώς και πότε η τεχνολογία ενισχύει – και όχι υποκαθιστά – τη διδακτική πράξη. Η εκπαιδευτική πολιτική, πλην των άλλων, οφείλει να ενισχύσει την ερευνητική δραστηριότητα αναφορικά με την ΤΝ και την εκπαίδευση, στηρίζοντας επαρκώς την ανάπτυξη εγχώριων καινοτομιών, με σεβασμό πάντοτε στις τοπικές πολιτισμικές και παιδαγωγικές ιδιαιτερότητες. Ετι σπουδαιότερον, πρέπει να υιοθετηθεί μια ολιστική προσέγγιση που θα ενσωματώνει την ΤΝ στο συνολικότερο όραμα της παιδείας ως μέσου ολοκληρωμένης ανάπτυξης του ανθρώπου και όχι απλώς ως μηχανισμού αύξησης της αποδοτικότητας.

Εν κατακλείδι, η ΤΝ αποτελεί μία από τις σημαντικότερες όχι μόνο τεχνολογικές αλλά πρωτίστως κοινωνικές προκλήσεις του 21ου αιώνα· και προφανώς η εκπαίδευση μπορεί να αποτελέσει αφόρμηση για την ευδόκιμη πραγμάτωση αυτού του ούτως ή άλλως αδήριτου αλγοριθμικού μετασχηματισμού της ανθρωπότητας. Οι δυνατότητες της ΤΝ είναι αληθινά τεράστιες, αλλά και οι κίνδυνοι που κυοφορεί φαντάζουν ενίοτε ολέθριοι. Η εκπαιδευτική πολιτική καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στην προώθηση και στην οροσήμανση της ΤΝ, ανάμεσα στην τεχνολογική καινοτομία και στην προστασία θεμελιωδών αξιών του ανθρωπισμού.

Με άλλα λόγια, η πρακτική εφαρμογή της ΤΝ στο πεδίο της εκπαίδευσης και ειδικότερα στο σχολικό πρόγραμμα είναι όντως πρώτιστο ζητούμενο, όσο όμως είναι συνάμα και η αναχαίτιση των πιθανών εκτροπών της! Η παρούσα σκιαγράφηση θεμελιωδών ζητημάτων που άπτονται της λίαν περίπλοκης σχέσης μεταξύ των απειράριθμων διευκολύνσεων που απορρέουν από την αξιοποίηση της ΤΝ και της ενδεδειγμένης εκπαιδευτικής πολιτικής κύριο σκοπό έχει να προλειάνει το έδαφος για μια αδρομερή παρουσίαση συγκεκριμένων λύσεων και προτάσεων. Αυτό ακριβώς θα επιχειρήσουμε, στο μέτρο του δυνατού, σε επόμενη επιφυλλίδα μας.

*Ο κ. Ανδρέας Γ. Μαρκαντωνάτος είναι καθηγητής της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.

Ο κ. Γιώργος Χατζηβασιλείου είναι διδάκτωρ Φιλοσοφίας, συγγραφέας του βιβλίου «Φιλοσοφία της Τεχνητής Νοημοσύνης. Ενα Ταξίδι στο Μέλλον» (εκδ. Διόπτρα) και δημοσιογράφος.

https://www.tovima.gr/print/nees-epoxes/texniti-noimosyni-lfkai-paideia/

Εάν λοιπόν θέλουμε παιδεία, χρειάζεται μια ποιοτική αντιστροφή, ώστε σε μεγάλο βαθμό η Τεχνο-λογία να γίνει Λογο-τεχνία!

Εκπαίδευση ή Παιδεία;

Σπύρος Κωνσταντούλας

Ένας άνθρωπος πολύ καλά εκπαιδευμένος και με υψηλό δείκτη νοημοσύνης, ενδέχεται να είναι αμόρφωτος. Ένα δελφίνι, μια φώκια ή ένας σκύλος μπορούν να εκπαιδευθούν, όχι όμως και να μορφωθούν. Έτσι γίνεται αντιληπτό ότι άλλο πράγμα είναι η εκπαίδευση και άλλο η παιδεία. Ακόμα κι αυτό που επικράτησε να λέγεται δείκτης νοημοσύνης δεν έχει καμία σχέση με τη μόρφωση, την παιδεία και την ευφυΐα ή ακόμα περισσότερο με την ποιητική νοημοσύνη, παρά συναρτάται κυρίως με την εργαλειακότητα, τη δεξιοτεχνία και την επιδεξιότητα.

Βλέποντας την ιστορία της εκπαίδευσης, αυτή δεν ήταν παρά μετάδοση εμπειρικών γνώσεων, κυρίως τεχνικού και εργαλειακού τύπου, από τον πατέρα στο γιο και από τον παππού στον εγγονό μέσα στην ιδιωτική σφαίρα και με απώτερο σκοπό την επιβίωση, την αυτάρκεια και την οικιακή οικονομία.

Αντίθετα, η ιστορία της παιδείας είναι η ανέλιξη και το άλμα από την εργαλειακή και τεχνική γνώση του ιδιωτικού χώρου στην καλλιτεχνική δημιουργία, στην ομορφιά και στην πολιτική παιδεία, που εκδιπλώνονταν στο χώρο της πόλης, ως χώρου Δημοσίων αρετών και πολιτισμού.[...]

Ερχόμενοι στη σημερινή εποχή κι ενώ οι παρακαταθήκες του Διαφωτισμού και της Νεωτερικότητας δε στέρεψαν, όλα δείχνουν ότι βαδίζουμε προς έναν Τεχνολογικό Μεσαίωνα και σε μια καταναλωτική βαρβαρότητα.

Η καθοδική πορεία και διολίσθηση της παιδείας σε στεγνή, τεχνοκρατική εκπαίδευση είναι αναμφισβήτητη. Έχουμε αχαλίνωτη συσσώρευση άχρηστων πληροφοριών και γνώσεων, αλλά όχι Γνώση.

Σήμερα που η γνώση, η μόρφωση και οι παιδεία είναι προσιτές και εφικτές όσο ποτέ άλλοτε, έχουμε το παράδοξο φαινόμενο του σύγχρονου αναλφαβητισμού.

Τον περασμένο αιώνα, παρ’ όλο που οι συνθήκες ήταν δυσμενείς και η γνώση δύσκολα προσπελάσιμη, ακόμα και φτωχοί άνθρωποι, αλλά με θέληση και πάθος για παιδεία και μόρφωση, περπατούσαν χιλιόμετρα για να πάνε σχολείο ή να δανειστούν βιβλία κι έτσι, με την επίμονη προσπάθειά τους, μάθαιναν γράμματα!

Σήμερα, αντιθέτως, έχουμε πληθώρα από αγραμμάτους, καλά εκπαιδευμένους ωστόσο...

Με απίστευτα προκλητικό τρόπο οι ανθρωπιστικές σπουδές τείνουν να καταργηθούν, η αμάθεια και η ημιμάθεια καραδοκούν, η έλλειψη δε αληθινής μόρφωσης καταδεικνύεται από την πληθώρα προγραμμάτων «επιμόρφωσης». Τελικά ευνοείται μια στείρα ευρυμάθεια, που δεν είναι παρά το ρηχό πρόσωπο της αμάθειας.

Για να δούμε την ποιοτική διαφορά μεταξύ εκπαίδευσης και παιδείας μπορούμε να ανατρέξουμε σε εποχές ορόσημα, αλλά και να εμβαθύνουμε σε χαρακτηρισμούς και έννοιες.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η κεντρική αξία στην αρχαία Αθήνα ήταν η παιδεία. Η ίδια η Αθήνα δικαίως εθεωρείτο «Ἑλλάδος παίδευσις » (παιδαγωγός) και ο Ισοκράτης δήλωνε ότι «Ἕλληνες καλοῦνται οἱ τῆς ἡμετέρας παιδείας μετέχοντες». Δηλαδή δεν μετράει η καταγωγή, ούτε η φυλή, αλλά η αγωγή! Και ο Κ. Π. Καβάφης όταν ρωτήθηκε αν είναι Έλληνας απάντησε ότι είναι «Ἑλληνικός» (παιδεία).

Το θέατρο στην Αθήνα του 5ου π. Χ αιώνα «παιδαγωγεῖ τὰ ἤθη τῶν ὁρώντων » και η αρχαία Τραγωδία μέσα από την ακίνδυνη αναπαράσταση τῆς πεπαιδευμένης (τιμωρημένης) ὕβρεως φέρνει την ποιοτική μεταβολή και κάθαρση των παθών (πάθος – μάθος – ἦθος) στον συμπάσχοντα θεατή. Κι ενώ ο τραγικός ήρωας (ὑβριστής) νικιέται και καταστρέφεται από τα πάθη του, ο αθηναίος θεατής βγαίνει καθαρός νικητής απ’ τα δικά του.

Μαζί με την Τραγωδία, ως κορύφωση της παιδείας και δημιουργίας ελεύθερων πολιτών (να κάνεις τα πάθη σου ότι θέλεις, να μη σε κάνουν ότι θέλουν), βαθαίνουν και η πολιτική παιδεία και η φρόνηση μέσα απ’ τον ανεπανάληπτο θεσμό εφαρμοσμένης πρόληψης και κάθαρσης της πολιτικής ύβρεως: τον εξοστρακισμό.

Έτσι, ο Δημόσιος χώρος είναι ο χώρος όπου δοκιμάζονται οι αληθινές αρετές του πολίτη, όπως σοφά επισημαίνει και πάλι ο Κ. Π. Καβάφης: «Τὸν ἔπαινο τοῦ Δήμου καὶ τῶν σοφιστῶν... Τὰ δύσκολα καὶ ἀνεκτίμητα εὖγε στὸ Θέατρο, τὴν Ἀγορὰ καὶ τοὺς Στεφάνους...» Ακόμα και τα ίδια τα δημόσια κτίρια στο κλεινὸν ἄστυ σε μορφώνουν (Πλάτων).

Μια καθαρή διαφορά που απεικονίζει την αισθητική παιδεία, μπορεί να αντληθεί από την αντιπαραβολή ενός αρχαιοελληνικού συμποσίου και ενός ρωμαϊκού οργίου: στο αρχαιοελληνικό συμπόσιο συμμετείχαν «ἡ νόηση, τὸ θυμοειδὲς καὶ τὸ ἐπιθυμητικόν» (Πλάτων) με αρμονία και μέτρο, και το αποτέλεσμα ήταν η ομορφιά. Στο ρωμαϊκό όργιο μετείχαν μόνο οι αισθήσεις και το «ἐπιθυμητικόν» στην υβριστική τους μορφή, με αποτέλεσμα την ασχήμια και την κατάντια.

Επισημαίνοντας τις διαφορές μεταξύ εκπαίδευσης και παιδείας μπορούμε να προχωρήσουμε εμβαθύνοντας στη διαύγαση συγκεχυμένων αντιλήψεων και κοινωνικών προκαταλήψεων. Η εκπαίδευση, όσο υψηλού επιπέδου κι αν είναι, έχει στόχο τη λειτουργικότητα, την τεχνική εργαλειακότητα και την επιδεξιότητα. Απευθύνεται σ’ ένα μέρος του ανθρώπου που έχει να κάνει με την επιβίωση, την άνεση, τις ευκολίες και όχι με το ευ ζην. Η παιδεία, αντίθετα, απευθύνεται σε όλο το "είναι" του ανθρώπου, στοχεύοντας στην πραγμάτωση όλων των δυνατοτήτων του, όπως είναι η αξιότητα, το ήθος, η προσωπικότητα, η ελευθερία, η δημιουργία και η υπαρξιακή πληρότητα.

Είναι γενικά παραδεκτό ένα παλιό σύνθημα που έλεγε ότι «το σύστημα της διδασκαλίας είναι η διδασκαλία του συστήματος». Πράγματι, απόρροια της σημερινής εκπαίδευσης είναι η αέναη ανάπτυξη με τους οικονομοτεχνικούς δείκτες της, αλλά όχι η ανάπτυξη και ολοκλήρωση του ανθρώπου, πράγμα που επιδιώκει η παιδεία. Η άτεγκτη ορθολογικότητα της εκπαίδευσης, κάνοντας σημαία της τον τεχνοκρατικό εκσυγχρονισμό και αδιαφορώντας για τον αναλφαβητισμό, πλειοδοτεί στην χρηστικότητα, τον καταναλωτισμό, την ωφελιμότητα και την παραγωγικότητα. Η παιδεία, αντιθέτως, χωρίς να είναι εχθρική στην μετρημένη χρήση της τεχνολογίας είναι ανθρωποκεντρική και μέσα από την δύσκολη πορεία της εμβάθυνσης και αφομοίωσης μεταστοιχειώνει ποιοτικά τον άνθρωπο, οδηγώντας τον στην πνευματικότητα και την ομορφιά.

Δεν είναι απορίας άξιον που η εποχή μας προτιμά τον εξυπνακισμό από την ευφυΐα, την πολυπραγμοσύνη από την ποιητική νοημοσύνη και, τελικά, πριμοδοτεί τον εξυπνάκια, τον ιντριγκαδόρο και τον καταφερτζή αντί για τον ευφυή, τον καινοτόμο, το δημιουργό και τον άνθρωπο που εμφορείται από δημόσια αρετή; Ή μήπως είναι τυχαίο που οι σημερινοί άνθρωποι κατακλύζονται κατά κύριο λόγο από διεκπεραιωτικό και διαδικαστικό άγχος και όχι από υπαρξιακό και δημιουργικό άγχος;

Από την παιδεία πηγάζει η θέληση για ομορφιά και ελευθερία, ενώ από την τεχνοκρατική εκπαίδευση πηγάζει η θέληση για δύναμη και εξουσία.

Εύλογα αναρωτιέται κανείς για τις αιτίες που ευθύνονται για την έκλειψη της παιδείας και την κατακυριάρχηση της εκπαίδευσης. 

Οι αρχαίοι φιλόσοφοι γνώριζαν ότι ο άνθρωπος διέπεται από τη βούληση για μάθηση και γνώση (ὁρμή του εἰδέναι) και παρ’ όλα αυτά μια αντίθετη θέληση τον οδηγεί στην ευκολία και στην οκνηρία. Οκνηρία της σκέψης είναι η εύκολη πίστη κι έτσι ενώ η παιδεία «παιδεύει» η πίστη βολεύει.

Στην πίστη ανήκει και η άμετρη τεχνολογική εκπαίδευση και θεολογία της τεχνικής που οδηγεί στην κακοποίηση του πλανήτη και στην ρομποτοποίηση του ανθρώπου, ενώ η παιδεία, διδάσκοντας φρόνηση και μέτρο, θέτει τον άνθρωπο και τη φύση στο κέντρο μιας αρμονικής συνύπαρξης.

Γνωρίζοντας ότι υπάρχει ταχύρρυθμη εκπαίδευση, αλλά όχι ταχύρρυθμη παιδεία, καθώς επίσης και ότι τη μερίδα του λέοντος στην εποχή μας κατέχει η εκπαίδευση, διότι η υπάρχουσα τάξη πραγμάτων δεν θέλει ανθρώπους με παιδεία, δεν μένει παρά η προσωπική πορεία και ευθύνη, η τολμηρή σκέψη (sapere aude) και η αμφισβήτηση, η εμβάθυνση και η ακάματη προσπάθεια για την απόκτηση παιδείας. Ακόμα και «κατάλογοι μελέτης» προτάθηκαν για την απόκτηση παιδείας π.χ. από τον φιλόσοφο Καρλ Γιάσπερς ή τον Λ. Τολστόι στο γνωστό μυθιστόρημα «Άννα Καρένινα», αλλά περνούν συνήθως στα αζήτητα.

Εάν λοιπόν θέλουμε παιδεία, χρειάζεται μια ποιοτική αντιστροφή, ώστε σε μεγάλο βαθμό η Τεχνο-λογία να γίνει Λογο-τεχνία! Υποστηρίζοντας το δημόσιο χαρακτήρα της παιδείας η ποιοτική χρήση της τεχνολογίας θα μπορούσε να συνδράμει π.χ. ως τηλεπαιδεία και όχι ως αποβλακωτική τηλοψία και τηλεαγοραπωλησία!

Επιπλέον, εάν θέλουμε την παιδεία να περιλαμβάνει αισθητική και καλλιτεχνική αγωγή θα πρέπει να αντιληφθούμε ότι αντικείμενο της Τέχνης είναι η ομορφιά και η ελευθερία και όχι να ενδίδουμε στη βιομηχανία της υποκουλτούρας, που έχει καταντήσει να έχει ως αντικείμενο της ψευδο-τέχνης της τη βία, την ασχήμια, την ωμότητα και τη βαρβαρότητα. Είναι πρωτοφανές στην εποχή μας ότι μέσα από την πειθαναγκαστική κατανάλωση εικόνων ακόμα και τα παιδιά οδηγούνται να αγαπήσουν τέρατα, ανθρωποειδή και δεινοσαύρους.

Αξίζει όμως να τονισθεί ότι ακόμα και η απόκτηση της παιδείας δεν μπορεί να εγγυηθεί την ποιότητα και το ήθος του ατόμου. Η παιδεία δεν είναι βιτρίνα ούτε ρούχο για να εξαργυρωθεί κοινωνικά, πολιτικά και ηθικά, αλλά είναι γέφυρα και μέσο για το ποιόν και το ήθος. Ακόμα και άνθρωποι με παιδεία δεν αποκλείεται να είναι κακοήθεις, όπως και άνθρωποι ευγενικής καταγωγής να είναι αγενείς.

Τελειώνοντας και γενικεύοντας θα μπορούσαμε να πούμε ότι θέλουμε την εκπαίδευση για την επιβίωση και το ζην και την παιδεία για το ευ ζην. Επειδή ο άνθρωπος δυσανασχετεί μέσα στο μικρό του κόσμο με τις μονότονες επαναλήψεις και τις τετριμμένες βεβαιότητες, το αρχαίο πρόταγμα «να γίνεις αυτό που είσαι» σηματοδοτεί τις μύριες δυνατότητες του ανθρώπου για αυτοπραγμάτωση και «ευδαιμονία», με την Αριστοτελική έννοια του όρου. Με τον ξεπεσμό της ευδαιμονίας σε ευδαιμονισμό (αχαλίνωτο καταναλωτισμό), συνειδητοποιώντας πλέον ότι τα εσωτερικά κενά δε γεμίζουν με εξωτερικά καταναλωτικά αγαθά, ας τολμήσουμε με οδηγό την παιδεία να ανυψωθούμε στο ανώτατο σημείο της ύπαρξής μας (εντελέχεια) έχοντας ως πρότυπο ανθρώπου τον μεγαλόψυχο του Αριστοτέλη και όχι τον υπεράνθρωπο του Νίτσε.

Σαν συμπέρασμα, εάν πράγματι θέλουμε πολιτισμό και προκοπή για τον τόπο μας, τρία πράγματα χρειάζονται: Παιδεία, Παιδεία, Παιδεία (Ε. Κριαράς)

Διασκευασμένο άρθρο

https://www.epege.gr/%CE%B5%CE%BA%CF%80%CE%B1%CE%AF%CE%B4%CE%B5%CF%85%CF%83%CE%B7-%CE%AE-%CF%80%CE%B1%CE%B9%CE%B4%CE%B5%CE%AF%CE%B1/

Για μια Παιδεία ουσίας!

Γεώργιος Μπαμπινιώτης

Ας μην ξαναπούμε τα κοινότοπα και αυτονόητα: ότι μια χώρα και οι πολίτες που την αποτελούν, σε όλες τις εκφάνσεις τους, άμεσα ή έμμεσα εξαρτώνται από την Παιδεία, την οποία είναι ικανοί να εξασφαλίσουν. Θα μπορούσαμε να το πούμε πιο τολμηρά και πιο προκλητικά: μια χώρα και οι πολίτες της έχουν, τελικά, την Παιδεία που τους αξίζει !

Δεν είναι τυχαίο ότι όλοι οι θεωρητικοί της Παιδείας, από τον Πλάτωνα μέχρι τους σύγχρονους παιδαγωγούς, δεν περιορίστηκαν να τονίσουν απλώς της σπουδαιότητα τής Παιδείας, αλλά επέμειναν στην ανάγκη και στον αγώνα για μια Παιδεία ουσίας. Τι σημαίνει αυτό; Μπορούμε να μιλάμε για τρία επίπεδα Παιδείας: το επίπεδο των πληροφοριών, το επίπεδο των γνώσεων και το επίπεδο της καλλιέργειας. Το πρώτο είναι ένα απλό, στοιχειώδες επίπεδο. Το δεύτερο είναι ένα υψηλότερο επίπεδο, αυτό της νοητικής επεξεργασίας των πληροφοριών σε οργανωμένες γνώσεις. Τα δύο επίπεδα συναποτελούν την εκπαίδευση. Το τρίτο είναι ένα ακόμη υψηλότερο και απαιτητικότερο επίπεδο, που συνιστά ό,τι ονομάζουμε καλλιέργεια ή μόρφωση. Πρόκειται για την καλλιέργεια της προσωπικότητας κάθε ανθρώπου, για τη μόρφωση, δηλαδή τη διαμόρφωση του σε πρόσωπο, σε αυτόνομη, δημιουργική και υπεύθυνη οντότητα. Κάθε οργανωμένη Πολιτεία έχει υποχρέωση να εξασφαλίσει για όλους τους πολίτες της εκπαίδευση και καλλιέργεια. Γι’ αυτόν τον σκοπό θεσπίστηκαν οι τρεις βαθμίδες της Παιδείας: Προσχολική (Νηπιαγωγείο) και Πρωτοβάθμια (Δημοτικό σχολείο)- Δευτεροβάθμια (Γυμνάσιο – Λύκειο)- Τριτοβάθμια (Πανεπιστήμια και Τ.Ε.Ι.). Το πέρασμα από την εκπαίδευση στην καλλιέργεια, από την παιδεία των πληροφοριών και των γνώσεων στην παιδεία της καλλιέργειας είναι το ζητούμενο στην Παιδεία μιας χώρας. Αυτό επιτυγχάνεται με δύσκολες, λεπτές και σύνθετες διαδικασίες αγωγής της ψυχής του ανθρώπου, ψυχαγωγίας. Ειδικότερα, επιτυγχάνεται με τη μόρφωση υπεύθυνων προσώπων μέσα από αρχές και αξίες, σ’ ένα επίπεδο που ξεπερνάει τον ωφελιμισμό και τη χρησιμοθηρία, για να φθάσει στις κρίσιμες ευαισθησίες (μεταφυσικές, ηθικές, κοινωνικές, ανθρωπιστικές, αισθητικές), αυτές που οδηγούν τον άνθρωπο στη συνειδητοποίηση του εαυτού του και του κόσμου. Η εκπαίδευση ως ανάπτυξη της νοημοσύνης και των διανοητικών ικανοτήτων του ανθρώπου, η καλλιέργεια του νου δηλαδή, είναι η προϋπόθεση για την καλλιέργεια της ψυχής. Νους και ψυχή συνθέτουν το πνεύμα, αυτό που πρέπει να καλλιεργεί μια ολοκληρωμένη Παιδεία, μια Παιδεία ουσίας, αφού το πνεύμα διαφοροποιεί ποιοτικά τον άνθρωπο από τα λοιπά όντα, συνδέοντας τον με την άναρχη ουσία που τον εδημιούργησε «κατ’ εικόνα και ομοίωσιν», με τον Θεό.
Γλώσσα, λογοτεχνία, ιστορία, φιλοσοφία, ηθική, ιστορία των ιδεών, των θεσμών και του πολιτισμού, αισθητική καλλιέργεια (τέχνες), θέατρο και άλλα συναφή αντικείμενα είναι αυτά που θα συνέθεταν, αν διδάσκονταν σωστά και συστηματικά, μια Παιδεία ουσίας, μια πραγματική καλλιέργεια της προσωπικότητας του ανθρώπου με ικανότητες δημιουργικής σκέψης και με απελευθέρωση των δυνάμεων που διαθέτει ο άνθρωπος ως πνεύμα. Αυτό είναι, νομίζω, το ζητούμενο της Παιδείας μας, το ζητούμενο κάθε Παιδείας.

Γεώργιος Μπαμπινιώτης

Για μια παιδεία ουσίας

http://politropi.greek-language.gr/keimeno/paideia-ousias/

Σκέψεις γύρω από τη διδακτική του μαθήματος της Νεοελληνικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας!

Με αφορμή ένα σχόλιό μου στα social media θα ήθελα να καταθέσω κάποιες σκέψεις μου εδώ για το μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας και ειδικότερα για τη διδακτική του, που τόσο πολύ ταλαιπώρησε και συνεχίζει να ταλαιπωρεί μαθητές αλλά και συναδέλφους... 

Ευχής έργον, λοιπόν, θα ήταν να ομονοήσουμε κάποια στιγμή όλοι οι συνάδελφοι και να μην υπάρχουν άλλο έριδες κι αντιπαραθέσεις για κανένα θέμα γύρω από το μάθημα αυτό… Να επικρατήσει μόνο η αγάπη μας για τη γλώσσα και τίποτε άλλο… 

Να πάψουμε να αναλωνόμαστε σε ατέρμονες και ατελέσφορες συζητήσεις γύρω από τα αυτονόητα… Να μην εθελοτυφλούμε κι εμείς πολλές φορές... Να μην εκνευρίζουμε και τα παιδιά μας με τις ατελείωτες αλλαγές στο εξεταστικό σύστημα κάθε λίγο και λιγάκι… Να έχουμε όλοι μας έναν κοινό κώδικα επικοινωνίας, όπως θα έπρεπε κι όπως γίνεται κανονικά σε κάθε άλλη επιστήμη, πέρα από τη δική μας, που επικρατεί ένα χάος και που οι ορολογίες αλλάζουν χρόνο με το χρόνο! Όπως επίσης να μη μας απασχολούν άλλο ερωτήματα του στυλ "Η κότα έκανε το αυγό ή το αυγό την κότα;"... Όλα είναι σημαντικά στην επιστήμη μας και στη γλώσσα μας ειδικότερα... ΌΛΑ... Αρκεί να τα γνωρίζουμε και να τα κατανοούμε άριστα όλα... Για να μπορούμε να τα διδάξουμε κιόλας μετά αποτελεσματικά...

Πώς θα το επιτύχουμε όμως αυτό; 

Πώς θα καταλάβουμε μια γλώσσα αν δεν μάθουμε πρώτα το λεξιλόγιο, τους κανόνες και τις ιδιομορφίες της; Τη γραμματική και το συντακτικό της; Δεν είναι τίποτε περιττό, ούτε χρειάζεται να εξοβελίσουμε κάτι! Δίνουμε τη δέουσα προσοχή και σημασία σε ΟΛΑ!

Όσο καλύτερα γνωρίζουμε λοιπόν (κι αναγνωρίζουμε μετέπειτα) τη μορφή, τόσο περισσότερο θα αντιλαμβανόμαστε και το περιεχόμενο... Θα το αισθανόμαστε, θα το ζούμε και θα το απολαμβάνουμε στο μέγιστο βαθμό!!!

Δεν γίνεται να ευχαριστηθώ ένα κείμενο που είναι γραμμένο στα ισπανικά π.χ. αν εγώ δεν γνωρίζω τα βασικά μιας γλώσσας (το λεξιλόγιo, τους κανόνες της, τη γραμματική και το συντακτικό της!)... Θα είναι δώρον άδωρον! Ακόμα κι αν πρόκειται για αριστούργημα!

 Ας το πω κι αλλιώς...

Είναι σαν να βλέπουμε το ανθρώπινο σώμα και να λέμε τι είναι πιο σημαντικό; Η καρδιά; Ή το υπόλοιπο σώμα; Μα αν δεν δουλεύει σωστά η καρδιά, το υπόλοιπο σώμα είναι νεκρό! Η καρδιά είναι οι κανόνες που καθορίζουν τη μορφή... Δεν γίνεται να τους παραβλέπουμε... Και να εστιάζουμε περισσότερο στο νόημα, στον σωματότυπο... Δεν ζούμε χωρίς τους κανόνες... Αν η καρδιά έχει αρρυθμίες, αυτό επηρεάζει μετά αναγκαστικά και τα υπόλοιπα όργανα του σώματος και δυσλειτουργεί εντέλει το σώμα αυτό... 

Συνεπώς, προτείνω να δίδεται η δέουσα προσοχή και σημασία πρωτίστως στην εκμάθηση της γραμματικής, του συντακτικού, στον εμπλουτισμό του λεξιλογίου της Νεοελληνικής Γλώσσας, στην εκμάθηση της θεωρίας πρωτίστως (και της ΝΕ Γλώσσας, αλλά και της Λογοτεχνίας) με πάμπολλες ασκήσεις και μετέπειτα να προχωρούμε σε ανάγνωση πολλών και διαφορετικών κειμενικών ειδών για να εντοπίζουμε τη θεωρία μέσα στα κείμενα, για να αποκτήσουμε μεγαλύτερη εξοικείωση με το αντικείμενο και για να καταλάβουμε εναργέστερα τι καλούμαστε να δημιουργήσουμε στην παραγωγή γραπτού λόγου. Παράλληλα, μελετούμε όλους τους θεματικούς τομείς για εμπλουτισμό των γνώσεών μας, αλλά και για να ανταποκριθούμε καλύτερα στα ζητούμενα της παραγωγής γραπτού λόγου. Επικουρικά, μελετούμε πρότυπες-άριστες εκθέσεις μαθητών, άρθρα από εφημερίδες, κριτήρια προσομοίωσης από αξιόλογα βοηθήματα, αλλά και τα προτεινόμενα κριτήρια αξιολόγησης από την Τράπεζα Θεμάτων δίδοντας ιδιαίτερη βαρύτητα στη μελέτη της δομής των κειμένων που εμπεριέχουν, αλλά και στη μελέτη της επιχειρηματολογίας τους! 

Θεωρία και πράξη λοιπόν μαζί... Χέρι χέρι... 😊

Ελπίζω να αλλάξει έστω και λίγο η περιρρέουσα ατμόσφαιρα και να αγαπήσουμε πραγματικά όλοι μας αυτό το πολύπαθο μάθημα !❣️

Φιλολογική Παιδεία 

Γλυκερία Βογιατζή  Χατζηβασιλειάδου 

Χαλάει το μυαλό μας το ChatGPT;

Οι ερευνητές του MIT Media Lab «ανέλυσαν» την εγκεφαλική δραστηριότητα των χρηστών του και βρήκαν ότι βλάπτει σοβαρά την κριτική μας ικανότητα: ομογενοποιεί τη σκέψη, φτωχαίνει τη μνήμη και υπονομεύει την κρίση μας

Μανώλης Ανδριωτάκης

08.07.2025 

Πέρα από το οικονομικό, το περιβαλλοντικό, το ενεργειακό και το χρονικό τίμημα που πρέπει να καταβάλουμε για τη χρήση των νέων τεχνολογιών της γνώσης, όπως είναι το ChatGPT, υπάρχουν και κρυφά κόστη, τα οποία φτάνουν να επηρεάζουν έως και τις λειτουργίες του εγκεφάλου μας. Όσο εξαρτόμαστε όλο και περισσότερο από την τεχνητή νοημοσύνη, θυσιάζουμε ή θέτουμε σε κίνδυνο το χαρακτηριστικό που μας έφερε έως εδώ, την ικανότητά μας για κριτική σκέψη. Αυτό ισχυρίζεται μια πρόσφατη έρευνα από το MIT Media Lab των ΗΠΑ, η οποία προκάλεσε έναν μικρό σεισμό στην κοινότητα της τεχνητής νοημοσύνης.

Επειδή η έρευνα αφήνει μεγάλο χώρο για εντυπωσιοθηρικούς τίτλους και τραβηγμένες ερμηνείες –όπως αυτής της γυναίκας στο YouTube, που χωρίς δισταγμό συμπεραίνει ότι το ChatGPT καταστρέφει τα μυαλά μας–, η ομάδα των ερευνητών, με επικεφαλής τη Ναταλίγια Κόσμινα, έχει σπεύσει στην ιστοσελίδα της να προλάβει κλικοθήρες και βερμπαλιστές, ζητώντας να διαβάσουμε όσο πιο προσεκτικά γίνεται την 206 σελίδων μελέτη και να μην προστρέξουμε, για προφανείς λόγους, σε κάποιο μεγάλο γλωσσικό μοντέλο (ΜΓΜ). «Είναι ασφαλές να πει κάποιος ότι τα ΜΓΜ ουσιαστικά μάς κάνουν “πιο χαζούς”;», αναφέρουν στην ιστοσελίδα τους. «Όχι! Σας παρακαλούμε μη χρησιμοποιείτε λέξεις όπως “ηλίθιος”, “χαζός”, “εγκεφαλική σήψη”, “βλάβη”, “ζημιά”, “παθητικότητα”, “κλάδεμα” και ούτω καθεξής. Αποφύγετε επίσης τη χρήση των λέξεων “εγκεφαλικές σαρώσεις”, “τα ΜΓΜ σάς κάνουν να σταματάτε να σκέφτεστε”, “επενεργούν αρνητικά”, “εγκεφαλική βλάβη”, “τρομακτικά ευρήματα”. Ειδικά αν είστε δημοσιογράφος, να ξέρετε ότι όλες αυτές οι λέξεις προσφέρουν πολύ κακή υπηρεσία στην εργασία μας, καθώς εμείς δεν χρησιμοποιούμε αυτού του είδους το λεξιλόγιο».

Ένας στους δύο Έλληνες

Υπακούοντας λοιπόν στις εκκλήσεις των επιστημόνων, εμείς δεν θα μπούμε στον πειρασμό να πούμε ότι το ChatGPT μάς αποβλακώνει ούτε θα παραφράσουμε το διάσημο εξώφυλλο του περιοδικού The Atlantic, που το 2008 αναρωτιόταν «Μήπως το Google μάς κάνει ηλίθιους;». Έχουμε απτές αποδείξεις, από την προσωπική καθημερινή εμπειρία του ChatGPT και των άλλων ΜΓΜ, που δείχνουν προς προβληματικές κατευθύνσεις, αλλά θα προτιμήσουμε να μείνουμε ψύχραιμοι, κρατώντας στενή επαφή με τα γεγονότα.

Κατ’ αρχάς, θα πρέπει να επισημάνουμε ότι η ίδια η μελέτη του MIT έχει μερικούς σοβαρούς περιορισμούς: το δείγμα της είναι πολύ μικρό, μόλις 54 άτομα, και πολύ στενό από δημογραφικής άποψης, καθώς περιλαμβάνει μόνο άτομα ηλικίας 18-39 ετών που διαμένουν στην ευρύτερη περιοχή της Βοστώνης και φοιτούν ή εργάζονται σε ένα από τα πέντε πανεπιστήμια (ΜΙΤ, Γουέλσλι, Χάρβαρντ, Νορθίστερν, Ταφτς). Επίσης, δεν έχει αξιολογηθεί ακόμα από την ακαδημαϊκή κοινότητα, γεγονός που βάζει στα ευρήματά της ένα μεγάλο ερωτηματικό. Σε μια εποχή όπου το 40%, ή και περισσότερο, των δημοσιευμένων ερευνών αποτυγχάνουν να αναπαραχθούν, πρέπει να είμαστε ακόμα περισσότερο επιφυλακτικοί απέναντι στις δημοσιεύσεις που δεν έχουν αξιολογηθεί από ομότιμους.

Σε κάθε περίπτωση, τα ΜΓΜ μάς έπιασαν στον ύπνο, όπως τα σόσιαλ μίντια πριν από 20 χρόνια. Το πρώτο μοντέλο του ChatGPT κυκλοφόρησε στην αγορά στο τέλος του Νοεμβρίου του 2022 και, πριν καταλάβουμε τι έχει συμβεί, μέσα σε πέντε μέρες είχε ήδη ένα εκατομμύριο χρήστες. Σε λιγότερο από δύο μήνες είχε 100 εκατομμύρια χρήστες. Σήμερα, σύμφωνα με έρευνα της Focus Bari, περίπου ο ένας στους δύο Έλληνες χρησιμοποιεί κάποιο εργαλείο ΤΝ· πιο συγκεκριμένα, φαίνεται ότι το 36% των Ελλήνων χρησιμοποιεί το ChatGPT.

Περίεργη χρήση

Όσο γενικεύεται η χρήση της επονομαζόμενης Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης (Generative AI), όλο και πιο συχνά πλέον άνθρωποι κάθε ηλικίας εξομολογούνται ότι έχουν εθιστεί στην αλληλεπίδραση με κάποιο γνωστό chatbot ΤΝ. Άλλος συζητάει τα ερωτικά του, άλλος ζητάει συμβουλές για τη δουλειά του, άλλος το βλέπει σαν τον εξομολόγο του. Κάποιοι μάλιστα το παρατραβούν. Μια γυναίκα δήλωσε ότι έχει συνάψει ερωτική σχέση με το ChatGPT, ενώ στην Ελλάδα έγινε είδηση στις πρωινές εκπομπές ένα ζευγάρι το οποίο χώρισε γιατί έβαλε την τεχνητή νοημοσύνη να διαβάσει το φλιτζάνι του καφέ και το μποτ προέβλεψε απιστία του συζύγου. Πάρα πολλοί μαθητές και φοιτητές, αλλά και εκπαιδευτικοί, φέρεται ότι κάνουν καθημερινά χρήση του ChatGPT, του Gemini, του Claude, ενώ έρευνες δείχνουν ότι κάποιοι άνθρωποι πιστεύουν ότι η ΑΙ μπορεί να υποκαταστήσει την ψυχοθεραπεία τους.

Σύμφωνα με έρευνα της Focus Bari, περίπου ο ένας στους δύο Έλληνες χρησιμοποιεί κάποιο εργαλείο ΤΝ· πιο συγκεκριμένα, φαίνεται ότι το 36% των Ελλήνων χρησιμοποιεί το ChatGPT.

Είναι μάλλον νωρίς για να εκτιμήσει κάποιος το αληθινό τίμημα που πληρώνουμε, καθώς και τις πραγματικές επιπτώσεις αυτής της νέας τεχνολογίας πάνω στον κόσμο μας, τόσο στον καθένα ξεχωριστά όσο και σε όλους μας, αν και καθημερινά δημοσιεύονται νέες μελέτες που ερευνούν το καθετί: από το περιβαλλοντικό αποτύπωμα της Παραγωγικής ΤΝ, τις οικονομικές της επιπτώσεις και τον αντίκτυπό της στα κίνητρα έως το αν προκαλεί μοναξιά στους χρήστες. Ωστόσο, όπως γράφει ο ερευνητής Μάικλ Γκέρλιχ, «ενώ η εξάπλωση των εργαλείων ΤΝ έχει μεταμορφώσει πολλές πτυχές της καθημερινής ζωής, ο αντίκτυπός της στην κριτική σκέψη παραμένει ανεξερεύνητος».

Τα ευρήματα της μελέτης που δημοσίευσε πέρυσι ο Γκέρλιχ αποκάλυψαν «μια σημαντική αρνητική συσχέτιση μεταξύ της συχνής χρήσης εργαλείων ΤΝ και των ικανοτήτων κριτικής σκέψης». Ο καθηγητής στην Ελβετική Σχολή Διοίκησης SBS βρήκε ότι οι χρήστες της ΤΝ παρουσιάζουν μεγάλα ποσοστά γνωστικής εκχώρησης, ανέθεταν δηλαδή αυξανόμενα τις γνωστικές τους λειτουργίες σε εξωτερικούς παράγοντες, προκειμένου να μειώνουν τον φόρτο εργασίας των εγκεφάλων τους. Ένα ακόμα αξιοσημείωτο εύρημα της έρευνάς του ήταν ότι οι νεότεροι συμμετέχοντες σε αυτήν παρουσίασαν μεγαλύτερη εξάρτηση από τα εργαλεία ΤΝ και χαμηλότερη ικανότητα κριτικής σκέψης σε σύγκριση με τους πιο ηλικιωμένους συμμετέχοντες. Εν τω μεταξύ, μια μελέτη της Microsoft και του Πανεπιστημίου Carnegie Mellon, που παρακολούθησε ένα σύνολο 319 εργαζομένων που έκαναν χρήση εργαλείων Παραγωγικής ΤΝ, βρήκε ότι οι συμμετέχοντες ήταν μεν αποτελεσματικοί, αλλά όσο περισσότερο εμπιστεύονταν την ικανότητα της ΤΝ να εκτελεί εργασίες εκ μέρους τους, τόσο περισσότερο μειωνόταν η κριτική τους σκέψη.

Χαλάει το μυαλό μας το ChatGPT;-1

Οι 32 περιοχές του εγκεφάλου

Για τις ανάγκες της μελέτης, που πήρε τον τίτλο «Ο εγκέφαλός σας όταν χρησιμοποιείτε το ChatGPT: Συσσώρευση γνωστικού χρέους κατά τη χρήση ενός βοηθού τεχνητής νοημοσύνης στη διαδικασία συγγραφής έκθεσης», οι ερευνητές του MIT Media Lab έκαναν κάτι για πρώτη φορά: χρησιμοποίησαν ηλεκτροεγκεφαλογραφήματα για να καταγράψουν πιο συγκεκριμένα τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όσων χρησιμοποιούν εφαρμογές ΜΓΜ όταν γράφουν δοκιμιακές εργασίες. Υπό την καθοδήγηση της ερευνήτριας Ναταλίγια Κόσμινα, χώρισαν τους 54 συμμετέχοντες σε τρεις ομάδες και τους ζήτησαν να γράψουν τέσσερις εκθέσεις σε διάστημα τεσσάρων μηνών. Η πρώτη ομάδα ήταν υποχρεωμένη να χρησιμοποιήσει το ChatGPT, η δεύτερη ομάδα τη μηχανή αναζήτησης της Google και η τελευταία μόνο το μυαλό της.

Στόχος της έρευνας ήταν να διερευνηθεί το γνωστικό κόστος που απαιτείται να καταβάλει κάποιος προκειμένου να γράψει μια έκθεση με τη βοήθεια ενός ΜΓΜ, εντός 20 λεπτών. Κάθε συμμετέχων έπρεπε να διαλέξει από μια πλειάδα θεμάτων που εστιάζονταν από την αξία της αφοσίωσης και της φιλανθρωπίας έως τις παγίδες των υπερβολικά πολλών επιλογών. Τα ηλεκτροεγκεφαλογραφήματα παρακολουθούσαν 32 συγκεκριμένες περιοχές των εγκεφάλων των εθελοντών. Κι αυτό που διαπιστώθηκε ήταν εντυπωσιακό. Οι χρήστες του ChatGPT πληρώνουν ένα αρκετά υψηλό γνωστικό κόστος, το οποίο όμως παραμένει αθέατο. Οι επιδόσεις τους σε «νευρικό, γλωσσικό και συμπεριφορικό επίπεδο» υστερούσε σταθερά σε σύγκριση με τα μέλη των άλλων δύο ομάδων.

Τα παραδοτέα της ομάδας που χρησιμοποίησε μόνο το ChatGPT παρουσίασαν μια ομοιογένεια και στερούνταν πρωτότυπης σκέψης. Σε όλες τις περιπτώσεις βασίζονταν στις ίδιες εκφράσεις και στις ίδιες ιδέες. Δύο καθηγητές αγγλικών που βαθμολόγησαν τις εκθέσεις, τις χαρακτήρισαν σε μεγάλο βαθμό «άψυχες». Τα ηλεκτροεγκεφαλογραφήματα αποκάλυψαν χαμηλό εκτελεστικό έλεγχο και χαμηλή εμπλοκή της προσοχής. Με κάθε επόμενη έκθεση, οι χρήστες του ChatGPT γίνονταν όλο και πιο τεμπέληδες. Στο τέλος της έρευνας, απλώς αντέγραφαν αυτά που τους έδινε το μοντέλο. «Ήταν περισσότερο σαν “απλώς δώσε μου την έκθεση, βελτίωσε αυτή την πρόταση, διόρθωσέ την και τελείωσα”», δήλωσε η Κόσμινα.

Μειωμένη δραστηριότητα

Στους εγκεφάλους όσων χρησιμοποίησαν μόνο το ChatGPT καταγράφηκε συνολικά λιγότερη εγκεφαλική δραστηριότητα. «Συγκεκριμένα, η δραστηριότητα στις περιοχές του εγκεφάλου που αντιστοιχούν στην επεξεργασία της γλώσσας, στη φαντασία και στη δημιουργική γραφή στους συμμετέχοντες που χρησιμοποίησαν το ChatGPT, ήταν μειωμένη σε σύγκριση με τους συμμετέχοντες των άλλων ομάδων», συμπλήρωσε η Κόσμινα. Επιπλέον, η χρήση του ΜΓΜ είχε σημαντικό αντίκτυπο στη μνήμη και στην αίσθηση της ιδιοκτησίας των παραδοτέων των χρηστών. Μόλις το 20% των χρηστών του ChatGPT ήταν ικανό να θυμηθεί έστω ένα μικρό απόσπασμα της έκθεσης που παρέδωσε, σε αντίθεση με το 85% της ομάδας που χρησιμοποίησε το Google και της ομάδας που χρησιμοποίησε μόνο το μυαλό της στην πρώτη έκθεση. Επιπλέον, το 16% των ατόμων που χρησιμοποίησαν ΤΝ δήλωσαν ότι δεν αναγνώρισαν καν το δοκίμιό τους ως δικό τους μετά την ολοκλήρωσή του, ενώ όλοι οι συμμετέχοντες των άλλων δύο ομάδων το αναγνώρισαν αμέσως.

Για την τέταρτη έκθεση ζητήθηκε από τους συμμετέχοντες να ξαναγράψουν ένα από τα προηγούμενα θέματά τους, αλλά αυτή τη φορά η ομάδα ChatGPT έπρεπε να τη γράψει χωρίς την ΤΝ, ενώ η ομάδα που χρησιμοποίησε μόνο τον εγκέφαλό της μπορούσε πλέον να χρησιμοποιήσει το ChatGPT. Η πρώτη ομάδα θυμόταν ελάχιστα από αυτά που είχε παραδώσει. Αντίθετα, η δεύτερη ομάδα απέδωσε πολύ καλύτερα, παρουσιάζοντας σημαντική αύξηση της συνδεσιμότητας του εγκεφάλου σε όλες τις ζώνες συχνοτήτων. Το εύρημα αυτό, σύμφωνα με τη μελέτη, είναι ελπιδοφόρο, καθώς δείχνει ότι, αν η ΤΝ χρησιμοποιηθεί την κατάλληλη στιγμή, θα μπορούσε να βελτιώσει τη μάθηση. Η μελέτη καταλήγει κάνοντας αναφορά στην έννοια του «γνωστικού χρέους», το οποίο «αναβάλλει βραχυπρόθεσμα τη νοητική προσπάθεια, αλλά οδηγεί σε μακροπρόθεσμο κόστος, όπως μειωμένη κριτική διερεύνηση, αυξημένη ευπάθεια στη χειραγώγηση, μειωμένη δημιουργικότητα. Όταν οι συμμετέχοντες αναπαράγουν προτάσεις χωρίς να αξιολογούν την ακρίβεια ή τη σημασία τους, όχι μόνο χάνουν την κυριότητα των ιδεών, αλλά κινδυνεύουν και να εσωτερικεύσουν ρηχές ή προκατειλημμένες προοπτικές».

Αναζήτηση και κατανάλωση

Είναι σαφές ότι η χρήση των ΜΓΜ στο εκπαιδευτικό περιβάλλον απασχολεί πολύ τους ερευνητές. «Η ευκολία των άμεσων απαντήσεων που παρέχουν τα ΜΓΜ μπορεί να ενθαρρύνει την παθητική κατανάλωση των πληροφοριών, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε επιφανειακή εμπλοκή, εξασθενημένες δεξιότητες κριτικής σκέψης, μειωμένη βαθιά κατανόηση του υλικού και υπονόμευση της μακροπρόθεσμης μνήμης», γράφουν χαρακτηριστικά. «Αυτή η στροφή από την ενεργητική αναζήτηση πληροφοριών στην παθητική κατανάλωση περιεχομένου που παράγεται από την ΤΝ μπορεί να έχει βαθιές επιπτώσεις στον τρόπο με τον οποίο οι σημερινές και οι μελλοντικές γενιές επεξεργάζονται και αξιολογούν τις πληροφορίες». Το γενικότερο συμπέρασμα της έρευνας είναι ότι η χρήση των ΜΓΜ μπορεί να βλάψει σοβαρά τη μάθηση και πιο ειδικά τους νεότερους χρήστες, θέτοντας σε κίνδυνο τις προοπτικές της μακροπρόθεσμης ανάπτυξης των δεξιοτήτων τους. Γι’ αυτόν τον λόγο πρέπει εγκαίρως να ξεκινήσει ένας διάλογος ώστε να ευαισθητοποιηθεί η κοινωνία και η εκπαιδευτική κοινότητα.

«Αυτό που πραγματικά με παρακίνησε να προβούμε στη δημοσίευση», δήλωσε στο περιοδικό Time η Κόσμινα, δικαιολογώντας τη βιασύνη της, «πριν περάσει η έρευνα από αξιολόγηση, είναι ότι φοβάμαι ότι σε έξι-οκτώ μήνες θα υπάρξει κάποιος υπεύθυνος χάραξης πολιτικής ο οποίος θα πει: “Ας αρχίσουμε να χρησιμοποιούμε τα γλωσσικά μοντέλα στο νηπιαγωγείο”. Νομίζω ότι αυτό θα ήταν απολύτως κακό και επιζήμιο. Πιστεύω ότι οι εγκέφαλοι που βρίσκονται σε διαδικασία ανάπτυξης διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο». Αλλά κι όλοι οι υπόλοιποι τελικά, αναθέτοντας για λόγους ευκολίας τη διανοητική μας ζωή στο ChatGPT, είμαστε εκτεθειμένοι σε ένα κρυφό κόστος το οποίο απειλεί με χρεοκοπία αυτό που μας ξεχωρίζει στο ζωικό βασίλειο: την κρίση μας. «Εσύ χρησιμοποιείς την τεχνολογία ή η τεχνολογία χρησιμοποιεί εσένα;», μου είπε η Κόσμινα στην επικοινωνία μας.

Η προμετωπίδα της έρευνάς της, μια φράση του συγγραφέα Φρανκ Χέρμπερτ από το μυθιστόρημα Dune του 1965, τα συνοψίζει όλα άριστα, κρούοντας παράλληλα έναν συναγερμό: «Κάποτε οι άνθρωποι παρέδωσαν τη σκέψη τους στις μηχανές, με την ελπίδα ότι αυτό θα τους απελευθέρωνε. Αλλά αυτό τελικά επέτρεψε σε άλλους ανθρώπους με μηχανές να τους υποδουλώσουν».

https://www.kathimerini.gr/k/k-magazine/563698534/chalaei-to-myalo-mas-to-chatgpt/

Τεχνητή νοημοσύνη στο σχολείο: Το στοίχημα για την κοινωνία και το μέλλον της Ελλάδας!

Τεχνητή νοημοσύνη στο σχολείο: 

Το στοίχημα για την κοινωνία και το μέλλον της Ελλάδας

Νίκος Σ. Παναγιώτου, Χ. Φραγκονικολόπουλος

16.07.2025

Η εκπαίδευση δεν πρέπει να βασίζεται αποκλειστικά στην εκμάθηση των εργαλείων, αλλά να εστιάσει στην κατανόηση των κοινωνικών και ηθικών επιπτώσεων της ΑΙ.

Σε μια εποχή όπου η τεχνητή νοημοσύνη (ΑΙ) διαμορφώνει ραγδαία την κοινωνία και την οικονομία, το ερώτημα δεν είναι αν θα πρέπει να εντάξουμε την ΑΙ στα σχολεία, αλλά το πώς θα την εντάξουμε με τρόπο που να ενισχύει τον κριτικό γραμματισμό των μαθητών και όχι την άκριτη αποδοχή μιας «απόλυτης αλήθειας» που παράγεται από τα αλγοριθμικά συστήματα.

Σύμφωνα με την πρόσφατη Γνώμη της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής & Τεχνοηθικής (Μάρτιος 2025), η εισαγωγή της ΑΙ στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα απαιτεί έναν ολιστικό σχεδιασμό, που θα διασφαλίζει την ανάπτυξη κριτικής σκέψης, θα προστατεύει την ιδιωτικότητα των μαθητών και θα επιτρέπει την ισότιμη πρόσβαση στα τεχνολογικά εργαλεία. Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η εκπαίδευση δεν πρέπει να περιοριστεί στην εκμάθηση των εργαλείων, αλλά να εστιάσει στην κατανόηση των κοινωνικών και ηθικών επιπτώσεων της ΑΙ. 

Από την Εσθονία στα ΗΑΕ: Το Παγκόσμιο Παράδειγμα

Η Εσθονία υπήρξε πρωτοπόρος στην ένταξη της ΑΙ στο σχολικό πρόγραμμα, εφαρμόζοντας το AI Leap Programme, το οποίο στοχεύει στην εκπαίδευση μαθητών και εκπαιδευτικών στην τεχνητή νοημοσύνη από το νηπιαγωγείο έως τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Το πρόγραμμα επικεντρώνεται στη διαθεματική ενσωμάτωση της ΑΙ, την εξατομικευμένη μάθηση και την ανάπτυξη ψηφιακών πλατφορμών.

Ακολουθώντας το παράδειγμα της Εσθονίας, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ) εισάγουν την ΑΙ σε όλα τα σχολεία από το 2025-2026, ενσωματώνοντας τόσο τις τεχνικές γνώσεις όσο και τις ηθικές προεκτάσεις της. Το πρόγραμμα αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής επενδύσεων ύψους έως και 1,4 τρισ. δολαρίων και έχει ως στόχο να καταστήσει τα ΗΑΕ κέντρο ανάπτυξης AI στην περιοχή.

Η Ελληνική Πραγματικότητα: Έτοιμοι για την Επόμενη Μέρα;

Στην Ελλάδα, το εκπαιδευτικό σύστημα παραμένει διστακτικό στην ενσωμάτωση της ΑΙ, παρά τις διεθνείς πρωτοβουλίες. Οι μαθητές και οι φοιτητές ήδη χρησιμοποιούν εργαλεία ΑΙ, όπως το ChatGPT, όχι για να αναπτύξουν την κριτική τους σκέψη, αλλά για να παρακάμψουν την ουσιαστική επεξεργασία της γνώσης. Σε πρόσφατη εργασία συναδέλφου από το Πολυτεχνείο, που απαιτούσε κριτική σκέψη και κατανόηση, η πλειοψηφία των φοιτητών κατέφυγε σε εφαρμογές ΑΙ για να απαντήσει. Οι απαντήσεις τους, αν και δομημένες και άρτια συνταγμένες, ήταν στρογγυλεμένες, συμβιβαστικές χωρίς την παραμικρή ένδειξη προσωπικής άποψης ή κριτικής σκέψης.

Αυτό δεν είναι απλώς ένα τεχνολογικό ζήτημα. Δημιουργεί σημαντικά ερωτήματα με αντίστοιχες κοινωνικές επιπτώσεις καθώς οι νέοι άνθρωποι εκχωρούν την προσωπική τους άποψη σε μηχανές και μαθαίνουν να αποδέχονται μια έτοιμη απάντηση χωρίς να αναρωτιούνται για την προέλευσή της ή για τα δεδομένα στα οποία στηρίζεται.


Απέναντι σε αυτή την κατάσταση η Ελλάδα πρέπει να αποφύγει την άκριτη υιοθέτηση της ΑΙ στο εκπαιδευτικό σύστημα και να επικεντρωθεί στην προώθηση του γραμματισμού στην ΑΙ λαμβάνοντας υπόψη τα ακόλουθα:

1. Εκπαίδευση για την ΑΙ, όχι μόνο στην ΑΙ:

Η διδασκαλία δεν πρέπει να περιορίζεται στα τεχνικά χαρακτηριστικά των εφαρμογών ΑΙ. Οι μαθητές πρέπει να εκπαιδεύονται στο πώς να αμφισβητούν τα αποτελέσματα της ΑΙ και να αξιολογούν την αξιοπιστία τους.

2. Εξασφάλιση Ισότιμης Πρόσβασης:

Η εισαγωγή της ΑΙ δεν πρέπει να οξύνει τις εκπαιδευτικές ανισότητες. Όλα τα σχολεία, ανεξαρτήτως γεωγραφικής ή οικονομικής θέσης, πρέπει να έχουν πρόσβαση στα ίδια ψηφιακά εργαλεία.

3. Προστασία της Ιδιωτικότητας:

Οι εφαρμογές ΑΙ πρέπει να συνοδεύονται από σαφείς κανονισμούς για την προστασία των προσωπικών δεδομένων των μαθητών και των εκπαιδευτικών.

4. Ανάπτυξη Κριτικής Σκέψης:

Η ΑΙ δεν πρέπει να υποκαθιστά την ανθρώπινη κρίση, αλλά να την ενισχύει. Το σχολικό πρόγραμμα πρέπει να περιλαμβάνει μαθήματα ψηφιακής ηθικής και κριτικής ανάλυσης των αλγοριθμικών συστημάτων.

5. Πιλοτική Εφαρμογή και Αξιολόγηση:

Οι εφαρμογές ΑΙ πρέπει πρώτα να εφαρμοστούν πιλοτικά και να αξιολογηθούν ως προς τον αντίκτυπό τους στη μάθηση, την κοινωνικοποίηση και την ψυχική υγεία των μαθητών.

Το Μέλλον της Εκπαίδευσης: Ανθρωποκεντρική ή Αλγοριθμική;

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι από μόνη της απειλή. Η απειλή προκύπτει όταν οι μαθητές διδάσκονται να εμπιστεύονται τυφλά τις απαντήσεις που παράγουν οι αλγόριθμοι, χωρίς να ασκούν κριτική σκέψη.

Η Εσθονία και τα ΗΑΕ αναγνωρίζουν την αναγκαιότητα προώθησης του γραμματισμού στην ΑΙ από το νηπιαγωγείο, προκειμένου να δημιουργήσουν πολίτες που θα είναι όχι μόνο χρήστες, αλλά και κριτικοί αξιολογητές των αλγοριθμικών συστημάτων.

Η Ελλάδα θα πρέπει αντίστοιχα να επενδύσει σε εκπαιδευτικές παρεμβάσεις που θα ενισχύουν την κριτική σκέψη, θα προάγουν την ψηφιακή ηθική και θα δίνουν στους μαθητές τα εφόδια να αμφισβητούν την «έτοιμη αλήθεια» που τους προσφέρουν τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.

Η ερώτηση δεν είναι αν θα εντάξουμε την ΑΙ στην εκπαίδευση, αλλά πώς θα το κάνουμε με τρόπο που να ενδυναμώνει τον μαθητή αντί να τον εξαρτά από μια αλγοριθμική πραγματικότητα.

https://www.tovima.gr/2025/07/16/opinions/texniti-noimosyni-sto-sxoleio-to-stoixima-gia-tin-koinonia-kai-to-mellon-tis-elladas/

Η τεχνητή νοημοσύνη στην εκπαίδευση: Από τον δάσκαλο στον αλγόριθμο!

Η τεχνητή νοημοσύνη στην εκπαίδευση: 

Από τον δάσκαλο στον αλγόριθμο

Μία από τις μεγάλες προκλήσεις που έχουμε να αντιμετωπίσουμε στο άμεσο μέλλον είναι το πώς η ένταξη των νέων τεχνολογιών δεν θα μετατραπεί σε τεχνολογία ελέγχου και παρακολούθησης, υποβάθμισης της κριτικής σκέψης και διεύρυνσης των κοινωνικών ανισοτήτων.

07.05.2025
Ανδρέας Παπαδαντωνάκης

Στο Δημοτικό Σχολείο Xiaoshun της επαρχίας Zhejiang στην Κίνα εφαρμόστηκε για πρώτη φορά το Σεπτέμβριο του 2019 ένα πρόγραμμα καταγραφής του επίπεδου εμπλοκής, προσοχής και κατανόησης των μαθητών.

Οι μαθητές ήταν υποχρεωμένοι σε συγκεκριμένες ώρες μαθημάτων, να φορούν στα κεφάλια τους ηλεκτρονικούς κεφαλόδεσμους που μετρούσαν μέσω τριών ηλεκτροδίων (ένα στο μέτωπο, δύο πίσω από τα αυτιά), την ηλεκτρική δραστηριότητα του εγκεφάλου.

Τα σήματα αυτά μέσω αλγόριθμου τεχνητής νοημοσύνης, μεταφράζονταν σε δεδομένα που σχετίζονται με επίπεδα συγκέντρωσης, πνευματικής εγρήγορσης ή κόπωσης, συναισθηματικής κατάστασης (π.χ. αν βαριούνται ή είναι αγχωμένοι).

Τα δεδομένα μεταφέρονταν σε πραγματικό χρόνο στους υπολογιστές των δασκάλων οι οποίοι μπορούσαν να δουν το μέσο όρο συγκέντρωσης της τάξης. Ταυτόχρονα μέσω ειδικής εφαρμογής μεταφέρονταν και στα κινητά των γονέων.

Για να γίνεται πιο εύκολη η παρακολούθηση του επιπέδου προσοχής των μαθητών, οι κεφαλόδεσμοι (headbands) διέθεταν φωτεινές ενδείξεις: κόκκινο για υψηλή συγκέντρωση, μπλε για απόσπαση προσοχής και λευκό για αποσύνδεση.

Το μέτρο δεν έτυχε θετικής υποδοχής από την πλευρά των μαθητών: Ένας μαθητής της πέμπτης τάξης ανέφερε ότι οι γονείς του τον τιμώρησαν όταν έλαβε χαμηλό σκορ συγκέντρωσης.

Υπήρξαν περιπτώσεις όπου τα παιδιά προσποιούνταν ότι προσέχουν περισσότερο, ώστε ο δείκτης να δείχνει «καλή επίδοση», ακόμη κι αν δεν καταλάβαιναν το μάθημα.

Ορισμένοι μαθητές παρομοίασαν το headband με “χρυσό στεφάνι”, από τη μυθική ιστορία του Monkey King, που σφίγγει όταν κάνεις αταξίες, ενώ κάποια ανέφεραν πόνο στο κεφάλι.

Αν και σύμφωνα με το σχολείο ο στόχος του προγράμματος ήταν η βελτίωση της συγκέντρωσης των μαθητών και η προσαρμογή της διδασκαλίας στις ανάγκες τους, οι αρχές διέκοψαν το πρόγραμμα κάτω από την πίεση των αντιδράσεων για την παραβίαση της ιδιωτικότητας των μαθητών, την ψυχολογική πίεση και τις ενστάσεις για την ηθική της παρακολούθησης.

Δεν μάθαμε ποτέ τι έγινε με τους 20.000 κεφαλόδεσμους που ήδη είχαν διανεμηθεί στα σχολεία καθώς και με τις 600.000 παραγγελίες για “focus EDU” – φιλική ονομασία του κεφαλόδεσμου- που είχαν δοθεί στην αμερικανική εταιρεία BrainCo.

Αυτό που σίγουρα ξέρουμε είναι ότι ανάλογες υλοποιήσεις έγιναν και σε άλλα σχολεία ίδιων ή διαφορετικών βαθμίδων στην Κίνα. Δεν είναι μάλλον τυχαίο ότι από το πανεπιστήμιο της ίδιας επαρχίας αποφοίτησαν ο Liang Wenfeng και ο Wang Xingxing, ιδρυτές αντίστοιχα της DeepSeek και της Unitree Robotics.

Η ευρωπαϊκή πολιτισμική παράδοση και κουλτούρα δεν επιτρέπει -προς το παρόν- ανάλογες εφαρμογές στις χώρες της Ευρώπης.

Οι ευρωπαϊκές χώρες προχωρούν κι αυτές – με αβέβαια όμως βήματα- στην ένταξη και αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης στην εκπαιδευτική διαδικασία.

Στο Λονδίνο το David Game College εγκαινίασε το 2024 το πρόγραμμα Sabrewing, το πρώτο που αντικαθιστά πλήρως τους παραδοσιακούς δασκάλους με τεχνητή νοημοσύνη (AI) και εικονική πραγματικότητα (VR).

Αν και το συγκεκριμένο σχολείο πρωτοπορεί στην τάξη χωρίς παραδοσιακούς δασκάλους, υπάρχουν σε ευρωπαϊκό επίπεδο πρωτοβουλίες που δείχνουν μια παγκόσμια τάση προς την αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης και την ενίσχυση της εμβυθιστικής εκπαίδευσης.

Στη χώρα μας ο πρώην υπουργός Παιδείας Κ. Πιερρακάκης ανακοίνωσε το Δεκέμβριο του 2024 την ανάπτυξη του «Προσωπικού Βοηθού Τεχνητής Νοημοσύνης» του μαθητή. Πρόκειται για ένα ατομικό chatbot που θα θα αξιολογεί το επίπεδο του μαθητή, θα τον συμβουλεύει σε τομείς που χρειάζεται βελτίωση και θα του υποδεικνύει ποια μέρη της ύλης πρέπει να επαναλάβει. Επιπλέον, θα έχει τη δυνατότητα να του βάζει τεστ.

Όπως όμως συνηθίζεται, η συγκεκριμένη εξαγγελία έγινε χωρίς να έχει προηγηθεί μελέτη των επιπτώσεων και των μετασχηματισμών που προκαλεί η εισαγωγή της τεχνητής νοημοσύνης στην εκπαιδευτική διαδικασία και ειδικότερα στο ρόλο των εκπαιδευτικών και βέβαια χωρίς μέριμνα για τη διαρκή ενίσχυση και υποστήριξη τους.

Μία από τις μεγάλες προκλήσεις που έχουμε να αντιμετωπίσουμε στο άμεσο μέλλον είναι το πώς η ένταξη των νέων τεχνολογιών δεν θα μετατραπεί σε τεχνολογία ελέγχου και παρακολούθησης, υποβάθμισης της κριτικής σκέψης και διεύρυνσης των κοινωνικών ανισοτήτων.

Η ένταξη τέτοιων τεχνολογιών στην εκπαίδευση δεν μπορεί να είναι άσκηση εντυπώσεων. Οι συνθήκες επιβάλλουν τη διαμόρφωση εθνικής στρατηγικής μέσα από δημόσια συζήτηση και διάλογο με τους εμπλεκόμενους.

[1] (immersive education) αναφέρεται σε μια μορφή μάθησης που “βυθίζει” κυριολεκτικά τον μαθητή μέσα στο περιεχόμενο, χρησιμοποιώντας τεχνολογίες

*Ο Ανδρέας Παπαδαντωνάκης είναι εκπαιδευτικός, πρώην ειδικός γραμματέας της Ομοσπονδίας Λειτουργών Μέσης Εκπαίδευσης (ΟΛΜΕ).

https://www.google.com/amp/s/www.tovima.gr/2025/05/07/opinions/i-texniti-noimosyni-stin-ekpaideysi-apo-ton-daskalo-ston-algorithmo/amp/

Πώς διδάσκουμε τη λογοτεχνία στα σχολεία;

 Η ερώτηση αυτή, ήδη, είναι ένα τεκμήριο αποτυχίας. Στην πράξη της διδασκαλίας της λογοτεχνίας ο κίνδυνος είναι πάντα ο ίδιος: η προδοσία διά της κατανόησης. Η μεταβολή του έργου σε ύλη, η παράδοσή του στο φρικτό ταμείο της τυπολογίας, του «προβιβάσιμου» νοήματος – είναι η αθόρυβη δολοφονία του Λόγου.
Η διδασκαλία της λογοτεχνίας δεν είναι διδασκαλία. Είναι μύηση. Οπως το σώμα συναντά έναν άγνωστο χώρο και δεν τοποθετείται αμέσως, έτσι και το ποίημα ή η αφήγηση απαιτεί τη σιωπή πριν, τη σιωπή μετά και το κάψιμο της γλώσσας κατά τη διάρκεια. Ο μαθητής δεν πρέπει να αποστηθίσει. Πρέπει να συμπεριληφθεί, να μετακινηθεί, να διαταραχθεί. Ο Κρητικός του Σολωμού δεν είναι άσκηση κατανόησης – είναι κραυγή συνείδησης απέναντι σε κάτι που δεν εξηγείται.
Διδάσκοντας τον Σεφέρη ως ποιητή της «ελληνικότητας» και τον Σαχτούρη ως «ποιητή του παραλόγου», έχουμε ήδη θάψει τη ριζική τους αγωνία κάτω από τα στρώματα της ιδεολογίας και της ερμηνευτικής ασφάλειας. Διότι η λογοτεχνία, η αληθινή, δεν «βελτιώνει την έκφραση» ούτε «καλλιεργεί την ενσυναίσθηση». Δεν επιδέχεται τέτοια φιλανθρωπική αμβλύτητα. Ζητάει μόνο τούτο: να ακουστεί.
Ο δάσκαλος της λογοτεχνίας δεν είναι ξεναγός. Είναι μάρτυρας. Κι ο μαθητής, αν δεν ταραχθεί έστω λίγο από το Βράδυ του Καρυωτάκη ή δεν παραπατήσει μέσα στη σπειροειδή Αριάγνη του Τσίρκα, τότε έχει χάσει την ευκαιρία της μύησης.
Σε μια κοινωνία εθισμένη στη χρηστικότητα, η λογοτεχνία δεν έχει θέση – γιατί ακριβώς δεν εξυπηρετεί. Δεν «προετοιμάζει» για την αγορά εργασίας ούτε «συμβάλλει» στην ανάπτυξη δεξιοτήτων. Αντιθέτως, μας γυμνώνει από κάθε άμυνα, μας εγκαθιστά εντός του ξένου και μας καλεί να απαντήσουμε. Η απάντηση αυτή μπορεί να είναι ένα δάκρυ, μια άρνηση, μια εσωτερική μετακίνηση. Τότε, ξεκινά η εκπαίδευση.
Το σχολείο οφείλει να γίνει, έστω στιγμιαία, χώρος αναστοχασμού. Να παραδώσει στους νέους όχι τη λογοτεχνία ως κτήμα, αλλά ως πρόκληση. Οχι «τι ήθελε να πει ο ποιητής», αλλά «τι τόλμησε να πει – και γιατί δεν το τολμάς εσύ;» Οι μαθητές να μην «ερμηνεύσουν» τον Καβάφη, αλλά να εκτεθούν στην εσωτερική ακινησία του, στην ηθική του αμφιβολία, στην τελετουργία της αναμονής και του ανεκπλήρωτου.
Αν η παιδεία δεν μπορεί να το προσφέρει αυτό, τότε δεν είναι παιδεία. Είναι διαχείριση. Και η διαχείριση – σε έναν κόσμο χωρίς πνευματική απαίτηση - είναι ήδη μορφή λήθης. Η λογοτεχνία, όμως, επιμένει να ξυπνά. Και να θυμίζει, στους έστω και λίγους, τι θα πει να είσαι ζωντανός.

https://www.tovima.gr/editor/stamatis-aleksis/

https://www.tovima.gr/to-vima/

Αλέξης Σταμάτης

Ο Αλέξης Σταμάτης είναι συγγραφέας και τακτικός αρθρογράφος στο Βήμα από το 2017. Γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε Αρχιτεκτονική στο ΕΜΠ και έκανε μεταπτυχιακά Αρχιτεκτονικής και Κινηματογράφου στο Λονδίνο. Έχει γράψει συνολικά τριάντα πέντε βιβλία. Μεταξύ των έργων του χαρακτηριστικά είναι τα μυθιστορήματά του «Μπαρ Φλωμπέρ», «Βίλα Κομπρέ» και το αυτοβιογραφικό του βιβλίο «Υπήρξα τόσοι άλλοι». Έργα του έχουν μεταφραστεί σε εννέα γλώσσες. Θεατρικά του έργα έχουν ανέβει σε πολλά θέατρα της Αθήνας, συμπεριλαμβανομένου του Εθνικού Θεάτρου και του Θεάτρου Τέχνης.

«Γιατί έχω πέσει χαμηλά»

 «Γιατί έχω πέσει χαμηλά»

Με αφορμή την απαξίωση των ανθρωπιστικών σπουδών στη χώρα που οφείλουν τη γέννησή τους

ΔΡ. ΤΑΣΟΣ ΧΑΤΖΗΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ

3 Αυγούστου 2025 • 07:13

Το 2020 και με αφορμή τη συνεχιζόμενη (ήδη από τότε!) ελεύθερη πτώση των βάσεων των σχολών ανθρωπιστικών σπουδών, είχα δημοσιεύσει ένα άρθρο με τίτλο: «Η χαμένη τιμή των Φιλολόγων» (https://www.esos.gr/arthra/69153/i-hameni-timi-ton-filologon). Οι διαπιστώσεις εκείνες ισχύουν και σήμερα και δεν έχει νόημα να επαναληφθούν και φέτος. Εξάλλου είναι πλέον κοινές. Με την ίδια αφορμή και τον ίδιο τίτλο τον Ιούλιο του 2024 είχε δημοσιεύσει στην Καθημερινή ο Τάκης Θεοδωρόπουλος ένα άρθρο με έμφαση στην προτεραιότητα υπεράσπισης του πολιτισμικού αγαθού της ελληνικής γλώσσας.

Ούτε έχει νόημα να επιμένουμε επιχειρηματολογώντας υπέρ της αξίας των ανθρωπιστικών σπουδών για το σύνολο της κοινωνίας˙ όχι γιατί δεν αυτό δεν ισχύει, ισχύει και με το παραπάνω, αλλά διότι απλούστατα αυτό δε φαίνεται να συγκινεί ούτε αυτούς που λαμβάνουν τις αποφάσεις, αλλά ούτε και την κοινωνία. Η μεγάλη πλειοψηφία των υποψηφίων στις πανελλαδικές εξετάσεις δεν έχει ως πρώτη της επιλογή τις ανθρωπιστικές σπουδές, όπως δεν έχει και τις σπουδές στα Μαθηματικά και τη Φυσική και γενικότερα τα τμήματα από τα οποία ένα μικρό ποσοστό μπορεί να ελπίζει ότι κάποτε θα εξασκήσει το επάγγελμα του καθηγητή Μέσης Εκπαίδευσης είτε στον ιδιωτικό είτε στον δημόσιο τομέα.

Σημασία έχει να προχωρήσουμε ένα βήμα παραπέρα, αφήνοντας στην άκρη τη μεμψιμοιρία και τη μοιρολατρία για την απαξίωση των ανθρωπιστικών σπουδών σε μία κοινωνία που τείνει να απωλέσει ακόμη και τη δυνατότητα να διαλέγονται τα μέλη της πολιτισμένα και να παράγει δημιουργικό έργο για το κοινό καλό. Ειδικά στον αγγλοσαξονικό κόσμο, οι ανθρωπιστικές σπουδές και αξίες είτε περιφρονούνται ως μη «αποδοτικές» είτε μεταλλάσσονται σε στάσεις και συμπεριφορές αμόρφωτων φανατικών με μηδενική ανοχή στην αντίθετη άποψη, συχνά υπό τον μανδύα ενός κακώς εννοούμενου προοδευτισμού στο πλαίσιο του οποίου, ο Όμηρος ακυρώνεται ως υμνητής της βίας και ο Πλάτωνας ως σεξιστής ενώ τα κλασικά αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας λογοκρίνονται προκειμένου να γίνουν αποδεκτά από το νέο ιερατείο μιας υποκριτικής και συμπλεγματικής «πολιτικής ορθότητας».

Σ’ ένα τέτοιο περιβάλλον, οι ανθρωπιστικές σπουδές αποκτούν τον χαρακτήρα αντίστασης απέναντι στη νέα βαρβαρότητα και γι’ αυτό είμαι αντίθετος στην πρόταση κλεισίματος πανεπιστημιακών τμημάτων όπως είμαι αντίθετος στη μείωση ωρών των φιλολογικών μαθημάτων για να αντικατασταθούν από δήθεν χρήσιμες πρακτικές γνώσεις και δεξιότητες. Είναι υψηλής προστιθέμενης πολιτισμικής αξίας να μπορεί, όποιος το επιθυμεί σε οποιαδήποτε ηλικία ή φάση της ζωής του να σπουδάσει φιλολογία, φιλοσοφία, ιστορία, κοινωνιολογία, θεολογία. Κι όταν η πρόσβαση σε αυτά τα τμήματα είναι πλέον εφικτή ακόμη και με βαθμό κάτω από 10, τότε εκ των πραγμάτων έχει καταστεί ελεύθερη. Το υποδεικνύουν και οι αριθμοί: 21 υποψήφιοι εισήχθησαν φέτος στο εξαιρετικό τμήμα Φιλοσοφίας στο Ρέθυμνο το οποίο πρόσφερε 108 θέσεις. Αν όμως δινόταν η ευκαιρία σε οποιονδήποτε να σπουδάσει Φιλοσοφία επειδή το αγαπά κι όχι επειδή απέτυχε στις πρώτες του επιλογές, οι θέσεις θα καλύπτονταν.

Η θεσμοθέτηση της ελεύθερης πρόσβασης σε μία σειρά από σχολές που παρέχουν ανθρωπιστική παιδεία και είναι, επίσης αντικειμενικά, χαμηλού κόστους, αφού δεν απαιτούν εργαστηριακή υποδομή που χρειάζεται διαρκή ανανέωση και αναβάθμιση, με ένα συμβολικό τέλος εγγραφής είναι μία ώριμη πρόταση με πολλαπλό κοινωνικό όφελος. Όσο μεγαλύτερο ποσοστό του πληθυσμού μορφώνεται ουσιαστικά, τόσο η κοινωνία βελτιώνεται συνολικά. Όφελος προκύπτει και από την απαλλαγή των υποψηφίων από το υψηλό κόστος της προετοιμασίας για τις πανελλαδικές εξετάσεις, μικρό μέρος του οποίου μπορεί να καταβληθεί στην ίδια τη σχολή ως τέλος εγγραφής, όπως αυτό ισχύει για παράδειγμα στην Ιταλία.

Η ιδέα αφορά τη μετατροπή του σημερινού καθεστώτος υποβάθμισης των ανθρωπιστικών σπουδών σε δυνατότητα αναβάθμισης του συνολικού μορφωτικού και πνευματικού επιπέδου της κοινωνίας με όχημα την αξιοποίηση των υφιστάμενων υποδομών και του υψηλού επιπέδου των διδασκόντων στις σχολές αυτές, αλλά και την ενθάρρυνση περισσότερων ανθρώπων να σπουδάσουν αυτό που αγαπούν χωρίς απαραίτητα να αξιοποιήσουν το πτυχίο τους και επαγγελματικά.

Οι ανθρωπιστικές σπουδές ως μοχλός ανάπτυξης

Μένει το ζήτημα της επαγγελματικής αποκατάστασης των αποφοίτων των τμημάτων ανθρωπιστικών σπουδών. Ερχόμαστε λοιπόν στο βασικό αίτιο της απαξίωσής τους. Χωρίς ψωμί, ελάχιστοι συγκινούνται από την παιδεία και συχνά είναι πρόθυμοι να θυσιάσουν ακόμη και την ελευθερία τους, ατομική και συλλογική για να θυμηθούμε και το πάντα επίκαιρο σύνθημα του Πολυτεχνείου.

Στην παρούσα φάση, με δεδομένο ότι δεν μπορούν να διοριστούν όλοι οι απόφοιτοι των τμημάτων ανθρωπιστικών σπουδών στο δημόσιο και ειδικά στη Μέση Εκπαίδευση, δύο πράγματα μπορούν να γίνουν: να καταργηθούν τα περισσότερα τμήματα και να παραμείνουν δύο ή τρία με εκείνο τον αριθμό φοιτητών που αντιστοιχεί κάθε φορά στον αριθμό διοριστέων, αν μπορεί ποτέ βέβαια στη χώρα μας να γίνει ένας μακροχρόνιος σχεδιασμός ακόμη και σε βάθος τετραετίας. Εξήγησα παραπάνω τους λόγους για τους οποίους διαφωνώ με μία τέτοια πρόταση του τύπου: πονάει κεφάλι, κόψει κεφάλι. Το θεωρώ πολιτισμική και πνευματική υποβάθμιση αν όχι και αυτοχειρία με μηδαμινό οικονομικό όφελος.

Εάν παραμείνουν τα υπάρχοντα τμήματα, τότε πάλι δύο πράγματα μπορούν να γίνουν: είτε να οριστούν τα λίγα εκείνα τμήματα τα οποία θα οδηγούν σε διορισμό με περιορισμένο αριθμό εισακτέων μέσω συστήματος επιλογής όπως είναι σήμερα οι πανελλαδικές εξετάσεις είτε θα θεσμοθετηθεί, κατά το ιταλικό και πάλι πρότυπο, μία διετής σχολή για πτυχιούχους με εξετάσεις και κλειστό αριθμό υποψηφίων που να αντιστοιχεί στις θέσεις διορισμού. Όσοι αποφοιτούν επιτυχώς από αυτήν την σχολή παραγωγής καθηγητών αποκλειστικά, θα διορίζονται απευθείας σε μόνιμες οργανικές θέσεις ενώ στη διάρκεια του δεύτερου έτους θα έχουν ήδη απασχοληθεί ως αναπληρωτές κάνοντας την πρακτική τους, πάλι κατά το πρότυπο πολλών ευρωπαϊκών χωρών όπου κοντά στον μόνιμο υπάρχει κι ένας δόκιμος εκπαιδευτικός σε μία πιο ορθολογική μορφή συμβουλευτικής αντί του κατ’ ευφημισμόν σήμερα θεσμού του μέντορα.

Ξεχωριστή περίπτωση αποτελούν τα Τμήματα Ιστορίας και Αρχαιολογίας από τα οποία οι απόφοιτοι του τομέα Αρχαιολογίας θα πρέπει να θεωρούνται επαρκώς καταρτισμένοι αρχαιολόγοι για να διοριστούν στην Αρχαιολογική Υπηρεσία που είναι μονίμως υποστελεχωμένη. Πρωτίστως για λόγους εθνικούς, αλλά και συνεισφοράς της στον παγκόσμιο πολιτισμό, οφείλει η χώρα μας να διασώζει, να συντηρεί και να αναδεικνύει τα μνημεία της, το ισχυρότερο στοιχείο διεθνούς αναγνώρισης και ήπιας ισχύος της Ελλάδας. Αλλά και μόνο οικονομικά να εξετάζαμε το θέμα, ας αναλογιστούμε ότι οι αρχαιολογικοί χώροι και τα μνημεία μας αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους πόλους έλξης επισκεπτών στη χώρα μας.

Εξυπακούεται ότι τα αιτήματα που αφορούν την εξασφάλιση περισσότερων θέσεων για Φιλολόγους θα πρέπει να συνεχίσουν να διεκδικούνται. Ένα ισχυρό αίτημα παραμένει η επανίδρυση του θεσμού του Κλασικού Λυκείου όπως και η επαναφορά της Ιστορίας ως μαθήματος Γενικής Παιδείας στην Γ΄ τάξη του Λυκείου, στα ΕΠΑΛ σε όλες τις τάξεις και της Φιλοσοφίας στα Εσπερινά Λύκεια κ.ά. Η συστηματική τάση και με βάση και φετινή πρόταση περικοπής των ωρών των φιλολογικών μαθημάτων πρέπει να αναστραφεί. Επανεξέταση επίσης χρήζει και η ανάθεση φιλολογικών μαθημάτων σε άλλους κλάδους. Και δεν είναι μόνον η Μέση Εκπαίδευση που μπορεί να απορροφήσει αποφοίτους των τμημάτων ανθρωπιστικών σπουδών. Κατά καιρούς διεκδικείται η συμπερίληψή τους στις προκηρύξεις του Δημοσίου σε διάφορες θέσεις εργασίας, όπως π.χ. στα δικαστήρια. Σε κάθε περίπτωση ένας καλός γνώστης και χρήστης της ελληνικής γλώσσας, ακόμη και στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης πλεονεκτεί σε κ¹άάθε θέση που απαιτεί ευχέρεια λόγου και δεξιότητες επικοινωνίας.

Κεντρικό ωστόσο αίτημα και ταυτόχρονα πρόταση μιας ριζικής αλλαγής στο αναπτυξιακό μοντέλο της χώρας αποτελεί η μετατροπή της χώρας σε διεθνές κέντρο κλασικών σπουδών, αρχαίου δράματος, κλασικού αθλητισμού και ολυμπιακής παιδείας γενικότερα, αρχαίας ελληνικής Φιλοσοφίας, βυζαντινής φιλολογίας και ορθόδοξης Θεολογίας. Όχι φυσικά μόνο γιατί αυτό θα οδηγήσει μαθηματικά στη δημιουργία θέσεων εργασίας αποφοίτων τμημάτων ανθρωπιστικών σπουδών αλλά κυρίως γιατί αποτελεί μοχλό ανάπτυξης και μάλιστα τέτοιας που, όπως και η διάσωση και ανάδειξη των μνημείων, αξιοποιεί ένα από τα ισχυρότερα συγκριτικά πλεονεκτήματα της χώρας. Υπάρχοντες θεσμοί με διεθνή ακτινοβολία όπως η Ολυμπιακή Ακαδημία στην Ολυμπία τα προγράμματα της οποίας παρακολουθούν κάθε χρόνο εκατοντάδες φοιτητές από όλον τον κόσμο, μπορούν να αποτελέσουν το πρότυπο για μία σειρά ανάλογων ακαδημιών, ινστιτούτων, μόνιμων διεθνών συνεδρίων, θερινών σχολείων και σεμιναρίων, πνευματικών, εκπαιδευτικών και πολιτιστικών θεσμών γενικότερα.

Τα πανεπιστήμιά μας ήδη εκπονούν και διαχειρίζονται τέτοια προγράμματα με εξωστρέφεια και διεθνείς συνεργασίες κι αυτό θα πρέπει να ενισχυθεί ώστε ν΄αποτελέσει κεντρικό εθνικό στόχο. Δεν πρόκειται ούτε για καινοφανείς ιδέες ούτε προϊόντα της φαντασίας απελπισμένων Φιλολόγων. Είναι ρεαλιστικές προτάσεις οικονομικής και πολιτισμικής ανάπτυξης που ωφελούν πολλαπλώς τον τόπο και τους ανθρώπους του. Ένα διεθνές κέντρο της Ιστορίας των Μαθηματικών και αρχαίας τεχνολογίας στη Σάμο του Πυθαγόρα και του Ευπαλινείου Ορύγματος είναι σαφώς πιο αποδοτική οικονομικά και επωφελής εθνικά στην ευαίσθητη περιοχή του ανατολικού Αιγαίου, εκεί που φέτος εισήχθησαν μόλις 5 φοιτητές στο Τμήμα Μαθηματικών.

Η πτώση των βάσεων των ανθρωπιστικών σπουδών, επομένως, δεν πρέπει να αποτελεί αιτία για αυτοοικτιρμό και απογοήτευση. Όταν έχεις πέσει τόσο χαμηλά, είτε μένεις εκεί ανήμπορος κι αξιολύπητος είτε ξαναστήνεσαι στα πόδια σου, δυνατότερος, σοφότερος και πιο αποφασιστικός. Η κρίση των ανθρωπιστικών σπουδών είναι μία καλή ευκαιρία ριζικού αναπροσανατολισμού τους έτσι ώστε να επανασυνδεθούν με την προοπτική και το μέλλον, αν όχι και την επιβίωση, της ίδιας της χώρας με αυτό το πολιτισμικό αποτύπωμα και τη συγκεκριμένα ταυτότητα. Χρειάζεται, κοντολογίς, όραμα.  

*Ο τίτλος του άρθρο είναι εμπνευσμένος από του τραγούδι του Νίκου Πορτοκάλογλου

https://www.huffingtonpost.gr/blogs/giati-echo-pesei-chamila

Οταν κλείνουν τα βιβλιοπωλεία

Σπύρος Βλαχόπουλος
11.07.2025

Την εποχή της οικονομικής κρίσης είχε ειπωθεί ότι το οικονομικό στοιχείο επιβλήθηκε επί του πολιτικού. Στην περίπτωσή μας θα πρέπει μάλλον να παραδεχθούμε ότι το οικονομικό στοιχείο επιβάλλεται επί του πολιτιστικού

Τη δεκαετία του 2010 τα ιστορικά βιβλιοπωλεία του κέντρου της Αθήνας έκλειναν το ένα μετά το άλλο: Η Εστία της οδού Σόλωνος, ο Κάουφμαν της οδού Σταδίου, ο Ελευθερουδάκης της οδού Πανεπιστημίου και πολλά άλλα.

Τότε επιρρίπταμε όλες τις ευθύνες στην οικονομική κρίση και υποθέταμε ότι τα βιβλιοπωλεία κλείνουν, όπως και πολλές άλλες επιχειρήσεις, λόγω των οικονομικών προβλημάτων. Επρεπε όμως να περάσει η εποχή της οικονομικής κρίσης για να συνειδητοποιήσουμε ότι το κλείσιμο των βιβλιοπωλείων δεν είναι πρόβλημα μόνο οικονομικό, αλλά ούτε και τεχνολογίας (με τα e-books και τα audio books) όπως υπεραπλουστευτικά ισχυρίζονται κάποιοι. Το πρόβλημα είναι κυρίως πολιτιστικό, είναι πρόβλημα αξιών.

Το ζήτημα είναι ασφαλώς γενικότερο και δεν αφορά μόνο τα βιβλιοπωλεία. Αφορά όλους τους πολιτιστικούς χώρους, οι οποίοι απομακρύνονται σταδιακά (αλλά πάντως σταθερά) από το κέντρο της Αθήνας, το οποίο πλέον αλλάζει φυσιογνωμία. Γίνεται τουριστικός πόλος με συναφείς χρήσεις, όπως ξενοδοχεία, τουριστικά καταλύματα, εστιατόρια, καφέ κ.λπ. Ακόμα και ισόγεια καταστήματα γίνονται Airbnb.

Ολες δε σχεδόν οι επιγραφές είναι πλέον στην αγγλική γλώσσα και ελάχιστες στα ελληνικά. Μια πόλη λοιπόν προσανατολίζεται στους τουρίστες και όχι στους κατοίκους της. Ξεχνώντας προφανώς ότι η ζωντανή πόλη προϋποθέτει μια «αλυσίδα» λειτουργιών, η οποία χρειάζεται και τις πολιτιστικές λειτουργίες και τους κατοίκους και τους τουρίστες. Εάν σπάσει η αλυσίδα αυτή, η πόλη θα νεκρώσει και δεν θα αποτελεί ούτε καν τουριστικό προορισμό.

Είναι κάτι σαν την αλυσίδα της φύσης. Οταν σπάσει ένας κρίκος της, τότε αυτό επηρεάζει δυσμενώς όλα τα έμβια όντα. Κανένα δεν μένει αλώβητο. Μάλλον αυτό ξεχνάμε όταν όλοι μας, κράτος και πολίτες, παρακολουθούμε απαθείς το κλείσιμο των βιβλιοπωλείων. Και όχι μόνο των βιβλιοπωλείων, αλλά και των υπόλοιπων πολιτιστικών χώρων. Πόσο εύκολα άραγε ξεχάσαμε ότι πριν από δύο χρόνια έκλεισαν δύο ιστορικοί κινηματογράφοι της Αθήνας, το Αστυ στην οδό Κοραή και το Ιντεάλ στην οδό Πανεπιστημίου; Και πόσο λίγα επίσης μαθαίνουμε από τις μεγάλες και όμορφες πόλεις του εξωτερικού, στα κεντρικότερα σημεία των οποίων δεσπόζουν τα βιβλιοπωλεία; Ενα ταξίδι στο Μόναχο ή στο Βερολίνο αρκεί να πείσει.

Την πραγματική διάσταση του προβλήματος την ανέδειξε η αναγγελία του κλεισίματος του βιβλιοπωλείου Επί λέξει στην οδό Ακαδημίας, ενός από τα καλύτερα βιβλιοπωλεία που λειτουργούσε στο κέντρο της Αθήνας επί δώδεκα περίπου χρόνια. Δεν είναι μόνο οι χιλιάδες τίτλοι των ποιοτικών βιβλίων που φιλοξενούσε το βιβλιοπωλείο σε έναν εξαιρετικά καλαίσθητο χώρο. Ενα βιβλιοπωλείο δεν είναι μόνο τα βιβλία του.

Είναι κυρίως οι άνθρωποί του, όπως η Μαρία Παπαγεωργίου του Επί λέξει, που είναι μια «κινητή βιβλιοθήκη» με αστείρευτες γνώσεις για τις παλαιές και νέες εκδόσεις και κυρίως τα ποιοτικά βιβλία σε κάθε κλάδο. Αυτό λοιπόν το βιβλιοπωλείο κλείνει γιατί ο ιδιοκτήτης του αποφάσισε να υπερδιπλασιάσει το ενοίκιο, με αποτέλεσμα να χάνουμε ένα βιβλιοπωλείο που δεν «πρόλαβε να γεράσει» και εμείς δεν προλάβαμε να το χαρούμε.

Σε τελική ανάλυση, το πρόβλημα του κλεισίματος των βιβλιοπωλείων και των υπόλοιπων πολιτιστικών χώρων δεν είναι μόνο οικονομικό, αλλά κυρίως πολιτιστικό. Κάποιοι ιδιοκτήτες ακινήτων, είτε ιδιώτες είτε δημόσιοι φορείς, επιθυμούν να αποκομίσουν περισσότερα οφέλη, αδιαφορώντας για την κοινωνική προσφορά των ακινήτων τους. Η «κοινωνική ευθύνη» έχει μάλλον εκφυλιστεί σε ένα σλόγκαν που χρησιμοποιείται για διαφημιστικούς λόγους, ενώ το ατομικό οικονομικό συμφέρον επιβάλλεται στο κοινωνικό αγαθό.

Την εποχή της οικονομικής κρίσης είχε ειπωθεί ότι το οικονομικό στοιχείο επιβλήθηκε επί του πολιτικού. Στην περίπτωσή μας θα πρέπει μάλλον να παραδεχθούμε ότι το οικονομικό στοιχείο επιβάλλεται επί του πολιτιστικού. Πρόκειται, για μία ακόμη φορά, για μια ιεράρχηση αξιών, όπου η αξία του πολιτισμού υποχωρεί. Αυτό πάντως δεν θα πρέπει να μας εκπλήσσει. Την εποχή της πανδημίας στα καταστήματα που μπορούσαν (έστω και με πολλούς περιορισμούς) να επισκέπτονται οι πολίτες ήταν τα σουπερμάρκετ και άλλα καταστήματα πώλησης προϊόντων, αλλά όχι τα βιβλιοπωλεία.

Το κεντρικό σε ένα βιβλιοπωλείο δεν είναι το βιβλίο, αλλά ο άνθρωπος: Ο βιβλιοπώλης, με τον οποίο θα μιλήσεις για τις νέες εκδόσεις και θα αποκτήσεις μια ανθρώπινη και ίσως φιλική επαφή. Οι άλλοι επισκέπτες του βιβλιοπωλείου, με τους οποίους (με αφορμή το βιβλίο που παρατηρούν) θα ανοίξεις συζήτηση για τα βιβλία και για τα θέματα που αυτά πραγματεύονται.

Πολλά επίσης βιβλιοπωλεία φιλοξενούν παρουσιάσεις βιβλίων σε ένα πολύ ζεστό περιβάλλον, προάγοντας έτσι τον πολιτισμένο διάλογο και όχι τους φανατισμένους παράλληλους μονολόγους. Οταν λοιπόν κλείνει ένα βιβλιοπωλείο, δεν χάνονται τα βιβλία. Χάνεται η επικοινωνία μεταξύ όλων αυτών των ανθρώπων, οι οποίοι θα συναντιούνται πλέον εικονικά στον ψηφιακό κόσμο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Αυτό ίσως είναι και το χειρότερο. Γιατί στην εποχή της ψηφιακής επικοινωνίας, αυτό που σπανίζει είναι η διά ζώσης επικοινωνία.

Ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες είχε πει ότι πάντοτε φανταζόταν τον παράδεισο σαν ένα είδος βιβλιοθήκης. Αρα λοιπόν γιατί όχι και σαν ένα βιβλιοπωλείο; Μοιάζουν, άλλωστε, τόσο πολύ οι δύο αυτοί χώροι μεταξύ τους. Και οι δύο είναι γεμάτοι βιβλία και στους δύο συγκεντρώνονται άνθρωποι για να μάθουν κάτι καινούργιο και να ανοίξουν τους πνευματικούς τους ορίζοντες. Μόνο που δεν έχουμε όλοι την ίδια αντίληψη για τον παράδεισο…

Ο κ. Σπύρος Βλαχόπουλος είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής στο ΕΚΠΑ.

https://www.tovima.gr/print/opinions/otan-kleinoun-ta-vivliopoleia/

Όλες οι χειρόγραφες σημειώσεις μας στο Knowunity Greece!