ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ (ChatGPT)
ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ
ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
ΓΙΑ ΤΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ
ΝΕΟ
11ο ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ
ΚΕΙΜΕΝΟ 1 [«Η κρίσιμη ερώτηση»]
Απόσπασμα από συνομιλία δύο διαπρεπών στην Τεχνητή Νοημοσύνη ελλήνων επιστημόνων, του Γιάννη Ιωαννίδη και του Τίμου Σελλή. Το Βήμα, The Key Issue, 2026. Τίμος Σελλής: «Γιάννη, θα το έθετα ακόμα πιο ωμά: πριν αποφασίσουμε να εισαγάγουμε την ΑΙ στα σχολεία, θα πρέπει πρώτα να ξεκαθαρίσουμε τι ακριβώς θέλουμε να βελτιώσουμε. Θέλουμε οι μαθητές να ανεβούν στις επιδόσεις της PISA*; Θέλουμε να καλλιεργήσουν κριτική σκέψη; Θέλουμε να μάθουν να συνεργάζονται ή να επιλύουν προβλήματα με δημιουργικό τρόπο; Χωρίς συγκεκριμένους στόχους και δείκτες –για να χρησιμοποιήσω τη γλώσσα του μάνατζμεντ– η ΤΝ κινδυνεύει να γίνει ένα νέο “θα βάλουμε εγκυκλοπαίδεια σε κάθε σχολείο”. Ακούγεται ωραίο, αλλά τι σημαίνει, παιδαγωγικά μιλώντας; Προσωπικά δεν έχω χρησιμοποιήσει έως τώρα το ChatGPT για να γράψω ή να σκεφτώ. Μου είναι χρήσιμο για μια μετάφραση αλλά μέχρι εκεί. Στην εκπαίδευση φοβάμαι ότι ίσως εξελιχθεί σε εργαλείο μασημένης τροφής. Κι όμως, η ουσία της εκπαίδευσης είναι ακριβώς το αντίθετο: να μάθεις να ψάχνεις, να συνθέτεις, να μασάς μόνος σου. Αν το παιδί μάθει απλώς να πατάει ένα κουμπί και να παίρνει μια έτοιμη εργασία για την αποψίλωση του Αμαζονίου, έχουμε αποτύχει.
Υπάρχουν όμως και φωτεινά παραδείγματα. Μια φιλόλογος γυμνασίου ζήτησε από τα παιδιά να γράψουν ένα ποίημα. Με τις ίδιες λέξεις-κλειδιά ζήτησε και από το ChatGPT να γράψει και αυτό ένα ποίημα. Στη συνέχεια ζήτησε από τα παιδιά να ψηφίσουν ποιο ποίημα είναι προϊόν ανθρώπου και ποιο μηχανής. Τα παιδιά εντόπισαν το ανθρώπινο προϊόν, αλλά κυρίως κατάλαβαν ότι η μηχανή γράφει «ξερά». Η μαθήτρια που είχε γράψει το καλύτερο ποίημα είχε βάλει ένα τελείως απρόσμενο κλείσιμο. Αυτή η χρήση της ΑΙ ως καθρέφτης και όχι ως υποκατάστατο της ανθρώπινης σκέψης, είναι κάτι που με βρίσκει απόλυτα σύμφωνο».
Γιάννης Ιωαννίδης: «Τίμο, τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα θα μπουν έτσι κι αλλιώς στη ζωή και στις δουλειές των παιδιών, είτε αυτές αφορούν τη συγγραφή κειμένων είτε τον προγραμματισμό και τη μετάφραση. Βλέπουμε ήδη ότι η χρήση τους αυξάνει θεαματικά την παραγωγικότητα, ειδικά για όσους δυσκολεύονται να γράψουν καλά κείμενα. Άρα, στην εκπαίδευση οφείλουμε να κάνουμε ταυτόχρονα δύο πράγματα: πρώτον να καλλιεργήσουμε ανθρώπινες δεξιότητες, τη βιωματική μάθηση, την αφήγηση, ακόμα και την χειροτεχνία, και δεύτερον να εκπαιδεύουμε τα παιδιά να αξιολογούν κριτικά αυτά που τους δίνει η ΑΙ. Συνεπώς, η κρίσιμη ερώτηση δεν είναι αν πρέπει ή δεν πρέπει να μπει το ChatGPT στα σχολεία, αλλά πώς θα μπει και με ποιους στόχους. Αν δούμε την ΑΙ ως έναν “ταχυβοηθό” εργασιών, νομίζω πως χάνουμε μια μεγάλη ευκαιρία. Αν όμως τη δούμε ως εργαλείο κριτικής σκέψης, τότε μπορεί να αποτελέσει ένα πραγματικά χρήσιμο παιδαγωγικά όπλο».
*Το PISA (Programme for International Student Assessment) είναι ένα διεθνές πρόγραμμα αξιολόγησης μαθητών του ΟΟΣΑ. ΚΕΙΜΕΝΟ 2
Ένας νέος «γραμματισμός» που θα υπηρετεί τον άνθρωπο
Από τον Μιχαήλ Ε. Σφακιανάκη, καθηγητή Εφαρμογών Πληροφορικής και Στατιστικής στη Διοίκηση Επιχειρήσεων και Πρύτανη του Πανεπιστημίου Πειραιώς. Το Βήμα, The Key Issue, 2026 (αποσπάσματα). Σήμερα, η ΤΝ έχει εισβάλει με ταχύτατους ρυθμούς στη ζωή μας, τοποθετώντας μας στο κατώφλι μιας νέας βιομηχανικής επανάστασης. Οι μηχανές παύουν να είναι απλά εργαλεία παραγωγής και εξελίσσονται σε οντότητες με «ανθρώπινες» ιδιότητες. […]
Όμως, παρά την τεχνολογική πρόοδο, ο κύριος πυλώνας της εκπαίδευσης παραμένει ο δάσκαλος. Η ζωντανή εικόνα του παιδαγωγού προκαλεί έναν δημιουργικό συντονισμό που καμιά μηχανή δεν μπορεί να αντικαταστήσει. Μόνο ο άνθρωπος-εκπαιδευτικός μπορεί να αντιληφθεί τη συναισθηματική αντίδραση του μαθητή και να προσαρμόσει τη διδασκαλία του με ενσυναίσθηση. Η δύναμη της ανθρώπινης γλώσσας και η παραστατική φιγούρα του δασκάλου είναι ασύγκριτες.
Η επιτυχής μετάβαση στη νέα εποχή προϋποθέτει τη δημιουργία ενός «μοντέλου», όπου το τεχνολογικό πλεονέκτημα που παρέχει η χρήση της ΤΝ εξισορροπείται από τις ανθρωπιστικές αξίες, τη δημιουργικότητα και την κοινωνική ευθύνη. Η ΤΝ πρέπει να ενταχθεί στην εκπαίδευση και την εργασία όχι ως απειλή, αλλά ως ένας νέος «γραμματισμός» (literacy), που θα υπηρετεί τον άνθρωπο και θα ενισχύει την αυθεντικότητα της μάθησης και της δημιουργίας.
ΚΕΙΜΕΝΟ 3 [Τα ντρόουν]
Καζούο Ισιγκούρο (Νομπέλ λογοτεχνίας 2017), Η Κλάρα και ο Ήλιος, μυθστόρημα, μετάφραση: Αργυρώ Μαντόγλου, εκδ. Ψυχογιός. Τα πρόσωπα: Ρικ, έξυπνο παιδί που δεν έχει υποβληθεί σε γενετική «βελτίωση», Έλεν, μητέρα του Ρικ, Βανς, καλλιτέχνης/τεχνίτης από τον οποίο ο Ρικ ζητάει να τον βοηθήσει να πάρει μια θέση σε κολέγιο.
Η Έλεν παρακολουθούσε προσεκτικά τον κύριο Βανς. «Έλεν, είμαι ήδη εντυπωσιασμένος από τον γιο σου». Δε χρειάζεται να σου πω, Βανς, πόσο υπόχρεη είμαι κι εγώ. Θα σε ευχαριστούσα θερμότερα, αλλά αυτή είναι η μέρα του Ρικ και δε θα ήθελα να μιλήσω για λογαριασμό του»
«Ωραία τα λες, Έλεν. Λοιπόν, Ρικ. Γιατί δε μου λες εσύ περί τίνος πρόκειται;»
«Να, δεν ξέρω από πού ν’ αρχίσω, αλλά θα προσπαθήσω. Έχω μεγάλο ενδιαφέρον για την τεχνολογία των ντρόουν. Πάθος, θα το έλεγε κανείς. Έχω αναπτύξει το δικό μου σύστημα και τώρα έχω τη δική μου ομάδα από πουλιά ντρόουν*…»
«Για ένα λεπτό, όταν λες το “δικό σου σύστημα”, εννοείς πως έχει προχωρήσει πέρα απ’ ό,τι ήδη έχει κάνει κάποιος άλλος;»
Πανικός απλώθηκε στο πρόσωπο Ρικ και κοίταξε προς το μέρος μου. Του χαμογέλασα. Είτε το κατάλαβε είτε όχι, φάνηκε να παίρνει θάρρος.
«Όχι, κύριε, επ’ ουδενί», είπε μ’ ένα κοφτό γελάκι. «Δεν ισχυρίζομαι πως είμαι ιδιοφυΐα. Απλώς το σύστημα των ντρόουν μου το κατασκεύασα μόνος, χωρίς τη βοήθεια καθηγητών. Χρησιμοποίησα διάφορες πηγές πληροφοριών που βρήκα στο διαδίκτυο. Και η μητέρα μου όμως υπήρξε πολύ υποστηρικτική, παραγγέλνοντας διάφορα ακριβά βιβλία. Έχω φέρει μαζί μου μερικά σκίτσα, σε περίπτωση που θα θέλατε να πάρετε μια γενική ιδέα. Εδώ είναι. Αλλά όχι, δε νομίζω πως αυτό που κάνω είναι κάτι τόσο καινοτόμο και ξέρω πως δεν πρόκειται να προχωρήσω χωρίς την απαραίτητη καθοδήγηση».
«Σε καταλαβαίνω. Συνεπώς, τώρα φιλοδοξείς να μπεις σε ένα καλό κολέγιο. Προκειμένου να υπηρετήσεις το ταλέντο σου»
«Ναι, κάπως έτσι, κύριε».
*ντρόουν: μικρά μη επανδρωμένα αεροσκάφη. ΘΕΜΑΤΑ
Θέμα Α
Α1. Να αποδώσετε συνοπτικά σε μία παράγραφο 70-80 λέξεων όσα υποστηρίζει ο συγγραφέας του
Κειμένου 2 για τον δάσκαλο και την ένταξη της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευση και στην εργασία.
Μονάδες 20
Θέμα Β
Β1. Να επαληθεύσετε ή να διαψεύσετε, με βάση το
Κείμενο 1, τις παρακάτω περιόδους λόγου, γράφοντας στο τετράδιό σας, δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε περίοδο, τη λέξη
Σωστό ή
Λάθος (χωρίς αναφορά σε χωρία του Κειμένου):
α. Η ΤΝ κινδυνεύει να εισαχθεί στα σχολεία ως εγκυκλοπαίδεια, αν δεν υπάρχουν συγκεκριμένοι στόχοι και δείκτες στη χρήση της.
β. Η ουσία της εκπαίδευσης είναι να μάθει στα παιδιά πώς να χρησιμοποιούν την ΤΝ, για να λαμβάνουν πολύ εύκολα, πατώντας ένα κουμπί, έτοιμες τις εργασίες τους.
γ. Η χρήση της ΑΙ δεν πρέπει να υποκαθιστά την ανθρώπινη σκέψη.
δ. Η χρήση της ΤΝ ειδικά από όσους δυσκολεύονται να γράψουν καλά κείμενα αυξάνει την παραγωγικότητα.
ε. Αν δούμε την ΑΙ ως εργαλείο που βοηθάει στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, τότε θα γίνει ένα πραγματικά χρήσιμο παιδαγωγικά όπλο.
Μονάδες 15
Β2. α. Πώς αναπτύσσεται η δεύτερη (2) παράγραφος του Κειμένου 1 «“Υπάρχουν όμως … απόλυτα σύμφωνο.”» (μονάδες 2) και πώς αυτός ο τρόπος ανάπτυξης σχετίζεται με το θέμα της συνομιλίας και με την πρόθεση του ομιλητή (του Τίμου Σελλή); (μονάδες 4)
β. Στο Κείμενο 1 ο ομιλητής Γιάννης Ιωαννίδης αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο θα μπει το ChatGPT στα σχολεία και στους στόχους που πρέπει να επιδιώκονται με την εισαγωγή και τη χρήση του. Ο τρόπος που προσεγγίζει τα ζητήματα αυτά πιστεύετε ότι είναι λογικός ή συναισθηματικός; (μονάδες 2) Να απαντήσετε παραθέτοντας δύο (2) στοιχεία που να τεκμηριώνουν την απάντησή σας. Ένα (1) που να αφορά στον τρόπο με τον οποίο υποστηρίζει τις θέσεις του για το θέμα (μονάδα 1) και ένα (1) για τη γλώσσα που χρησιμοποιεί. (μονάδα 1)
Μονάδες 10
Β3. Στη δεύτερη (2η) παράγραφο του Κειμένου 2 «Όμως, παρά … ασύγκριτες» να βρείτε και να γράψετε στο τετράδιό σας δύο (2) διαφορετικά εκφραστικά μέσα-γλωσσικές επιλογές που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας, για να τονίσει και να υποστηρίξει εμφατικά τη θέση του ότι η τεχνολογία δεν μπορεί να αντικαταστήσει τον δάσκαλο. (μονάδες 4) Να εξηγήσετε τη λειτουργία του καθενός. (μονάδες 6)
Μονάδες 10
Θέμα Γ
Γ1. Το παιδί στο Κείμενο 3 δημιούργησε ένα προηγμένο τεχνολογικό προϊόν. Ποιοι παράγοντες νομίζετε ότι συνέβαλαν στη δημιουργία του; Για την απάντησή σας να αξιοποιήσετε τρεις (3) διαφορετικούς κειμενικούς δείκτες. Θα επιθυμούσατε και σεις, αν ήσασταν στη θέση του παιδιού, να φοιτήσετε σε ένα καλό κολέγιο, για να βελτιωθείτε; Η απάντησή σας να εκτείνεται σε 150-200 λέξεις.
Μονάδες 15
Θέμα Δ
Δ1. Αξιοποιώντας δημιουργικά τα
Κείμενα Αναφοράς, σε άρθρο σας 350-400 λέξεων, που θα δημοσιευτεί στην ιστοσελίδα του σχολείου σας, να απαντήσετε και να τεκμηριώσετε τις απαντήσεις-θέσεις σας στα παρακάτω ερωτήματα:
α. Με ποιους εκπαιδευτικούς στόχους πρέπει να γίνει η εισαγωγή της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευσή μας;
β. Να προτείνετε συγκεκριμένους τρόπους χρήσης του ChatGPT και της ΤΝ στην εκπαίδευση, για την επίτευξη των στόχων αυτών.
Μονάδες 30 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ
Θέμα Β
Β1. Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση σε καθεμιά από τις παρακάτω προτάσεις, οι οποίες βασίζονται στα
Κείμενα 1 και 2 (μία μόνο από τις τέσσερις προτεινόμενες απαντήσεις είναι σε κάθε περίπτωση ορθή):
1. «Αν το παιδί μάθει απλώς να πατάει ένα κουμπί και να παίρνει μια έτοιμη εργασία για την αποψίλωση του Αμαζονίου, έχουμε αποτύχει». (Κείμενο 1) Ο συγγραφέας θεωρεί τη χρήση αυτή αποτυχία, γιατί: α. οι πληροφορίες δε θα είναι αξιόπιστες.
β. υπάρχουν καλύτεροι τρόποι αναζήτησης των πληροφοριών αυτών.
γ. οι πληροφορίες αυτές δεν έχουν ενδιαφέρον.
δ. η χρήση αυτή δεν είναι δημιουργική.
2. Η διαρθρωτική λέξη με την οποία μπορεί να αντικατασταθεί η λέξη «Όμως» στην αρχή της δεύτερης (2ης) παραγράφου του Κειμένου 2 είναι η:
α. Αν και
β. Ωστόσο
γ. Μολονότι
δ. Απεναντίας.
3. «να εισαγάγουμε την ΑΙ στα σχολεία». Στην πρόταση αυτή (στην πρώτη (1η) παράγραφο του
Κειμένου 1), με ποιο από τα παρακάτω ρήματα μπορούμε να αντικαταστήσουμε το ρήμα «να εισαγάγουμε», ώστε το ύφος του λόγου να γίνει ανεπίσημο:
α. να εντάξουμε
β. να ενσωματώσουμε
γ. να βάλουμε
δ. να συμπεριλάβουμε.
4. Στη λέξη «γραμματισμός» στον τίτλο του Κειμένου 2 τα εισαγωγικά χρησιμοποιούνται για να δηλωθεί: α. σημαντικός ειδικός όρος
β. χρήση της λέξης με μεταφορική σημασία
γ. ειρωνεία
δ. έκπληξη.
5. «τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα θα μπουν έτσι κι αλλιώς στη ζωή και στις δουλειές των παιδιών», Γιάννης Ιωαννίδης, Κείμενο 1. Στην παραπάνω πρόταση το μήνυμα εκφράζεται ως: α. δυνατότητα
β. πιθανότητα
γ. βεβαιότητα
δ. επιθυμία.
Μονάδες 15
Β2. α. Μεταφορικές εκφράσεις,
Κείμενο 1, πρώτη (1η) παράγραφος:
«εργαλείο μασημένης τροφής». Κυριολεκτική απόδοση: μέσο που προσφέρει έτοιμες γνώσεις χωρίς ο δέκτης να χρειαστεί να σκεφτεί ή να προβληματιστεί.
«να μασάς μόνος σου». Κυριολεκτική απόδοση: να προσπαθείς μόνος σου.
Αν ο ομιλητής Τίμος Σελλής χρησιμοποιούσε τις κυριολεκτικές εκφράσεις αντί για τις μεταφορικές, πιστεύετε ότι θα υπήρχαν διαφορές στο επικοινωνιακό αποτέλεσμα, δηλαδή στην ένταση και στην επίδραση του μηνύματός του και γιατί; (μονάδες 5)
β. Για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις του
Κειμένου 1 να γράψετε στο τετράδιό σας μία (1) συνώνυμη με την οποία το ύφος του λόγου θα γίνεται επίσημο.
να ξεκαθαρίσουμε (1η παράγραφος)
θέλουμε (1η παράγραφος)
να ψάχνεις (1η παράγραφος)
θα μπουν (3η παράγραφος)
δουλειές (3η παράγραφος) (μονάδες 5)
Μονάδες 10 Β3. «πριν αποφασίσουμε να εισαγάγουμε την AI στα σχολεία», Κείμενο 1, πρώτη (1η) παράγραφος.
Να ονοματοποιήσετε τα ρήματα των παραπάνω προτάσεων. (μονάδες 4) Ποια από τις δύο γλωσσικές επιλογές (ο ρηματικός ή ο ονοματικός λόγος) είναι η καταλληλότερη για το συγκεκριμένο είδος κειμένου στο οποίο ανήκουν οι προτάσεις αυτές και γιατί; (μονάδες 6)
Μονάδες 10 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
Θέμα Α
Α1. Ο συγγραφέας αναφερόμενος στον δάσκαλο υποστηρίζει ότι είναι το βασικό στήριγμα της εκπαίδευσης και πως ο ρόλος του, με τη ζωντανή παρουσία του, την ενσυναισθητική παιδαγωγική σχέση του με τον μαθητή και την προσαρμοστικότητά του, είναι μοναδικός και αναντικατάστατος. Για την ένταξη της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευση και στην εργασία επισημαίνει ότι προϋπόθεση είναι η καλλιέργεια των ανθρωπιστικών αξιών και η αξιοποίηση της τεχνολογίας ως μέσου για την εξυπηρέτηση του ανθρώπου και τη βελτίωση των μαθησιακών και δημιουργικών δεξιοτήτων του.
Θέμα Β
Β1. α. Σωστό
β. Λάθος
γ. Σωστό
δ. Σωστό
ε. Σωστό
Β2. α. Θέμα της συνομιλίας είναι οι εκπαιδευτικοί στόχοι που πρέπει να υπηρετούνται με την εισαγωγή της Τεχνητής Νοημοσύνης και ειδικά του ChatGPT στην εκπαίδευση. Πρόθεση του συγγραφέα είναι να δείξει και να πείσει τον αποδέκτη της ομιλίας του ότι ο στόχος αυτός δεν πρέπει να είναι η χρησιμοποίηση του ChatGPT από τον μαθητή για την εύρεση έτοιμων λύσεων, αλλά η δημιουργική μάθηση και η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης του. Η δεύτερη παράγραφος αναπτύσσεται με παράδειγμα. Γίνεται αναφορά σε μία φιλόλογο Γυμνασίου η οποία ζήτησε από τους μαθητές να διακρίνουν ποιο κείμενο (ποίημα) δεν είχε γραφτεί από μαθητή/-τρια, αλλά από το ChatGPT. Οι μαθητές το εντόπισαν και κατάλαβαν τον «ξερό», τυποποιημένο, κοινότοπο, τρόπο γραφής της μηχανής. Το παράδειγμα αυτό σχετίζεται με το θέμα της συνομιλίας, δηλαδή τη χρήση του ChatGPT στην εκπαίδευση. Κυρίως, σχετίζεται με την πρόθεση του συγγραφέα, καθώς με αυτό ο ομιλητής με απλό και κατανοητό τρόπο επεξηγεί και δείχνει πώς μπορεί να αξιοποιηθεί η μηχανή στην εκπαίδευση για δημιουργική μάθηση και ανάπτυξη της κριτικής σκέψης.
β. Ο ομιλητής προσεγγίζει τα ζητήματα της εισαγωγής και χρήσης του ChatGPT στα σχολεία με τρόπο λογικό. Ένα, κύριο, στοιχείο είναι οι συλλογισμοί/επιχειρήματα που χρησιμοποιεί και τα συμπεράσματα που απορρέουν από αυτούς, για να υποστηρίξει τις θέσεις του ότι η χρήση του ChatGPT από τους μαθητές είναι αναπόφευκτη και επομένως το κρίσιμο ζήτημα είναι πώς και με ποιους στόχους θα χρησιμοποιηθεί «Τα Μεγάλα … θα μπουν έτσι κι αλλιώς … Άρα … Συνεπώς … Αν δούμε … χάνουμε μια μεγάλη ευκαιρία. Αν όμως … τότε μπορεί … όπλο». Η γλώσσα που χρησιμοποιεί ο ομιλητής είναι αναφορική και δηλωτική (κυριολεκτική), π.χ. «να εκπαιδεύουμε τα παιδιά να αξιολογούν κριτικά αυτά που τους δίνει η AI», καθώς αποσκοπεί στην ακριβή και σαφή διατύπωση των πληροφοριών και των σκέψεών του για την εισαγωγή του ChatGPT στην εκπαίδευση και τη δημιουργική αξιοποίησή του στη μαθησιακή διαδικασία.
(Εναλλακτικά, ως στοιχείo για τη γλώσσα του ομιλητή-επιστήμονα μπορεί να αναφερθεί, επίσης, το ειδικό λεξιλόγιο που χρησιμοποιεί, π.χ. «Τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα», «AI», “ChatGPT». Ένα στοιχείο αρκεί.)
Β3. Δύο (2) διαφορετικά εκφραστικά μέσα-γλωσσικές επιλογές που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας, για να τονίσει και να υποστηρίξει εμφατικά τη θέση του ότι η τεχνολογία δεν μπορεί να αντικαταστήσει τον δάσκαλο είναι η αντίθεση και το κατηγορηματικό, απόλυτο και αποφθεγματικό ύφος του συγγραφέα σε ορισμένα σημεία του κειμένου του. Συγκεκριμένα, υπάρχει αντίθεση ανάμεσα στην τεχνολογική πρόοδο και στη μηχανή από τη μια και στον δάσκαλο από την άλλη «παρά την τεχνολογική … παραμένει ο δάσκαλος» και «Η ζωντανή εικόνα … να αντικαταστήσει». Με την αντίθεση αυτή προβάλλονται τα πλεονεκτήματα του δασκάλου «ζωντανή εικόνα … δημιουργικό συντονισμό … να προσαρμόσει … με ενσυναίσθηση … ανθρώπινης γλώσσας … η παραστατική φιγούρα του δασκάλου» και τονίζεται με δραματική ένταση η υπεροχή του έναντι της μηχανής. Έτσι, αποδεικνύεται ο μοναδικός και αναντικατάστατος ρόλος του. Κατηγορηματικό, απόλυτο και αποφθεγματικό ύφος υπάρχει στη φράση «που καμιά μηχανή δεν μπορεί να αντικαταστήσει», όπου με τις δύο διαδοχικές αρνήσεις «καμιά» και «δεν» τονίζεται ο αναντικατάστατος ρόλος του δασκάλου. Υπάρχει, επίσης, στην αποφαντική πρόταση «Η δύναμη της ανθρώπινης γλώσσας και η παραστατική φιγούρα του δασκάλου είναι ασύγκριτες.», με την οποία εξαίρεται η παρουσία του δασκάλου με τρόπο αδιαμφισβήτητο.
(Εναλλακτικά μπορεί, επίσης, να αναφερθούν με τη σχετική εξήγηση της λειτουργίας τους: η μεταφορά «πυλώνας της εκπαίδευσης», με την οποία εικονοποιείται ο λόγος και τονίζεται παραστατικά ότι ο δάσκαλος ήταν και παραμένει το βασικό στήριγμα της εκπαίδευσης, οι εικόνες «Η ζωντανή εικόνα του παιδαγωγού», «ανθρώπινης γλώσσας» (ηχητική), «παραστατική φιγούρα του δασκάλου», με τις οποίες προβάλλεται η παρουσία του δασκάλου στην τάξη προκαλώντας τη συγκίνηση του αναγνώστη, η οριστική έγκλιση «παραμένει … προκαλεί … μπορεί», με τη χρήση της οποίας η υπεροχή του δασκάλου εκφράζεται με βεβαιότητα, η χρήση του επιρρήματος «Μόνο ο άνθρωπος-εκπαιδευτικός», με το οποίο εκφράζεται το γεγονός ότι ο δάσκαλος είναι μοναδικός και η χρήση του αξιολογικού επιθέτου «ασύγκριτες» με το οποίο ιδιότητες του δασκάλου προσδιορίζονται ως ασυναγώνιστες. Δύο εκφραστικά μέσα-γλωσσικές επιλογές αρκούν.)
Θέμα Γ Γ1. Το παιδί κατασκεύασε μόνο του, χωρίς βοήθεια, ντρόουν, ένα προϊόν προηγμένης τεχνολογίας, και διαθέτει ήδη μια ομάδα από πουλιά ντρόουν. Ο πρώτος και σημαντικότερος παράγοντας που συνέβαλε σε αυτή τη δημιουργία ήταν το ίδιο το παιδί και πιο συγκεκριμένα το πάθος του για την τεχνολογία, όπως εξηγεί ο ίδιος με την αμεσότητα του πρώτου προσώπου και με αρκετή σεμνότητα «Έχω μεγάλο ενδιαφέρον για την τεχνολογία των ντρόουν. Πάθος…». Το παιδί όμως, εκτός από πάθος, χρειαζόταν και πληροφορίες τις οποίες αναζήτησε στο διαδίκτυο. Με τη μεταφορά «πηγές πληροφοριών που βρήκα στο διαδίκτυο» το παιδί περιγράφει παραστατικά κι άλλους παράγοντες της επιτυχίας: την ύπαρξη του διαδικτύου, την πλοήγηση σε αυτό, την κριτική επεξεργασία και τη δημιουργική αξιοποίηση των πληροφοριών που άντλησε και χρησιμοποίησε. Τέλος σημαντικός παράγοντας υπήρξε και η μητέρα του της οποίας η ηθική και υλική στήριξη τονίζεται με τα επίθετα, «διάφορα» και «ακριβά», «διάφορα ακριβά βιβλία», τα οποία του προμήθευε. Τα επίθετα περιγράφουν το εύρος και την ποιότητα στήριξης της μητέρας.
Και εγώ, αν ήμουν στη θέση του παιδιού, θα επιθυμούσα να φοιτήσω σε ένα καλό κολέγιο. Γνωρίζω ότι το ταλέντο και το πάθος δεν επαρκούν για διαρκή εξέλιξη στον απαιτητικό τομέα της υψηλής τεχνολογίας. Για να εξελιχθώ, χρειάζομαι επιστημονική γνώση και εξειδικευμένη τεχνογνωσία που αποκτιέται φοιτώντας σε εξειδικευμένα πανεπιστήμια πλάι σε έμπειρους καθηγητές, γνώστες του αντικειμένου που μπορούν να κατευθύνουν ορθά την έρευνα, τη σκέψη και την έμπνευσή μου.
Θέμα Δ Δ1. Τίτλος: Σύγχρονες εκπαιδευτικές προκλήσεις
Πρόλογος Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) με τις διάφορες εφαρμογές της έχει μπει για τα καλά στη ζωή μας. Γρηγορότερα απ’ ό,τι περιμέναμε, πέρασε από τη σφαίρα της φαντασίας στην πράξη: στην ενημέρωση, στην εργασία, στην έρευνα, στα κείμενα που γράφουμε. Και φυσικά στην εκπαίδευση, η οποία καλείται να αναπροσαρμόσει τους στόχους της και να αξιοποιήσει τις δυνατότητες που προσφέρει το ChatGPT για την επίτευξή τους.
Κύριο μέρος Α΄ νοηματική ενότητα: εκπαιδευτικοί στόχοι με τους οποίους πρέπει να γίνει η εισαγωγή της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευσή μας (με αλληλουχία και συνοχή)
- Στόχος δεν μπορεί να είναι να μπουν όπως όπως ορισμένες ακόμα νέες μηχανές και πλατφόρμες στην εκπαίδευση. Η εισαγωγή τους στην εκπαίδευση χρειάζεται να συνοδεύεται από μια νέα εκπαιδευτική φιλοσοφία, που ξεπερνά την απλή χρήση της τεχνολογίας και στοχεύει στην αλλαγή του τρόπου με τον οποίο μέχρι τώρα μαθαίναμε και σκεφτόμασταν χωρίς, ωστόσο, να χάνεται ή να αλλοιώνεται η ουσία της παιδείας. Η νέα «ψηφιακή παιδαγωγική» δεν έρχεται να αντικαταστήσει τις βασικές αξίες και στόχους της εκπαίδευσης, αλλά να τα ενισχύσει και να τα εκσυγχρονίσει μέσω της έξυπνης ενσωμάτωσης και χρήσης των νέων τεχνολογιών σε αυτή.
- Στόχος πρέπει να είναι να μάθουν οι μαθητές να αξιοποιούν δημιουργικά τις δυνατότητες που προσφέρουν η Τεχνητή Νοημοσύνη και το ChatGPT. Να αποκτούν γνώσεις, καθώς δε νοείται μορφωμένος άνθρωπος χωρίς γνώσεις. Να αναπτύσσουν τη φαντασία τους, την πνευματική λειτουργία στην οποία οφείλεται η δημιουργική ικανότητα του ανθρώπου, και την κριτική σκέψη, για να μπορούν να αξιολογούν, να επιλέγουν και να αναζητούν την αλήθεια. Να καλλιεργούν τον λόγο, για να πείθουν και να συγκινούν, και την καλαισθησία τους, για να αποζητούν το ωραίο και να θεραπεύουν τις τέχνες. Να γίνουν δημοκρατικοί και υπεύθυνοι πολίτες σε ευνομούμενη πολιτεία, να αποκτούν δημιουργικές δεξιότητες, για να εφαρμόζουν τις σκέψεις τους και να καινοτομούν. Οι στόχοι αυτοί θα λειτουργούν ως αντιστάθμισμα στην –ενδεχομένως–, κυριαρχία της τεχνολογίας στην εκπαίδευση και στη ζωή.
Β΄ νοηματική ενότητα: κατάλληλη χρήση του ChatGPT στην εκπαίδευση (με αλληλουχία και συνοχή)
- Για να επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι, πρέπει οι μαθητές/-τριες να καταλάβουν ότι η αντιγραφή έτοιμων εργασιών, ο μηρυκασμός (το αναμάσημα) κειμένων είναι αντίθετα προς την ουσία της παιδείας. Ασφαλώς, και μπορούν να αναζητούν και να παίρνουν γνώσεις και πληροφορίες από το ChatGPT, ειδικά όσες τους βοηθούν στην κατανόηση εννοιών, για να τις αξιοποιούν, να τις ενσωματώνουν στα δικά τους δομικά και υφολογικά πρωτότυπα κείμενα. Ωφέλιμο για την ανάπτυξη της κριτικής τους σκέψης θα ήταν να ζητούν πληροφορίες για ένα θέμα από διαφορετικές οπτικές γωνίες, να τις αξιολογούν και να τις αξιοποιούν οι ίδιοι κατά την κρίση τους. Η ακρίβεια στη διατύπωση των ερωτήσεων είναι πολύ σημαντική για τη γλωσσική καλλιέργειά τους. Να χρησιμοποιούν το υλικό που τους προσφέρει όχι ως τελικό κείμενο, αλλά ως προσχέδιο με την αίρεση, με την ιδέα και την επιφύλαξη, ότι μπορεί να το αλλάξουν, γιατί μπορεί να προκύψουν νέα στοιχεία από έρευνα σε ψηφιακά και σε έντυπα μέσα, ώστε να γραφτεί ένα καλύτερο κείμενο που θα τους ικανοποιεί περισσότερο. Να επιζητούν πάντα το καλύτερο και να συνεργάζονται με τους δασκάλους και τους συμμαθητές τους γι’ αυτό. Να συγκρίνουν δικά τους κείμενα με κείμενα του ChatGPT για το ίδιο θέμα και του ίδιου είδους επισημαίνοντας τις διαφορές τους, τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματά τους. Με τη χρήση της Τεχνητής νοημοσύνης να δημιουργούν δική τους ψυχαγωγική ύλη, όπως είναι ο σχεδιασμός πρωτότυπων εικόνων για βιβλία ή αφίσες, βίντεο, ηχητικά για βίντεο προσαρμοσμένα σε συγκεκριμένο ύφος και διάθεση, σύνθεση πρωτότυπων μουσικών κομματιών, δημιουργία οπτικών εφέ γι’ αυτά, σενάρια και άλλες καλαίσθητες δημιουργίες ανάλογα με τα ενδιαφέροντά τους.
Επίλογος Το ChatGPT είναι τεχνολογικό επίτευγμα. Δε φτάνει την εμπνευσμένη δημιουργία του ανθρώπου και ίσως δε θα τη φτάσει ποτέ. Μπορεί, ωστόσο, να γίνει πολύτιμος βοηθός του στις πνευματικές ενασχολήσεις του και στη μόρφωσή του. Αρκεί να ξέρει να το χρησιμοποιεί σωστά.
ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ
Θέμα Β
Β1. 1. δ
2. β
3. γ
4. α
5. γ
Β2. α. Αν ο ομιλητής χρησιμοποιούσε τις κυριολεκτικές εκφράσεις αντί για τις μεταφορικές, είναι πιθανό ότι η ένταση, η επίδραση και η εντύπωση που αφήνει το μήνυμά του για τον φόβο του μήπως το ChatGPT εξελιχθεί σε εργαλείο μασημένης τροφής και αλλοιώσει την ουσία της εκπαίδευσης («Στην εκπαίδευση φοβάμαι … να μασάς μόνος σου») θα περιορίζονταν ή και θα χάνονταν. Οι μεταφορικές εκφράσεις δίνουν παραστατικότητα και ζωντάνια στον λόγο του για τις ενδεχόμενες επιπτώσεις που μπορεί να έχει η χρήση του ChatGPT στην εκπαίδευση, ενώ ταυτόχρονα κινητοποιούν συναισθηματικά τον αναγνώστη προβληματίζοντάς τον και ενισχύοντας έτσι την κριτική του διάθεση αναφορικά με το θέμα.
β. Συνώνυμα σε ύφος επίσημο:
να ξεκαθαρίσουμε: να αποσαφηνίσουμε (ή να διευκρινίσουμε)
θέλουμε: επιθυμούμε
να ψάχνεις: να ερευνάς
θα μπουν: θα εισαχθούν
δουλειές: εργασίες
Β3. Ονοματοποίηση των ρημάτων: πριν από την απόφαση (της) εισαγωγής της AI στα σχολεία (πρόθεση πριν + από + το ουσιαστικό).
Το είδος του κειμένου αυτού, στο οποίο ανήκουν οι προτάσεις, είναι συνομιλία. Το ύφος του λόγου στη συνομιλία είναι, γενικά, προφορικό, απλό και εύκολα κατανοητό. Ο ρηματικός λόγος έχει περισσότερο τα χαρακτηριστικά αυτά, γι’ αυτό είναι καταλληλότερος για το συγκεκριμένο είδος κειμένου.
→ Για τη συγγραφή του κριτηρίου προσομοίωσης συνεργάστηκαν οι
Σπυρίδων Κ. Κούτρας,
Υπαπαντή Η. Ζουρούδη,
Γλυκερία Ι. Βογιατζή.
